Gościkowo

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Gościkowo
Klasztor w Paradyżu
Klasztor w Paradyżu
Państwo  Polska
Województwo lubuskie
Powiat świebodziński
Gmina Świebodzin
Liczba ludności (2006) 380
Strefa numeracyjna (+48) 68
Kod pocztowy 66-200
Tablice rejestracyjne FSW
SIMC 0914970
Położenie na mapie gminy Świebodzin
Mapa lokalizacyjna gminy Świebodzin
Gościkowo
Gościkowo
Położenie na mapie powiatu świebodzińskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu świebodzińskiego
Gościkowo
Gościkowo
Położenie na mapie województwa lubuskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubuskiego
Gościkowo
Gościkowo
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Gościkowo
Gościkowo
Ziemia52°20′20″N 15°32′52″E/52,338889 15,547778

Gościkowo, dawniej Paradyż (niem. Paradies) – wieś w Polsce położona w województwie lubuskim, w powiecie świebodzińskim, w gminie Świebodzin. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa zielonogórskiego.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Niewielka wieś położona w środkowej części Pojezierza Lubuskiego, w kotlince polodowcowej, na lewym brzegu rzeki Paklicy. Sąsiaduje z Jordanowem, od którego oddzielona jest rzeką. We wsi znajduje się pocysterski klasztor, na terenie którego mieści się obecnie Wyższe Seminarium Duchowne w Paradyżu. Niedaleko seminarium znajduje się pałac poniemiecki przerobiony po wojnie na szkołę podstawową. Przez wieś przebiega nieczynna linia kolejowa łącząca Międzyrzecz z linią kolejową WarszawaŚwiecko w Toporowie.

Dawną nazwę Paradyż zachował pocysterski zespół klasztorny i ulokowane w nim wyższe seminarium duchowne.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa wywodzi się od łacińskiej nazwy „Paradis” oznaczającej raj. Pierwsze zapisy nazwy miejscowości dokonywane były po łacinie i notowano ją jako „Paradis” lub „Paradisus”. Jest ona pod tą nazwą wielokrotnie notowana w średniowieczu. Nazwa miejscowości w zlatynizowanej formie Paradisus wymieniona jest na przykład w łacińskim dokumencie z 27 października 1311 roku[1]. Miejscowość nazywano Paradisus Matris Dei (Raj Matki Boskiej) ze względu na klasztor, od której utworzono później polską nazwę – Paradyż oraz niemiecką Paradies.

Niezależnie od nazwy klasztoru średniowieczny łaciński dokument dokument z 1277 roku sygnowany przez księcia polskiego Przemysła II wymienia trzykrotnie również leżącą przy nim miejscowość pod zlatynizowaną polską nazwą Goscichowo[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

W XIII wieku istniała tu wieś Gościchowo, która była własnością rycerską[3]. 29 stycznia 1230 roku rycerz Mikołaj Bronisz (herbu Wieniawa) przekazał dobra rodowe cystersom z Lehnina (Brandenburgia). Dobra należące do opactwa szybko się powiększały. W 1534 r. w posiadaniu zakonu znajdowało się 21 wsi, ponad 29 000 ha ziemi ornej i ok. 4000 ha lasów. Dawało to opactwu znaczne dochody, co umożliwiało rozbudowę kościoła i klasztoru. Cystersi sprowadzali osadników niemieckich i szerzyli wysokiej klasy gospodarkę rolną. Na mocy postanowienia sejmu w Piotrkowie z 1538 r., stanowisko opata zarezerwowano dla Polaków. Od połowy XVI wieku nastąpił intensywny proces spolszczania klasztoru, przeorami paradyskimi byli wybitni sekretarze królewscy, kanclerze koronni, mężowie stanu.

W 1740 r. miał miejsce napad na klasztor paradyski, którego dokonała regularna armia Prus. Przyczyną, która doprowadziła do tej sprawy, była osobliwa mania władcy Prus Fryderyka Wilhelma I wyszukiwania wyjątkowo rosłych rekrutów i wcielania ich siłą do organizowanej przez siebie gwardii olbrzymów. We wsi Wyszanowo należącej do klasztoru paradyskiego mieszkał sołtys nazwiskiem Klimke, na swoje nieszczęście chłop olbrzymiego wzrostu. Uzbrojeni werbownicy pruscy, przekroczyli polską granicę i uprowadzili go poturbowawszy przy tym jego chorą żonę. W odwet za to opat zatrzymał w klasztorze dwóch kupców pruskich z brandenburskiego Sulechowa. Wówczas to król pruski 21 marca 1740 r. wysłał na niczego nie spodziewający się klasztor oddział wojsk. Prusacy zniszczyli i obrabowali budynki opactwa, zbezcześcili kościół i poturbowali zakonników. Sprawa paradyska odbiła się głębokim echem w całym kraju i ujawniła zupełną bezsilność Polski wobec groźnego sąsiada[4].

