Gniew (miasto)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Gniew
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Zamek krzyżacki w Gniewie
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  pomorskie
Powiat tczewski
Gmina Gniew
Prawa miejskie 1297
Burmistrz Maciej Czarnecki
Powierzchnia 6,04 km²
Wysokość 47 m n.p.m.
Populacja (31.12.2017)
• liczba ludności
• gęstość

6791[1][2]
1124,3 os./km²
Strefa numeracyjna (+48) 58
Kod pocztowy 83-140
Tablice rejestracyjne GTC
Położenie na mapie gminy Gniew
Mapa konturowa gminy Gniew, blisko centrum na prawo u góry znajduje się punkt z opisem „Gniew”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, u góry znajduje się punkt z opisem „Gniew”
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa konturowa województwa pomorskiego, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Gniew”
Położenie na mapie powiatu tczewskiego
Mapa konturowa powiatu tczewskiego, po prawej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Gniew”
Ziemia53°50′08″N 18°49′21″E/53,835556 18,822500
TERC (TERYT) 2214024
SIMC 0934470
Urząd miejski
plac Grunwaldzki 1
83-140 Gniew
Strona internetowa

Gniew (pierw. Wońsk, późn. Gmew, niem. Mewe) – miasto w woj. pomorskim, przy ujściu Wierzycy do Wisły, w powiecie tczewskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Gniew.

W 1664 roku należało do starostwa gniewskiego[3], jak i w 1765[4]. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. gdańskiego.

Według danych z 1 stycznia 2018 Gniew liczył 6791 mieszkańców[1]. Gniew leży na 877 kilometrze Wisły[5][6].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Gniew leży w widłach utworzonych przez Wisłę oraz uchodzącą do niej Wierzycę. Na tym odcinku Wisła płynie w Dolinie Kwidzyńskiej, która stanowi końcowy fragment tzw. Doliny Dolnej Wisły. Terytorialnie Gniew leży na skraju Pojezierza Starogardzkiego oraz Kociewia.

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 6,04 km²[7].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze wzmianki o Gniewie w źródłach pisanych pochodzą z 1. poł. XIII w. Jeden z dokumentów określa tę okolicę nazwą Wansca (Wońsk), ale równorzędnie istniała nazwa Gymeu (ordinis terram Gymeu cum tota Wansca – 1229 r.).

Wońsk od rzeki Wonia (Wierzyca) najwyraźniej cuchnącej – woniejącej – przy ujściu której został założony Gniew.

Gmewam 1235 r., Gimen, Gymeu, Gimeo, Gymew, Gnyf, Gneva od czasownika „gnić” – skojarzone z Wońsk – wonieć, bo zgnilizna cuchnie. Rodzima nazwa słowiańska[8].

Niemieckie Mewe pochodzi od zniekształconego Gmewe, gdzie pierwsza litera zanika w wymowie niemieckiej, podobnie jak w przypadku Gdańsk – Dańsk – Danzig.

Z okresu niemieckiego w herbie miasta pozostała mewa, zdaje się nawiązująca do nazwy Mewe.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Zachowana gotycka kamienica mieszcząca bibliotekę

Najstarsze ślady osadnictwa pochodzą z 2500 lat przed naszą erą. W początkach naszej ery przebiegał tędy szlak bursztynowy, a już w IX wieku istniały dwa grody. Od X w. tereny te należały do państwa Polan i były częścią Pomorza Gdańskiego. Po podziale kraju przez Bolesława Krzywoustego Gniew wchodził w skład kasztelanii starogardzkiej. Później ziemie te przypadły książętom Świecia, a w 1229 (pierwsza pisemna wzmianka) od Sambora i Świętopełka otrzymało je oliwskie opactwo cysterskie. W drugiej połowie XIII w. Sambor odebrał Gniew cystersom i w 1276 przekazał krzyżakom w zamian za pomoc w walce ze Świętopełkiem. Zakon, dla którego była to pierwsza posiadłość na lewym brzegu Wisły, przejął gród ostatecznie w 1282. Ważne położenie strategiczne zdecydowało o budowie tu zamku. Po zbudowaniu warowni w 1297 krzyżacy w miejscu wcześniejszej słowiańskiej osady istniejącej wokół kościoła parafialnego[9], lokowali miasto na prawie chełmińskim i rozpoczęli akcję osadniczą. Od grudnia 1306 roku i hołdu książąt pomorskich w Byszewie ziemie, na których leżał Gniew wchodziły w skład terenów kontrolowanych przez Władysława Łokietka, do czasu zbrojnego opanowania Pomorza Gdańskiego przez Zakon Krzyżacki w latach 1308–1309.

