Gmina Olkusko-Siewierska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Olkusko-Siewierska
gmina wiejska
1919-41 i 194?-49[1]
Państwo  PRL
Województwo 1919-39: kieleckie (II RP)
194?-49: śląskie
Powiat będziński
Siedziba Strzemieszyce
brak współrzędnych
Portal Portal Polska

Gmina Olkusko-Siewierska – dawna zbiorowa gmina wiejska, istniejąca od początku XIX wieku do końca 1949 roku (zniesiona przejściowo w trakcie II wojny światowej i tuż po niej)[2] w woj. kieleckim i woj. śląskim. Siedzibą gminy były Strzemieszyce. Jednostka obejmowała miejscowości leżące obecnie na terenie miast Dąbrowa Górnicza (Gołonóg, Strzemieszyce, Ząbkowice) i Sosnowiec (Zagórze, Kazimierz Górniczy, Porąbka, Maczki). Na uwagę zasługuje fakt że wbrew nazwie ani Olkusz ani Siewierz nie wchodziły w skład gminy.

Królestwo Polskie[edytuj | edytuj kod]

Początki istnienia gminy przypadają na okres istnienia Księstwa Warszawskiego. Dekret z 23 lutego 1809 roku dopuszczał istnienie gminy zbiorowej, złożonej z kilku przyległych gmin lub gromad. Na zasięg terytorialny gminy wpływ miała tradycja administracyjna (w jej skład weszła większość miejscowości należących niegdyś do Księstwa siewierskiego) oraz czynnik gospodarczy, jakim był rozwój przemysłu na przełomie XVIII i XIX wieku. Zgodnie z ukazem z 30 maja 1818 roku w każdej gminie działał wójt, jako ostatnie ogniwo administracji krajowej, który wykonywał rozkazy rządowe. W gminie zbiorowej w każdej wsi był sołtys. Zgodnie z ukazem z 3 marca 1859 r. ich wyboru wójta i sołtysa dokonywali mieszkańcy wsi spośród siebie, a zatwierdzali naczelnicy powiatowi. Wójt był organem samorządu gminnego i organem wykonawczym administracji rządowej.

Gmina objęła swym zasięgiem prawie całe Zagłębie Dąbrowskie z wyjątkiem części południowej (Będzina, Grodźca, Czeladzi, Sosnowca, Zagórza i Niwki). Siedzibą wójta była od chwili powstania gminy aż do 1864 roku wieś Dąbrowa. W okresie Księstwa Warszawskiego gmina leżała w powiecie siewierskim, departamencie krakowskim, następnie weszła w skład Królestwa Polskiego.

W 1816 r. województwo krakowskie podzielono na cztery obwody: kielecki, stopnicki, miechowski i olkuski z komisarzami obwodowymi na czele. Gmina olkusko-siewierska znalazła się w obwodzie olkuskim. W 1842 r. w miejsce zniesionego województwa krakowskiego powstała gubernia kielecka, a obwód olkuski przemianowano na powiat. W latach 1845-1867 gmina olkusko-siewierska znajdowała się w guberni radomskiej i podlegała naczelnikowi powiatu olkuskiego. W tym czasie obejmowała ona swym zasięgiem terytorialnym około 50 miejscowości. Podział gminy na mniejsze jednostki administracyjne nastąpił w roku 1864. Za Królestwa Polskiego gmina należała do powiatu będzińskiego w guberni piotrkowskiej[3][4].

Nazwa gminy olkusko-siewierskiej utrzymała się przy niewielkiej grupie wsi, w skład której weszły: Gołonóg, Ząbkowice, Strzemieszyce Wielkie i Małe, Maczki, Porąbka oraz Niemce. Siedziba gminy przeniesiona została do Strzemieszyc Wielkich, następnie w 1867 roku do Gołonoga, a cała gmina weszła w skład nowo utworzonego powiatu będzińskiego w guberni piotrkowskiej. Ten stan przetrwał aż do 1914 roku.

