Godzina „W”

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Godzina "W")
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy kryptonimu rozpoczęcia powstania warszawskiego. Zobacz też: film Godzina „W”.
Końcowe uwagi przed godziną „W” do wytworzonego planu, podpisane przez Antoniego Chruściela „Montera” 1 sierpnia 1944 o godz. 9.00
Godzina „W” 1 sierpnia 1944. Patrol porucznika Stanisława Jankowskiego „Agatona” z batalionu „Pięść” na placu Kazimierza Wielkiego w drodze do Śródmieścia
Odezwa władz powstańczych rozplakatowana na ulicach miasta 1 sierpnia 1944
Tablica pamiątkowa na domu dochodowym PKO przy ul. Filtrowej 68, w którym Antoni Chruściel podpisał rozkaz wyznaczający godzinę „W” na godz. 17.00 w dniu 1 sierpnia 1944
Upamiętnienie godziny „W” na rondzie Romana Dmowskiego w Warszawie (2015)

Godzina „W” („Walka”, „Wybuch” lub „Wystąpienie”) – kryptonim dnia i godziny rozpoczęcia w Warszawie akcji „Burza” (powstania warszawskiego), tj. godz. 17:00 we wtorek 1 sierpnia 1944.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

31 lipca podczas popołudniowej odprawy Komendy Głównej Armii Krajowej (KG AK) przeprowadzonej w lokalu przy ul. Pańskiej 67, po przekazaniu przez komendanta okręgu warszawskiego Antoniego Chruściela ps. „Monter” nieprawdziwej informacji o przełamaniu przez wojska radzieckie niemieckiej obrony na przedpolu Pragi, Tadeusz Komorowski ps. „Bór” wydał mu ok. godz. 17.45 ustny rozkaz o rozpoczęciu akcji „Burza” w Warszawie 1 sierpnia 1944 o godz. 17.00[1]. Rozkaz został wydany na wniosek „Montera” w obecności i za zgodą wezwanego pilnie na odprawę Delegata Rządu na Kraj Jana Stanisława Jankowskiego po naradzie z Zastępcą Dowódcy Tadeuszem Pełczyńskim ps. „Grzegorz” i Szefem Sztabu Leopoldem Okulickim ps. „Kobra”[2][3]. Obecna była także Janina Karasiówna[3].

Odprawa odbyła się w niepełnym składzie. Nie uczestniczyli w niej: szef wywiadu KG AK Kazimierz Iranek-Osmecki ps. „Heller”, szef Oddziału Operacyjnego Józef Szostak ps. „Filip” i szef Oddziału Łączności Kazimierz Pluta-Czachowski ps. „Kuczaba”[1]. Przybyli oni na ul. Pańską ok. godz. 18.00 gdy znajdował się tam tylko „Bór”, aby zawiadomić resztę sztabu o podjętej decyzji[4]. Dowódca AK został poinformowany o rozpoczynającym się niemieckim przeciwnatarciu na praskim odcinku frontu, jednak nie zdecydował się na odwołanie rozkazu[5].

Po powrocie do kwatery swego sztabu znajdującej się w domu dochodowym Pocztowej Kasy Oszczędności przy ul. Filtrowej 68, „Monter” wydał rozkaz następującej treści[6]:

Quote-alpha.png
Alarm do rąk własnych Komendantom Obwodów. Dnia 31.7. godz. 19. Nakazuję W dnia 1.8. godzina 17.00. Adres m. p. Okręgu: Jasna 22 m. 20 czynny od godziny W. Otrzymanie rozkazu natychmiast kwitować. (-) "X"

W pierwotnych planach KG AK moment wybuchu powstania przewidywano na wczesne godziny ranne[7]. 29 lipca 1944 na wniosek „Montera” postanowiono jednak, że powstanie rozpocznie się o godz. 17.00, natomiast decyzję o dacie dziennej wystarczy podjąć w dzień poprzedzający rozpoczęcie walki[8][9]. Wybór godziny wynikał ze wzmożonego ruchu ulicznego (powroty mieszkańców z pracy do domów)[10]. To miało ułatwić wtopienie się w tłum żołnierzom zmierzającym do punktów koncentracji swoich oddziałów, jak również transport broni i amunicji. Ponadto powstańcy po 17.00 dysponowaliby jeszcze kilkoma godzinami ze światłem dziennym, co pomogłoby w opanowaniu wyznaczonych obiektów[8].

