Gmach Dyrekcji Kolei w Chełmie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Gmach Dyrekcji Kolei
Obiekt zabytkowy nr rej. A/138 – zespół urbanistyczny[1]
Ilustracja
Gmach Dyrekcji Kolei
Państwo  Polska
Województwo  lubelskie
Miejscowość Chełm
Adres pl. Niepodległości 1
Typ budynku biurowy
Styl architektoniczny wczesny modernizm
Inwestor PKP
Kondygnacje 5
Rozpoczęcie budowy 1928
Ukończenie budowy 1939
Pierwszy właściciel PKP
Położenie na mapie Chełma
Mapa lokalizacyjna Chełma
Gmach Dyrekcji Kolei
Gmach Dyrekcji Kolei
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubelskiego
Gmach Dyrekcji Kolei
Gmach Dyrekcji Kolei
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Gmach Dyrekcji Kolei
Gmach Dyrekcji Kolei
Ziemia51°07′59″N 23°29′40″E/51,133056 23,494444
Gmach Dyrekcji Kolei, obecnie m.in. Siedziba Starostwa Powiatowego

Gmach Dyrekcji Kolei, Gmach Dyrekcji, Gmach PKWN – pięciokondygnacyjny budynek biurowy w Chełmie, wzniesiony w latach 1928–1939 w ramach budowy dzielnicy Nowe Miasto, położony w południowej części pl. Niepodległości, na osi al. Piłsudskiego. Obecnie siedziba m.in. Starostwa Powiatowego, Lubelskiego Urzędu Wojewódzkiego Delegatura w Chełmie, Urzędu Poczty Polskiej (Chełm 4) i wielu innych instytucji.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Decyzja o rozpoczęciu budowy siedziby Wschodniej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych oraz osiedla kolejowego w ramach dzielnicy Nowe Miasto zapadła w 1927. Gmach Dyrekcji (przeznaczony na siedzibę Wschodniej DOPK, w czasach PRL Gmach im. PKWN) usytuowano na głównej oś kompozycyjnej północnej części dzielnicy Nowe Miasto, którą tworzy al. Marszałka Józefa Piłsudskiego (w czasach PRL al. Karola Świerczewskiego) prowadząca od dworca PKP.

W lipcu 1928 rozpoczęto budowę. Kamień węgielny pod Gmach położono 22 października tego samego roku. Architektem był Henryk J. Gay[a], kierownikiem budowy inż. Zygmunt Mianowski, a od 1929 inż. Mikołaj Leszczyna-Głybowski. Prace budowlane prowadziła firma Tor, a następnie Budeks. Gmach Dyrekcji wzniesiono od nowa[a] ponieważ jego mury miały za duże pęknięcia (bardzo niskie temperatury zimą 1929 oraz warunki geologiczne na jakie składało się m.in. podłoże kredowe, były przyczyną pękania murów w wielu budynkach). Prace przerwano w 1932 z powodu kryzysu gospodarczego, wznowiono je w 1938. 1 grudnia 1939 miało nastąpić przeniesienie urzędów kolejowych z Radomia (nie doszło do tego z powodu wybuchu II wojny światowej)[2].

Od 22 lipca do 1 sierpnia 1944 gmach Dyrekcji był siedzibą Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Z jego balkonu odczytano Manifest.

Od 23 sierpnia 1944 do 1 października 1945 mieściła się w nim Oficerska Szkoła Artylerii. Ukończyło ją 1356 oficerów[3]. Mieszkańcy miasta pokryli koszt sztandaru bojowego szkoły, który przekazano podchorążym 29 kwietnia 1945. Wschodnią ścianę holu głównego ozdobiono malowidłem z emblematami szkoły (biały piastowski orzeł i znaki artylerii). W 1977 wydano medal pamiątkowy z odznaką szkoły i portretem gen. Józefa Bema.

W 1952 w fasadę budynku wmurowano tablicę z napisem[3]:

W tym domu
od dnia 21 lipca do dnia 30 lipca 1944 roku
mieściła się siedziba
Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego
pierwszego rządu polskiego ludu pracującego
Wmurowano w dziesiątą rocznicę
powstania Polskiej Partii Robotniczej

W okresie powojennym znajdowały się w nim m.in. siedziby urzędów wojewódzkich i powiatowych, szkoły, stacja pogotowia ratunkowego, przychodnia, biblioteka, itp. Od 1 czerwca 1975 był siedzibą Urzędu Wojewódzkiego.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Gmach w rzucie zbliżony do litery H. Posiada pięć pełnych skrzydeł i dwa skrócone. W latach 80. XX wieku znajdowało się w nim 351 pokoi oraz sala posiedzeń. Strona frontowa budynku składa się z 19 osi, ryzalitu środkowego i dwóch skrzydeł alkierzowych po bokach. Ryzalit środkowy posiada cztery przyścienne słupy i wychodzi reprezentycjnymi schodami na plac Niepodległości. Wyprawa elewacji składa się ze szlachetnego tynku i miki. Posiada cokół z cegły klinkierowej. Reprezentacyjny, dwupoziomowy hol przy głównym wejściu, powiązany jest z symetrycznym układem schodów i atriami o wysokości pięciu kondygnacji, zwieńczonymi świetlikami na szczycie.

24 kwietnia 1971 decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie, układ urbanistyczny osiedla kolejowego, obejmującego Gmach Dyrekcji, został wpisany do rejestru zabytków pod nr A/138[4].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

  • Beata Jarosz (red.): Chełm nieznany 2. Tradycje kolejowe Chełma, Chełm 2009, s. 187, ​ISBN 978-83-61149-72-9[1]
  • Elżbieta Przesmycka, Elżbieta Pytlarz: Chełm - "Nowe Miasto", modernistyczne założenie urbanistyczne, [w:] Teka Kom. Arch. Urb. Stud. Krajobr., s. 244-259, OL PAN, 2008 [2]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. a b brak źródeł

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo lubelskie. 31 grudnia 2017; 7 miesięcy temu. [dostęp 31.07.2016]. s. 21.
  2. Chełm i okolice. Chełm: Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji, Chełmski Ośrodek Informacji Turystycznej, s. 35-36. ISBN 83-913455-7-2.
  3. a b Prożogo Konstanty: Chełm i okolice. Warszawa: Wydawnictwo Sport i Turystyka, 1981, s. 54-56. ISBN 83-217-2335-7.
  4. Wykaz zabytków wpisanych do rejestru "A" zabytków nieruchomych województwa lubelskiego (s. 11); stan na 32.12.2015; dostęp: 20.07.2016.