W 1912 gmina olkusko-siewierska (z siedzibą w Gołonogu) liczyła 26 236 mieszkańców i obejmowała:

Gmina została zlikwidowana przez okupantów w latach 1914-1915. Jej część znalazła się w obrębie nowo utworzonego przez okupantów austriackich powiatu dąbrowskiego na terenie m.in. gmin: Gołonóg i Strzemieszyce.

II Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

3 marca 1919 r. utworzonej przez okupantów gminie Gołonóg przywrócono nazwę "olkusko-siewierska"[5]. W 1919 roku powstał w woj. kieleckim powiat będzińsko-dąbrowski (przemianowany na będziński) z 23 gminami, w tym olkusko-siewierską.

Po wydzieleniu z powiatu będzińskiego w 1924 r. powiatu zawierciańskiego, gmina olkusko-siewierska została jedną z 9 gmin wiejskich Jej urząd znajdował się w Strzemieszycach Wielkich.

W 1928 zajmowała 16 758 mórg i liczyła 37 150 mieszk. Składała się z 7 wsi z koloniami:

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Gminę Olkusko-Siewierska zniesiono pod okupacją z dniem 15 marca 1941, tworząc z niej dwie odrębne gminy Strzemieszyce i Gołonóg[6][7]

PRL[edytuj | edytuj kod]

Według publikacji z 1946 i 1947 roku[8][9] utrzymano po wojnie podział na gminy Strzemieszyce[10] i Gołonóg, jako pozostałości po jednostkach utworzonych za okupacji hitlerowskiej w miejsce dotychczasowej gminy Olkusko-Siewierskiej[11]. Ostatecznie powrócono do przedwojennego nazewnictwa, powracając do nazwy gmina Olkusko-Siewierska w przypadku gminy Strzemieszyce; utrzymano jednak gminę Gołonóg[12][13].

Dopiero 1 stycznia 1950 roku jednostka zostaje formalnie zniesiona, a jej obszar "włączony" głównie do "nowych" gmin Strzemieszyce Wielkie i Gołonóg, oraz częściowo do gmin Ząbkowice i Kazimierz[2].

Jednostka znajdowała się od 18 sierpnia 1945 wraz z całym powiatem będzińskim w woj. śląskim[14].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Od 1919 jednostka administracyjna nowo utworzonego polskiego woj. kieleckiego; w czasie II wojny światowej przejściowo poza administracją polską; w czasie II wojny światowej oraz tuż po niej przejściowo pod nazwą gmina Strzemieszyce.
  2. a b Dz.U. z 1950 r. Nr 3, poz. 24
  3. Postanowienie z 17 (29) września 1866, ogłoszone 5 (17) stycznia 1867 (Dziennik Praw, rok 1866, tom 66, nr 219, str. 279)
  4. Postanowienie z 29 grudnia 1867 (10 stycznia 1868), ogłoszone 8 (20) lutego 1868 (Dziennik Praw, rok 1868, tom 67, nr 228, str. 359)
  5. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 3 marca 1919 r. w sprawie przywrócenia gminie Gołonóg dawnej nazwy "Olkusko-Siewierskiej" (Dz. Urz. MSW z 1919 r. Nr 19, poz. 225)
  6. Amtsbezirk Strzemieszyce
  7. Amtsbezirk Golonog
  8. Podział administracyjny województwa śląsko-dąbrowskiego wraz ze skorowidzem gmin i gromad (stan z dnia 1 stycznia 1946) wydany przez Wydawnictwa Instytutu Śląskiego w 1947
  9. Dz.U. z 1947 r. Nr 25, poz. 96
  10. Składająca się z 9 gromad: Grabocin, Kazimierz, Maczki, Niemce, Ostrowy, Porąbka, Strzemieszyce Małe, Strzemieszyce Wielkie i Strzemieszyce Folwark
  11. Organizacja i represje władzy okupacyjnej
  12. Informator adresowy miast i gmin wiejskich Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: Instytut Wydawniczy Kolumna, 1948.
  13. Podział administracyjny Rzeczypospolitej Polskiej: Praca zespołowa pod redakcją prof. Stanisława Srokowskiego. Warszawa: Biblioteka Samorządowca Nr 77, 1948.
  14. Dz.U. z 1945 r. Nr 27, poz. 167