Glorioza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Glorioza
Ilustracja
Glorioza wspaniała
Systematyka[1]
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd liliowce
Rodzina zimowitowate
Rodzaj glorioza
Nazwa systematyczna
Gloriosa L.
Sp. Pl.: 305 (1753)
Typ nomenklatoryczny
Gloriosa superba L.[2]
Synonimy

Methonica Gagnebin
Mendoni Adans.
Eugone Salisb.
Clinostylis Hochst.
Littonia Hook.[3]

Gloriosa modesta

Glorioza (Gloriosa L.) – rodzaj wieloletnich, ziemnopączkowych pnączy z rodziny zimowitowatych, obejmujący 10 gatunków pochodzących z tropikalnej i południowej Afryki. Zasięg jednego gatunku, gloriozy wspaniałej (Gloriosa superba L.) obejmuje również subkontynent indyjski i Azję Południowo-Wschodnią; został on również naturalizowany w Australii i Oceanii[3].

Zasięg geograficzny[edytuj | edytuj kod]

W Afryce gloriozy występują naturalnie od Gambii i Gwinea Bissau przez Burkina Faso, Niger, Czad do Erytrei na północy po Kraj Przylądkowy na południu, a także na Madagaskarze i Seszelach. Jedynym gatunkiem występującym naturalnie poza Afryką jest glorioza wspaniała, której zasięg występowania obejmuje subkontynent indyjski (z wyjątkiem Bangladeszu), Półwysep Indochiński, południowo-środkowe Chiny, Półwysep Malajski oraz Jawę, Małe Wyspy Sundajskie i Sulawesi. Gatunek ten został naturalizowany również w Papuazji, na Wyspach Salomona, w Australii, na terytorium Nowej Południowej Walii i Queensland), a także na Wyspie Norfolk, oraz w Oceanii, na Fidżi, Wyspach Gilberta, Nauru i Sporadach Środkowopolinezyjskich[3]. Poza tym glorioza wspaniała oraz jej kultywary uprawiane są na całym świecie.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Zielne pnącza.
Łodyga
Pędem podziemnym jest nieregularna, mięsista bulwa pędowa[4] (według niektórych autorów skrócone, bulwiaste kłącze[5]). Pęd naziemny smukły, wzniesiony lub wydłużony i pnący, niekiedy rozgałęziony[6].
Liście
Ulistnienie skrętoległe, naprzeciwległe lub okółkowe. Liście łodygowe, siedzące[6]. Blaszki liściowe równowąskie do jajowatych, wierzchołkowo przechodzące w wąs czepny[6].
Kwiaty
Rośliny tworzą kilka dużych, obupłciowych, sześciopręcikowych, szypułkowych[6] lub siedzących[7] kwiatów, wyrastających z pachwin górnych liści, pojedynczo lub kilka zebranych w baldachogrono lub skrętek[6]. Okwiat pojedynczy, sześciolistkowy, dzwonkowaty (np. G. modesta) lub odgięty do tyłu (np. G. superba)[6]. Listki okwiatu podługowate lub lancetowate[4], żółte, pomarańczowe lub czerwone, niekiedy dwukolorowe, wolne lub zrośnięte u nasady, niekiedy z falistymi brzegami[6]. Pręciki umieszczone u nasady listków okwiatu[5], krótsze od nich[4]. Nitki pręcików nitkowate[5]. Główki pręcików równowąsko-podługowate[4]. Zalążnia siedząca, trójkomorowa[4]. Szyjka słupka długa, nitkowata, wierzchołkowo rozwidlona na trzy szydłowate końcówki[4], u niektórych gatunków u nasady ostro odgięta[6].
Owoce
Twarde torebki[4], jajowate do cylindrycznych, pękające przegrodowo[8]. Nasiona niemal kuliste, gąbczaste, o jasnoczerwonej łupinie[5]. Zarodek bardzo drobny[4].