Pałac Marysieńki, XVII w.

Miasto kilkakrotnie przechodziło z rąk do rąk w latach 1410–1466, w 1440 przystąpiło do Związku Pruskiego, by po pokoju toruńskim stać się częścią państwa polskiego, aż do czasu I rozbioru. W 1464 zamek został zdobyty przez wojska polskie dowodzone przez Piotra Dunina, starostą królewskim, w latach 1464–1466, został rotmistrz Tomko z Młodkowa. W latach 1466–1472 starostą Gniewa był Jakub Kostka[10], herbu Dąbrowa, syn Nawoja Kostki[11] z Rostkowa. Pełnienie tej funkcji potwierdza zezwolenie wydane przez króla Kazimierza Jagiellończyka Pawłowi Jasieńskiemu na wykup dóbr na Żuławach i starostwa gniewskiego. Po nim starostą był Fabian Mgowski, od grudnia 1472 do marca 1483. A od 1483 do 1503 starostą był Sebastian Mgowski. Kolejnym starostą gniewskim był Czema Achacy (syn) – wojewoda pomorski, starosta gniewski, 1565–1572. W latach 1623–1667 starostą gniewskim był książę Albrecht St. Radziwiłł. Po nim starostą gniewskim od 16 marca 1667 był Jan Sobieski, późniejszy król Polski, który zbudował tu m.in. Pałac Marysieńki dla swojej żony Marii Kazimiery. Następnym starostą gniewskim, po rodzie Sobieskich, od 1699 do 1724 został Michał Zdzisław Zamoyski, syn Marcina.

W 1626 podczas II wojny polsko-szwedzkiej w okolicach Gniewa doszło do starcia między siłami Rzeczypospolitej i Szwecji. Bitwa z wojskami Gustawa Adolfa pozostała nierozstrzygnięta[12].

Gniew, 1855

Miasto podupadło na tle ogólnego kryzysu gospodarczego i politycznego Rzeczypospolitej w XVII i XVIII w. Kiedy wskutek I rozbioru Polski w 1772 Gniew wcielony został do Prus, liczył sobie zaledwie 850 mieszkańców. W 1807 przez miasto przeszły zmierzające w kierunku Gdańska polskie oddziały generała Dąbrowskiego.
W latach 1818–1823 wzniesiony został na rynku (placu Grunwaldzkim) kościół ewangelicki. Został on zaprojektowany przez Karla Friedricha Schinkla, a budowę nadzorował Salomo Sachs. Towarzyszył budowie tylko do 1819 roku, a następnie porzucił projekt (niepewności planistyczne, sprzeczności z planami Schinkla). Kto kontynuował budowę kościoła nie jest znany?[13]

W 1905 Gniew liczył 4033 mieszkańców, z czego niemal 43 proc. stanowiła ludność niemiecka. Na mocy traktatu wersalskiego Gniew w 1920 wrócił do Polski. W 1921 wielki pożar bezpowrotnie spustoszył wnętrza zamku. Od 1929 w mieście wychodziła codzienna gazeta „Dziennik Gniewski” wydawana przez Książnicę Gniewską[14].

W mieście swą siedzibę miał komisariat Straży Celnej „Gniew”.

W czasie II wojny światowej hitlerowcy urządzili w zamku obóz dla przymusowo wysiedlanej ludności polskiej z Tczewa i okolic. Pod koniec wojny Niemcy zażarcie bronili miasta, aby osłonić drogę odwrotu z Tczewa i Gdańska. Ostateczne zdobycie miasta przez oddziały 108 korpusu 2 armii uderzeniowej 2 Frontu Białoruskiego nastąpiło 7 marca 1945 r[15].

