Grzywacz (ptak)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Gołąb grzywacz)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Grzywacz
Columba palumbus[1]
Linnaeus, 1758
Grzywacz
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd neognatyczne
Rząd gołębiowe
Rodzina gołębiowate
Rodzaj Columba
Gatunek grzywacz
Podgatunki
  • C. p. palumbus Linnaeus, 1758
  • C. p. maderensis Tschusi, 1904
  • C. p. azorica Hartert, 1905
  • C. p. iranica (Zarudny, 1910)
  • C. p. casiotis (Bonaparte, 1854)
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     letnie lęgowiska

     występuje cały rok

     zimowiska

Grzywacz, gołąb grzywacz (Columba palumbus) – gatunek średniej wielkości ptaka wędrownego z rodziny gołębiowatych (Columbidae), największy spośród gatunków gołębi występujących w Polsce. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Taksonomia[edytuj]

Po raz pierwszy gatunek opisał Karol Linneusz w 1758 na podstawie holotypu ze Szwecji. Nadał grzywaczowi nazwę Columba palumbus[3]; jest ona obecnie (2017) podtrzymywana przez Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny. IOC wyróżnia 5 podgatunków[4]. Proponowane podgatunki C. p. excelsa, C. p. ghigii (Sardynia) i C. p. kleinschmidti (centralna Szkocja) włączono do podgatunku nominatywnego, a C. p. kirmanica do C. p. casiotis[3]. Z wyjątkiem przedstawicieli C. p. casiotis ptaki z poszczególnych podgatunków różnią się jedynie nieznacznie, w większości w rozmiarach oraz odcieniach upierzenia[5].

Podgatunki i zasięg występowania[edytuj]

Grzywacze to ptaki częściowo wędrowne[3]. IOC wyróżnia następujące podgatunki[4]:

Od połowy XIX wieku postępuje proces zasiedlania miast przez grzywacze, zachodzący z zachodu na wschód. Na zachodzie Europy pierwsze trwałe populacje miejskie tych gołębi powstały w 1. połowie XIX wieku. W Polsce grzywacze zasiedliły najpierw miasta w zachodniej części kraju, a w latach 70.–90. XX wieku większe aglomeracje na wschodzie kraju, np. Olsztyn i Lublin. Przykładowo, w Częstochowie pierwsze lęgi grzywaczy stwierdzono dopiero w 1992[6].

Morfologia[edytuj]

Samiec grzywacza

Długość ciała ok. 41-45 cm[3], rozpiętość skrzydeł: 70-75 cm[7], masa ciała: 284–690 g[3]. To największy przedstawiciel gołębiowatych w Polsce[8]. Długość czaszki wynosi 55–60 mm, z czego na dziób przypada 26–28 mm[9]. Ogon mierzy 138–149 mm, skok – 25–28 mm[5]. Grzywacze to duże gołębie o zaokrąglonej sylwetce i wydatnej piersi. Upierzenie w większości niebieskoszare[5].