1 sierpnia[edytuj | edytuj kod]

Ponieważ rozkaz określający dzień i godzinę rozpoczęcia walki został wydany przez „Montera” ok. godz. 19.00[11] – na krótko przed rozpoczynająca się o 20.00 godziną policyjną[5] – stąd też zaczął być przekazywany 1 sierpnia od godz. 7.00[12]. Dowódcy obwodów otrzymali go pomiędzy 7.00 a 9.00, zgrupowań pomiędzy 9.00 a 13.30. Po południu liczba łączniczek i gońców roznoszących rozkazy mobilizacyjne przekroczyła 6000[13].

Rozkaz rozpoczęcia powstania 1 sierpnia zaskoczył większość dowódców[13]. Oprócz niewystarczającej ilości broni, wystąpił także problem braku czasu na wydobycie jej ze skrytek oraz zebranie żołnierzy, którzy często byli rozproszeni po całej Warszawie[13]. W godzinę „W”, tj. o godz. 17.00, mobilizacja oddziałów powstańczych osiągnęła w skali miasta 60% ich stanów osobowych[12].

Nie wszystkim oddziałom udało się utrzymać przygotowania w tajemnicy do godz. 17.00. Pierwsze strzały zostały oddane ok. godz. 13.50 przy ul. Krasińskiego na Żoliborzu do patrolu lotników niemieckich przez żołnierzy drużyny Zdzisława Sierpińskiego transportujących broń dla obwodowego oddziału Zgrupowania „Żniwiarz”[14]. Niemcy szybko ściągnęli na miejsce potyczki czołg oraz kilka samochodów z karabinami maszynowymi. Przeczesując okoliczny teren ok. 15.30 zaskoczyli na ul. Suzina grupę powstańców z IV Batalionu OW PPS im. Jarosława Dąbrowskiego i Socjalistycznej Organizacji Bojowej (SOB) pobierających broń w kotłowni WSM. W czasie walki poległ m.in. dowódca SOB Włodzimierz Kaczanowski. Starcia spowodowały obsadzenie przez Niemców skrzyżowań najważniejszych ulic na Żoliborzu, wiaduktu przy Dworcu Gdańskim oraz zaalarmowały jednostki stacjonujące w Cytadeli i na lotnisku bielańskim[14].

Godzina „W” nie została dotrzymana o co najmniej pół godziny jeszcze w 8 innych punktach miasta[15].

Sztab Okręgu Warszawskiego AK z Antonim Chruścielem ps. „Monter” o godz. 15.00 znajdował się przy ul. Jasnej 20, aby o godz. 17.00 przejść do zdobytego budynku Hotelu Victoria (nr 26)[16]. Komenda Główna wraz z Tadeuszem Komorowskim ps. „Bór” ulokowała się w budynku fabryki mebli Kamlera przy ul. Dzielnej 72[17].

Napływające meldunki skłoniły dowódcę wojskowego Warszawy gen. Reinera Stahela do ogłoszenia ok. godz. 16.30 alarmu dla garnizonu warszawskiego[18]. Niemcom nie udało się już jednak zapobiec wybuchowi powstania[19].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Współczesne użycie[edytuj | edytuj kod]

Po 1944 termin godzina „W” zaczął być stosowany w literaturze dla określenia nieuchronnych, ważnych wydarzeń[12]. .