II wojna światowa zakończyła wielowiekową koegzystencję ludności polskiej i niemieckiej w mieście. Powstały Gniewskie Zakłady Podzespołów Radiowych[16]. W 1957 rozebrany został kościół ewangelicki.

W 2013 roku zawiązało się Stowarzyszenie „Galeria Piłsudskiego”, zrzeszające podmioty gospodarcze działające przy ul. Piłsudskiego w Gniewie.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 30 czerwca 2009 roku, miasto miało 6759 mieszkańców[17].

Piramida wieku mieszkańców Gniewa w 2014 roku[1].

Piramida wieku Gniew.png

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Zamek krzyżacki z końca XIII wieku.
  • Pałac Marysieńki zbudowany przez Jana Sobieskiego, wcześniejszego starostę gniewskiego, dla żony Marii Kazimiery w 1679. Wbudowany w kompleks zamkowy, jedną stroną zwrócony ku zamkowi, drugą ku Wiśle. Zniszczony przez obsunięcie się skarpy i odbudowany na fundamentach dwóch zabudowań gospodarczych posiada cechy neogotyckie, mieści dziś hotel.
  • Stare Miasto o zachowanym średniowiecznym układzie przestrzennym, z szachownicowym układem ulic i centralnie położonym kwadratowym rynkiem (pl. Grunwaldzki). Dominuje niska zabudowa, a kamienice pochodzą z XV–XIX w. Pośrodku rynku gotycki ratusz, z przyziemiami z XIII–XIV wieku, pełniący do dziś swoją funkcję.
  • Gotycki kościół parafialny pw. św. Mikołaja, położony w południowo-zachodnim narożniku rynku, zbudowany w XIV w., zrekonstruowany w XIX w. Budowla trójnawowa z wyodrębnionym prezbiterium oraz wieżą dzwonną wtopioną w nawę środkową.
  • Pozostałości murów obronnych miasta i zespołu zamkowego.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

  • Przedszkole
  • Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Jan III Sobieskiego
  • Szkoła Podstawowa Nr 2 im. gen Józefa Hallera
  • Zespół Szkół Ponadpodstawowych im. ks. Henryka Mrossa

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W Gniewie działa m.in.:

  • Konsberg Maritime CM Sp. z o.o. (dawniej Zakłady Mechanizmów Okrętowych „Fama”, później Rolls-Royce Poland)
  • Saint-Gobain Construction Products Polska, WEBER Zakład Produkcyjny Gniew (fabryka keramzytu)
  • FAMA Sp. z o.o. (producent urządzeń dla przemysłu lądowego, morskiego oraz górnictwa)

Transport[edytuj | edytuj kod]

W 2013 przy zamku krzyżackim w stronę Wisły powstało śmigłowcowe lądowisko Zamek Gniew. W granicach administracyjnych przebiega droga krajowa nr 91, droga wojewódzka nr 234, 518 i 219.

Polityka i administracja[edytuj | edytuj kod]

Samorząd[18][edytuj | edytuj kod]

Gniew jest siedzibą gminy miejsko-wiejskiej, w której skład wchodzi miasto oraz wsie. W składzie Rady Miejskiej w Gniewie jest 15 radnych.

Władze miasta[19][edytuj | edytuj kod]

Burmistrz Miasta i Gminy Gniew – Maciej Czarnecki

Zastępca Burmistrza Miasta i Gminy Gniew – Joanna Kamińska

Sekretarz Miasta i Gminy Gniew – Karolina Liebrecht

Skarbnik Gminy Gniew – Maria Olszewska

Rada miejska[20][edytuj | edytuj kod]

  • Radni Rady Miejskiej w Gniewie VIII kadencji (2018-2023)[21]

Przewodniczący Rady Miejskiej – Damian Szmyt

Zastępca Przewodniczącego Rady Miejskiej – Walentyna Czapska

Dominik Diller

Eugeniusz Dłużewski

Tomasz Kordunowski

Weronika Lasota-Syldatk

Andrzej Lorbiecki

Dariusz Kowalewski

Ewa Majewska

Jacek Ruda

Łukasz Reimus

Andrzej Solecki

Bogumiła Sondej

Jarosław Sławiński

Aleksandra Szramka

  • Radni Rady Miejskiej w Gniewie VII kadencji (2014-2018)[22]