Opis dotyczy ptaków podgatunku nominatywnego. Głowa niebieskoszara, na karku widoczna zielono-fioletowa opalizacja. Pióra po bokach szyi ułożone są pasami, co daje wrażenie rowków między rzędami piór; to cecha właściwa wielu ptakom z rodzaju Columba. Wykazują zielono-fioletowy połysk. Pod nimi znajdują się pióra o białych zakończeniach[5]. Swoją nazwę grzywacze wzięły właśnie od białych plam po bokach szyi[10] (u ptaków ze środkowej Azji i Himalajów ma ona barwę płowocynamonową). Górna część grzbietu, wewnętrzne pokrywy skrzydłowe i lotki III rzędu brązowoszare[5]. Lotki I rzędu są czarne z nieznacznym szarawym zabarwieniem przy czym lotki od P3 do P9 mają biały brzeg. Lotki II rzędu szare, te zewnętrzne ciemnieją w kierunku wierzchołków[9]. Większość pokryw skrzydłowych szara, 3 lub 4 zewnętrzne białe; białe pole tworzone przez te pióra jest widoczne zarówno na złożonym, jak i rozpostartym skrzydle. Skrzydełko i pokrywy pierwszorzędowe czarniawe. Dolna część grzbietu, kuper i pokrywy nadogonowe niebieskoszare. Gardło i broda niebieskoszare jak pozostała część głowy, często jednak jaśniejsze. Pierś winnoczerwona, ku brzuchowi kolor ten przechodzi bardziej w róż. Okolice kloaki jasnoszare[5]. Sterówki z wierzchu szarawoczarne ze słabo zaznaczonym jaskrawszym pasem biegnącym przez ich środek, od spodu zaś wyraźnie widać szarobiały pas oraz połyskujące, czarne nasady i zakończenia[9]. Dziób żółtawy z jaśniejszym końcem i czerwonawą nasadą. Tęczówka u dorosłych ptaków jest jasnożółta. Woskówka biała. Nogi i stopy różowofioletowe[5].

Samice są lżejsze od samców. Osobniki młodociane wyróżniają się ciemną, a nie pomarańczowoczerwoną, barwą dzioba, ciemnymi tęczówkami i brakiem białej plamy na szyi. Sterówki młodych grzywaczy cechuje mniejsza kontrastowość barw, ponadto są węższe, niż u dorosłych ptaków[7]. Dorosłe grzywacze pierzą się w maju i kwietniu oraz od września do listopada, młode – od stycznia do kwietnia i od września do listopada[9].

Ekologia i zachowanie[edytuj]

Jego naturalnym i pierwotnym biotopem są prześwietlone lasy liściaste i mieszane. W połowie XIX wieku nastąpiła ekspansja grzywaczy do środowisk miejskich, kiedy to zaczęły zajmować parki miejskie i skwery. Zamieszkują również śródpolne zadrzewienia, obrzeża lasów i niewielkie lasy mieszane i liściaste[7]. Przedstawiciele C. p. madeirensis zamieszkiwali górskie lasy[3]. W Alpach grzywacze lęgną się do wysokości 1600 m n.p.m., zaś w Himalajach latem docierają do 3000 m n.p.m.[5]

Pokarm grzywaczy zmienia się sezonowo. Wczesną wiosną są to pędy i nasiona dziko rosnących roślin oraz drobne owoce i ślimaki. Pod koniec lata w diecie przeważają ziarna zbóż pozostałe na polach po żniwach. Na początku jesieni grzywacze osiągają największą masę ciała. Zimą grzywacze zjadają resztki warzyw i innych zielonek; w zachodniej Europie najchętniej żerują na szpinaku i brukselce. Odwiedzają pola uprawne w grupach liczących do 200 osobników. Jedzenie przemarzniętych warzyw nie dostarcza jednak grzywaczom dostatecznej ilości energii, do tego istnieje ryzyko zatrucia się ptaków środkami ochrony roślin i nawozami[7]. Grzywacze odzywają się chętnie, szczególnie o świcie. Głos grzywacza to przytłumione, drżące, wielosylabowe gruchanie z akcentem na drugą sylabę. Są to ptaki towarzyskie, szczególnie poza okresem lęgowym[5].

Lęgi[edytuj]

Grzywacz siedzący na swym gnieździe
Śnieżnobiałe jaja

Okres lęgowy zależnie od miejsca występowania, w całym zasięgu trwa od lutego do początku września[11], najintensywniej przebiega od czerwca do września. Ptaki z miast często zaczynają lęgi już w środku lutego i przeciągają je do listopada[5]. W ciągu sezonu grzywacze mogą wyprowadzić do 4 lęgów[12], wskutek drapieżnictwa zwykle powodzeniem kończą się dwa lęgi[5]. Podczas lotów tokowych samce grzywaczy wnoszą się, następnie głośno klaszczą skrzydłami i szybują w kierunku partnerki. Odzywają się nieco niższym i bardziej buczącym niż u gołębi skalnych gruchaniem, brzmiącym jak bugruuu-gu-gu lub guguu-gugu[7]. Niekiedy powtarzają lot tokowy 2 lub 3 razy, nim wylądują na gałęzi[5].