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój
Byliny, geofity ryzomowe[3]. W porze suchej nadziemne części gloriozy obumierają i rośliny przechodzą okres spoczynku.
Cechy fitochemiczne
Rośliny zaliczane do tego rodzaju zawierają silnie trujące alkaloidy, przede wszystkim kolchicynę[9], gloriozynę[10] i superbinę[11].
Genetyka
Liczba chromosomów 2n = 14, 18, 22, 44, 66, 77, 84, 88, 90[6].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Historia badań taksonomicznych
Rodzaj glorioza opisany został przez Linneusza w 1753 roku jako takson monotypowy, obejmujący gatunek Gloriosa superba. W 1767 Linneusz wyodrębnił do osobnego gatunku, Gloriosa simplex, rośliny występujące w Azji. W XIX i pierwszej połowie XX wieku opisano kilkanaście innych gatunków gloriozy, głównie bazując na różnicach w budowie i kolorystyce okwiatu. Pod koniec XX wieku niektórzy botanicy (np. Field 1972, Thulin 1995, Kubitzki 1997) postawili tezę, że wszystkie wyróżnione wcześniej gatunki opisują jedną, wysoce zmienną roślinę oraz jej kultywary. W 1998 roku opisano odkrytą w Afryce roślinę, która morfologicznie stanowiła ogniwo pośrednie między przedstawicielami rodzaju glorioza i rodzaju Littonia. Autorzy zaproponowali połączenie obu rodzajów[7]. W roku 2003 Vinnersten i Reeves przedstawili wyniki badań filogenetycznych rodziny zimowitowatych, potwierdzające obie wcześniej stawiane tezy[12]. Na podstawie wyników tych badań większość wyróżnianych dotychczas gatunków gloriozy zostało uznanych za synonimy Gloriosa superba (np. Govaerts w World Checklist of Seed Plants, Germishuizen i Meyer w Plants of Southern Africa: an annotated checklist, Hoenselaar w Flora of Tropical East Africa Colchicaceae, Timberlake i Martins w Flora Zambesiaca)[3]. W roku 2007 Vinnersten i Manning, w A New Classification of Colchicaceae, przedstawili rewizję systematyki rodziny zimowitowatych. Na ich podstawie rodzaj Littonia został ostatecznie włączony do rodzaju glorioza[13].
Pozycja rodzaju według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016)
Rodzaj zaliczany jest do plemienia Colchiceae w rodzinie zimowitowatych (Colchicaceae), należącej do rzędu liliowców (Liliales) zaliczanych do jednoliściennych (monocots)[1].
Pozycja rodzaju w innych systemach
W systemie Cronquista z 1981 roku rodzaj zaliczany był do rodziny liliowatych w rzędzie liliowców, podklasie liliowych w klasie jednoliściennych[14]. W systemie Takhtajana z 1997 roku rodzaj zaliczony został do plemienia Glorioseae w podrodzinie Wurmbeoideae wyróżnionej w rodzinie zimowitowatych, zaklasyfikowanej do rzędu zimowitowców (Colchicales)[15]. W ostatniej wersji tego systemu, opublikowanej w roku 2008, autor zaliczył rodzaj glorioza do plemienia Glorioseae w podrodzinie Colchicoideae w rodzinie zimowitowatych, w rzędzie liliowców[16].
Gatunki[3]