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Piotr Rozwadowski (red.): Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powstania Warszawskiego. Tom 1. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2005, s. 127. ISBN 83-11-09261-3.
  2. Władysław Bartoszewski: 1859 dni Warszawy. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2008, s. 706. ISBN 978-83-240-1057.
  3. 3,0 3,1 Jan M. Ciechanowski: Powstanie Warszawskie. Zarys podłoża politycznego i dyplomatycznego. Pułtusk–Warszawa: Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora, Oficyna Wydawnicza ASPRA-AJ i Bellona SA, 2014, s. 332. ISBN 978-83-7549-186-9.
  4. Jan M. Ciechanowski: Powstanie Warszawskie. Zarys podłoża politycznego i dyplomatycznego. Pułtusk–Warszawa: Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora, Oficyna Wydawnicza ASPRA-AJ i Bellona SA, 2014, s. 332–333. ISBN 978-83-7549-186-9.
  5. 5,0 5,1 Jan M. Ciechanowski: Powstanie Warszawskie. Zarys podłoża politycznego i dyplomatycznego. Pułtusk–Warszawa: Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora, Oficyna Wydawnicza ASPRA-AJ i Bellona SA, 2014, s. 334. ISBN 978-83-7549-186-9.
  6. Adam Borkiewicz: Powstanie warszawskie. Zarys działań natury wojskowej. Warszawa: Instytut wydawniczy PAX, 1969, s. 32.
  7. Jerzy Kirchmayer: Powstanie warszawskie. Warszawa: Książka i Wiedza, 1969, s. 116.
  8. 8,0 8,1 Jerzy Kirchmayer: Powstanie warszawskie. Warszawa: Książka i Wiedza, 1969, s. 115.
  9. Piotr Rozwadowski (red.): Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powstania Warszawskiego. Tom 1. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2005, s. 172. ISBN 83-11-09261-3.
  10. Jan M. Ciechanowski: Powstanie Warszawskie. Zarys podłoża politycznego i dyplomatycznego. Pułtusk–Warszawa: Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora, Oficyna Wydawnicza ASPRA-AJ i Bellona SA, 2014, s. 321. ISBN 978-83-7549-186-9.
  11. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 682. ISBN 83-01-08836-2.
  12. 12,0 12,1 12,2 Piotr Rozwadowski (red.): Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powstania Warszawskiego. Tom 1. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2005, s. 173. ISBN 83-11-09261-3.
  13. 13,0 13,1 13,2 Adam Borkiewicz: Powstanie warszawskie. Zarys działań natury wojskowej. Warszawa: Instytut wydawniczy PAX, 1969, s. 47.
  14. 14,0 14,1 Adam Borkiewicz: Powstanie warszawskie. Zarys działań natury wojskowej. Warszawa: Instytut wydawniczy PAX, 1969, s. 51.
  15. Krzysztof Dunin-Wąsowicz: Warszawa w latach 1939-1945. Państwowe Wydawnictwo Naukowe: 1984, s. 317. ISBN 83-01-04207-9.
  16. Adam Borkiewicz: Powstanie warszawskie. Zarys działań natury wojskowej. Warszawa: Instytut wydawniczy PAX, 1969, s. 48.
  17. Adam Borkiewicz: Powstanie warszawskie. Zarys działań natury wojskowej. Warszawa: Instytut wydawniczy PAX, 1969, s. 53.
  18. Adam Borkiewicz: Powstanie warszawskie. Zarys działań natury wojskowej. Warszawa: Instytut wydawniczy PAX, 1969, s. 56–57.
  19. Władysław Bartoszewski: 1859 dni Warszawy. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2008, s. 707. ISBN 978-83-240-1057.
  20. Uchwała Nr XXXIII/735/2004 Rady miasta stołecznego Warszawy z dnia 8 lipca 2004 r. w sprawie nadania nazw ulicom w dzielnicy Mokotów m.st. Warszawy.. „Dziennik Urzędowy Województwa Mazowieckiego nr 2003 poz. 5436”, 13 sierpnia 2004 r.. 
  21. Magdalena Stopa, Jan Brykczyński: Ostańce. Kamienice warszawskie i ich mieszkańcy. Tom drugi. Warszawa: Dom Spotkań z Historią, 2011, s. 95. ISBN 978-83-62020-42-3.
  22. Miasto stanęło w Godzinę W. „Gazeta Stołeczna”, s. 1, 3 sierpnia 2015.