Gniazdo znajduje się 3–5 m nad ziemią[5], w koronie drzewa, wyższego krzewu lub na budynku[12] albo półce skalnej. Utworzone jest z niedbale ułożonych gałązek. Budują je obydwa ptaki z pary, jednak samica ma w tym większy udział[5]. Przypomina luźną platformę o średnicy do 25 cm. Niekiedy budują ją na gnieździe innego gatunku[9]. W zniesieniu jest 1 lub 2, sporadycznie do 4, białe jaja[5].

Jaja są wysiadywane przez oboje rodziców przez ok. 16–17 dni[5]. Nieopierzone młode do 5. dnia życia są karmione mleczną wydzieliną powstającą w czasie wysiadywania w wolu rodziców, tak jak u wszystkich gołębi[10]. Potem otrzymują pokarm podobny do pokarmu ptaków dorosłych[5]. Pisklęta opuszczają gniazdo po około 4 tygodniach, następnie blisko przez 2 tygodnie są jeszcze dokarmiane przez samca – samica najczęściej przystępuje do drugiego lęgu[7].

Status[edytuj]

IUCN uznaje grzywacza za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1988 (stan w 2017). BirdLife International ocenia trend populacji jako wzrostowy. Podgatunek C. p. madeirensis wymarł na początku XX wieku[11]. W Polsce gatunek łowny od 15 sierpnia do 30 listopada[13].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Columba palumbus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Columba palumbus. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  3. a b c d e f g h i j k Baptista, L.F., Trail, P.W., Horblit, H.M. & Boesman, P.: Common Woodpigeon (Columba palumbus). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2017. [dostęp 23 lutego 2017].
  4. a b Frank Gill & David Donsker: Pigeons. IOC World Bird List (v7.1), 8 stycznia 2017. [dostęp 23 lutego 2017].
  5. a b c d e f g h i j k l m n o p q David Gibbs, Eustace Barnes i John Cox: Pigeons and Doves. A guide to the Pigeons and Doves of the world. Londyn: Christopher Helm, s. 186–188. ISBN 978-1-8734-0360-0.
  6. Adam Zbyryt. Zagęszczenie sierpówki Streptopelia decaocto i grzywacza Columba palumbus w różnych typach zabudowy w Białymstoku. „Ornis Polonica”. 55, s. 135–146, 2014. 
  7. a b c d e f Andrzej Kruszewicz: Ptaki Polski. Encyklopedia ilustrowana. MULTICO, 2007, s. 146–147. ISBN 9788370734749.
  8. Dominik Marchowski: Ptaki Polski. Kompletna lista 450 stwierdzonych gatunków. Wyd. 1. Warszawa: SBM, 2015, s. 73. ISBN 9788378459835.
  9. a b c d e Roy Brown, John Ferguson, Michael Lawrence, David Lees: Tropy i ślady ptaków. MUZA SA, 2006, s. 97, 228, 289. ISBN 83-7319-860-1.
  10. a b Klaus Richarz, Anne Puchta: Ptaki. Przewodnik. Warszawa: Muza SA, 2006 i 2009, s. 240. ISBN 9788374950183.
  11. a b Common Woodpigeon Columba palumbus. BirdLife International. [dostęp 23 lutego 2017].
  12. a b Jacek Twardowski, Kamila Twardowska: Ptaki świata. Szczegółowe opisy 800 gatunków. Wyd. 1. Warszawa: SBM, 2016, s. 53. ISBN 9788380592766.
  13. Rozporządzenie ministra środowiska z dnia 16 marca 2005 r. w sprawie określenia okresów polowań na zwierzęta łowne (Dz.U. z 2005 r. Nr 48, poz. 459)