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Toponimia nazwy naukowej
Nazwa rodzaju pochodzi od łacińskiego słowa gloriosa – wspaniała, pełna chwały[17].
Zwyczajowe nazwy polskie
W roku 1852 Ignacy Rafał Czerwiakowski w pracy Opisanie roślin jednolistniowych lekarskich i przemysłowych opisał ten rodzaj pod dwiema nazwami naukowymi (Gloriosa i Methonica), podając również dwie nazwy polskie: pysznokwiat i wdziękosława[18]. W roku 1894 Erazm Majewski w Słowniku nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich... podał kilka polskich nazw tego rodzaju: glorjoza, lilia malabarska, piękna lilia, pysznokwiat, pyszny kwiat i wdziękosława[19]. Glorioza nie została ujęta w Słowniku roślin użytkowych Zbigniewa Podbielkowskiego z 1989 roku i w Słowniku roślin zielnych łacińsko-polskim Wiesława Gawrysia z 2008 roku.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Glorioza wspaniała 'Lutea'
Rośliny ozdobne
Glorioza wspaniała oraz jej kultywary, przede wszystkim uznawane niegdyś za osobne gatunki 'Lutea' o żółtych kwiatach (dawniej Gloriosa lutea) i 'Rothschildiana' o kwiatach dwukolorowych z żółtym obrzeżem (dawniej Gloriosa rothschildiana – glorioza Rotszylda), uprawiane są na kwiat cięty oraz jako rośliny ogrodowe (w krajach o klimacie gorącym) lub pod osłonami (w chłodniejszych rejonach), a także jako rośliny pokojowe[20]. Jako roślina ogrodowa uprawiana jest również Gloriosa modesta o dzwonkowatych, żółto-pomarańczowych kwiatach[21].
Rośliny lecznicze
Glorioza wspaniała znajduje różnorodne zastosowania w medycynie tradycyjnej Afryki i Azji[22].
Rośliny magiczne
Kwiaty gloriozy wspaniałej używane są w Tamil Nadu w Indiach w praktykach religijnych, a w wielu krajach Afryki do celów magicznych[23]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Peter F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2017-10-20].
  2. Tropicos (ang.). Missouri Botanical Garden. [dostęp 2011-03-27].
  3. a b c d e f Rafaël Govaerts: World Checklist of Selected Plant Families (ang.). The Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2011-03-27].
  4. a b c d e f g h John Gilbert Baker: Liliaceae. W: William Turner Thiselton-Dyer: Flora of Tropical Africa. T. 7: Hydrocharideae–Liliaceae. Londyn: 1898. (ang.)
  5. a b c d Flora of China. Vol. 24: Liliaceae (ang.). [dostęp 2011-03-27].
  6. a b c d e f g h i B. Nordenstam: Colchicaceae. W: Klaus Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. T. 3: Flowering Plants. Monocotyledons. Lilianae (except Orchidaceae). Berlin Heidelberg: Springer-Verlag, 1998, s. 182. ISBN 3-540-64060-6. (ang.)
  7. a b I. Nordal and M. G. Bingham. Description of a New Species, Gloriosa sessiliflora (Colchicaceae), with Notes on the Relationship between Gloriosa and Littonia. „Kew Bulletin”. 53 (2), s. 479-482, 1998. Royal Botanic Gardens, Kew (ang.). 
  8. M.A. Hyde i B. Wursten: Flora of Zimbabwe: Genus page: Gloriosa (ang.). 2011. [dostęp 2011-03-28].
  9. Y. P. S. Bajaj: Medicinal and aromatic plants. Berlin: Springer-Verlag, 1988, s. 356. ISBN 978-3-540-60597-3. (ang.)
  10. Peter Hanelt, R. Büttner, Rudolf Mansfeld: Vorläufiges Verzeichnis landwirtschaftlich oder gärtnerisch kultivierter Pflanzenarten (mit Ausschluss von Zierpflanzen). Berlin: Springer, s. 2285. ISBN 978-3-540-41017-1.
  11. David W. Nellis: Poisonous plants and animals of Florida and the Caribbean. Sarasota: Pineapple Press, 1997, s. 207-209. ISBN 978-1-56164-111-6. (ang.)
  12. Annika Vinnersten i Gail Reeves. Phylogenetic relationships within Colcicaceae. „American Journal of Botany”. 90 (10), s. 1455–1462, 2003 (ang.). 
  13. Annika Vinnersten i John Manning. A New Classification of Colchicaceae. „Taxon”. 56 (1), s. 171-178, 2007. International Association for Plant Taxonomy (IAPT) (ang.). 
  14. Arthur Cronquist: An integrated system of classification of flowering plants. New York: Columbia University Press, 1981, s. 1211. ISBN 0-231-03880-1. (ang.)
  15. The Taxonomicon (ang.). [dostęp 2011-03-28].
  16. Armen Leonovich Takhtadzhi͡an: Flowering plants. [New York]: Springer, 2009, s. 633. ISBN 978-1-4020-9608-2. (ang.)
  17. D. Gledhill: The names of plants. Cambridge, New York: Cambridge University Press, 2008, s. 180. ISBN 978-0-521-86645-3. (ang.)
  18. Ignacy Rafał Czerwiakowski: Botanika szczególna. T. 2: Opisanie roślin jednolistniowych lekarskich i przemysłowych. Kraków: Uniwersytet Jagielloński, 1852, s. 528-529. (pol.)
  19. Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich.... T. 2: T. 2. : Słownik Łacińsko – Polski.... Warszawa: Druk Noskowskiego, 1894, s. 363. (pol.)
  20. Joan Clifton: Climbing gardens: adding height and structure to your garden. London: Frances Lincoln, 2005, s. 135. ISBN 978-0-7112-2520-6.
  21. Floris Barnhoorn: Growing bulbs in southern Africa. Struik, 2005, s. 77. ISBN 978-1-77007-196-4.
  22. Gabriëlla H. Schmelzer, Ameenah Gurib-Fakim: Plant resources of tropical Africa. T. 11: Medicinal plants. PROTA, 2008, s. 309-313. ISBN 978-90-5782-204-9. (ang.)
  23. Peter Hanelt, R. Büttner, Rudolf Mansfeld: Mansfeld's encyclopedia of agricultural and horticultural crops (except ornamentals). New York: Springer, 2001, s. 2285-6. ISBN 978-3-540-41017-1. (ang.)