Po II rozbiorze Rzeczypospolitej w 1793 r., klasztor w Paradyżu znalazł się w obrębie zaboru pruskiego. W latach 1796–1810 rząd pruski skonfiskował część majątku opactwa. W 1834 r. nastąpiła kasata klasztoru, wówczas zakonników usunięto z miejscowości, a zbiory klasztorne uległy rozproszeniu. Powstało tu seminarium nauczycielskie, a w latach 1922–1939 działała średnia szkoła ogólnokształcąca. W maju 1939 został tu otwarty zakład kształcenia nauczycieli III Rzeszy, a pod koniec II wojny światowej pracowali specjaliści Luftwaffe. W 1945 r. Paradyż zajęły wojska radzieckie. Z kościoła i budynków dawnego klasztoru utworzono wówczas magazyny. Od 1947 r. Paradyż należał do zgromadzenia Księży Salezjanów, którzy otworzyli tu internat dla chłopców. Placówka nie działała jednak długo i w 1952 r. powołano tu Wydział Filozoficzny Gorzowskiego Diecezjalnego Seminarium Duchowego. Od 1961 r. całe Seminarium Duchowe z Gorzowa Wielkopolskiego przeniosło się do Paradyża.

Tutejszy klasztor oraz wieś odegrały dużą rolę w utrzymaniu polskości w zachodniej Wielkopolsce.

Wirydarz
Kościół Najśw. Marii Panny

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[5]:

  • zespół klasztorny cystersów w Paradyżu, z XIII-XVIII wieku:
    • kościół pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny i świętego Marcina z XIII-XIV wieku przebudowany w XVIII wieku. Jeden z najcenniejszych zabytków na ziemi lubuskiej. W paradyskim kościele od 2003 r. odbywa się festiwal muzyki dawnej Muzyka w Raju. Wyposażenie[6]:
      • wielki barokowy ołtarz z 1739 roku, a w nim obraz „Wniebowzięcie Najśw. Marii Panny” autorstwa Schefflera oraz relikwiarze
      • barokowy prospekt organowy autorstwa Joachima Gottlona Petera
      • obraz fundacyjny z ok. 1700 r., ukazujący akt donacji klasztoru oraz scenę bitwy pod Legnicą w 1241 r.
      • w kaplicy, w ołtarzu, znajduje się obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem, XVII-wieczna kopia obrazu San Luca z Bolonii
      • fragmenty gotyckich fresków i sklepień
      • klasycystyczne stalle w prezbiterium, ozdobione wizerunkami dostojników kościelnych
      • na chórze zachowało się wielkie godło Stanisława Augusta Poniatowskiego z rodowym herbem Ciołek,
      • w posadzce kościoła umieszczone są płyty epitafijne.
      • na wyposażeniu kościoła znajduje się wieczna lampa, będąca misternym dziełem snycerskim, ufundował ją sekretarz Zygmunta III i Władysława IV – Marek Łętowski, według tradycji twórcą jej był sam król Władysław IV
    • klasztor, a w nim wyższe seminarium duchowne. Pierwotnie klasztor cysterski z XIII-XIV wieku, pozostał korpus nawowy ukończony ok. 1280 r., późniejsze piętnastowieczne gotyckie freski, powiększony i przebudowany w stylu późnego baroku w wieku XVIII. Dwukondygnacyjny budynek klauzury przylega do kościoła do wschodu oraz południa. Posiada dwa dziedzińce: starszy gotycki, zwany małym wirydarzem oraz nowy, nazywany dużym wirydarzem. W małym wirydarzu zachowały się gotyckie przęsła oraz fragmenty polichromii ściennej. Duży wirydarz, jak i elewacje budynku, mają wystrój barokowy. W XVIII w. trzy naroża budynku klasztoru wzbogacono o wieże w formie baszt i nakryto dzwonowatymi hełmami
    • teren klasztoru, dawne ogrody klasztorne, przylegają do klasztoru i kościoła od północy i zachodu. Ich ozdobą są figury kamienne z XVIII w., przedstawiające świętych, m.in. św. Floriana, św. Bernarda, św. Benedykta i św. Marcina z Tours. Przed zachodnią fasadą kościoła znajduje się rokokowa figura Marii Panny w otoczeniu świętych z 1755 r.
    • ogrodzenie kościoła i klasztoru, murowano-kamienne, z XVIII wieku
  • dwa budynki folwarczne, z XVIII wieku.

Ludzie związani z Paradyżem[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. „Codex Diplomaticus Maioris Poloniae”, tomus II, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1878, s. 284.
  2. „Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski”, tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, s. 411.
  3. Gościchowo [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu [online], Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2010–2014.
  4. K. Jarochowski, Napad Brandenburczyków na klasztor paradyski w r. 1740, w: Opowiadania i studia historyczne, Warszawa 1877, s. 173.
  5. Rejestr zabytków nieruchomych woj. lubuskiego – stan na 31.12.2012 r.. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 2013-02-19]. s. 74.
  6. ŚWIEBODZIN: Pocysterski kościół w Paradyżu odkrywa prawdziwe oblicze – 22 marca 2008.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kazimierz Jarochowski, Napad Brandenburczyków na klasztor paradyski w r. 1740, w: Opowiadania i studia historyczne, Warszawa 1877.
  • Jan Krajniak, Pojezierze Lubuskie – przewodnik, Poznań 1976.
  • Jan Krajniak, M. Gielo, Szlaki wodne Ziemi Lubuskiej – przewodnik, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1971.