Przewodnicząca Rady – Walentyna Czapska

Wiceprzewodniczący Rady – Marek Barnik

Małgorzata Gajewska

Zygmunt Gardzielewski

Alojzy Klimczak

Tomasz Kotlenga

Wiesława Kraińska

Weronika Lasota-Syldatk

Andrzej Lorbiecki

Piotr Mroziński

Tadeusz Netkowski

Andrzej Solecki

Damian Szmyt

Grzegorz Wasielewski

Wiesław Wesołowski

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Honorowi Obywatele Miasta i Gminy[25][edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Gniew w liczbach, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2016-01-11] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018 r.
  3. Opis królewszczyzn w województwach chełmińskim, pomorskim i malborskim w roku 1664, wydał Józef Paczkowski, Toruń 1938, s. 28.
  4. Jerzy Dygdała, Lustracja województw Prus Królewskich 1765. Powiaty tczewski, gdański i nowski, wyd. Wyd. 1, t. I, Toruń: Tow. Naukowe w Toruniu, 2003, ISBN 83-87639-56-7, OCLC 249159104 [dostęp 2020-11-14].
  5. Kilometraż Wisły | ROK RZEKI WISŁY [dostęp 2019-08-27] (pol.).
  6. Szlak kajakowy – rzeka Wisła, wkw.wloclawek.pttk.pl [dostęp 2019-08-27].
  7. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r., Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 26 lipca 2013, ISSN 1505-5507.
  8. Halina Bugajska, Toponimia byłych powiatów Gdańskiego i Tczewskiego, z. 6, 1985.
  9. Wykopaliska w Gniewie.
  10. Jerzy Antoni Kostka, Materiały do biografii genealogii i historii rodu Kostków herbu Dąbrowa, Barbara Fabiszewska (red.), Białystok-Koszalin: Stowarzyszenie Rodu Kostków, 2015, s. 11, ISBN 978-83-927099-0-9.
  11. Jerzy Antoni Kostka, Kostkowie herbu Dąbrowa, ZP POLIMER, Koszalin 2010, ​ISBN 978-83-89976-40-6​.
  12. https://web.archive.org/web/20130406155044/http://www.radoslawsikora.republika.pl/GniewVivatVasa.pdf.
  13. (niem.) Mein funfzigjähriges Dienstleben und literarischen Wirken Ein Beitrag zur tatsächlichen Beleuchtung der Frage „Sind Juden zum Staatsdienst geeignet” von S.Sachs Königl.Regierungs=Bau=Inspektor in Berlin Mit dem Portrait des Verfassers (Zum Besten der Berliner Armen) Berlin, 1842 Im Selbstverlag des Verfassers (Alexanderstraße Nr. 55.) gedruckt bei F. Weidle; S. 37 bis 39.
  14. Dziennik Gniewski 1929, R. 1, nr 3, Europeana Collections [dostęp 2020-11-14] (pol.).
  15. „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945” Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, s. 206.
  16. Wojciech Jankowski, Mały przewodnik po Polsce, Wydawnictwo Sport i Turystyk Warszawa 1983 ​ISBN 83-217-2329-2​, s. 121.
  17. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 VI 2009 r.), Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 24 listopada 2009, ISSN 1734-6118.
  18. Strona główna | Miasto i Gmina Gniew, www.gniew.pl [dostęp 2021-11-23].
  19. Władze Miasta i Gminy | Miasto i Gmina Gniew, www.gniew.pl [dostęp 2021-11-23].
  20. Rada Miejska | Miasto i Gmina Gniew, www.gniew.pl [dostęp 2021-11-23].
  21. Radni Rady Miejskiej w Gniewie VIII kadencji (2018-2023) | Miasto i Gmina Gniew, www.gniew.pl [dostęp 2021-11-23].
  22. Radni Rady Miejskiej w Gniewie VII kadencji (2014-2018) | Miasto i Gmina Gniew, www.gniew.pl [dostęp 2021-11-23].
  23. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2014-06-07].
  24. Miasto i Gmina Gniew.
  25. Honorowi Obywatele Miasta i Gminy Gniew | Miasto i Gmina Gniew, www.gniew.pl [dostęp 2021-10-27].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Panorama Gniewa
Panorama Gniewa