Golec piaskowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Golec piaskowy
Heterocephalus glaber[1]
Rüppell, 1842[2]
Golec piaskowy
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Nadgromada żuchwowce
Gromada ssaki
Infragromada łożyskowce
Rząd gryzonie
Podrząd jeżozwierzowce
Infrarząd jeżozwierzokształtne
(bez rangi) Phiomorpha
Rodzina kretoszczurowate
Podrodzina golce
Rodzaj Heterocephalus[2]
Rüppell, 1842
Gatunek golec piaskowy
Synonimy

Rodzaju:

Gatunku:

  • Heterocephalus phillipsi Thomas, 1885[4]
  • Heterocephalus ansorgei Thomas, 1903[3]
  • Fonfarina phillipsiThomas, 1903[3]
  • Heterocephalus dunni Thomas, 1909[5]
  • Heterocephalus glaber progrediens Lönnberg, 1911[6]
  • Heterocephalus stygius G.M. Allen, 1912[7]
  • Heterocephalus glaber scorteccii de Beaux, 1934[8]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[9]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

Golec piaskowy[10], dawniej: golec[11] (Heterocephalus glaber) – gatunek gryzonia z rodziny kretoszczurów, żyjący na pustynnych obszarach Afryki Wschodniej (centralna Somalia, centralna i wschodnia Etiopia, centralna i wschodnia Kenia i Dżibuti)[12][9]. Gryzoń ten buduje rozległe podziemne kolonie, prawie nigdy nie wychodzi na powierzchnię. Żywi się korzeniami i bulwami roślin. Prawie zupełnie pozbawiony owłosienia i ślepy. Stada złożone z 20 do 300 osobników żyją razem w systemie podziemnych korytarzy. Golce piaskowe mają potężne siekacze, m.in. do kopania w ziemi.

Taksonomia[edytuj | edytuj kod]

Gatunek i rodzaj po raz pierwszy opisał w 1842 roku niemiecki zoolog Eduard Rüppell[2]. Jako miejsce typowe odłowu holotypu Rüppell wskazał Shoa w Etiopii[2]. Jedyny przedstawiciel rodzaju golec[10] (Heterocephalus)[12].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

  • Heterocephalus: gr. ἑτερος heteros – różny, inny; -κεφαλος -kephalos – -głowy, od κεφαλη kephalē – głowa[13].
  • Fornarina: La Fornarina, obraz włoskiego malarza i architekta renesansowego Rafaela Santiego[3].
  • glaber: łac. glaber – gładki, łysy, bezwłosy[14].
  • phillipsi: Ethelbert Edward Lort Phillips (1857–1944), angielski biznesmen, podróżnik, myśliwy na dużego zwierza we Wschodniej Afryce w latach 1885–1895[15].
  • ansorgei: prof. dr William John Ansorge (1850–1913), brytyjski lekarz w Mauritiusie, Ugandzie i Nigerii, zoolog, kolekcjoner, podróżnik po tropikalnej Afryce[16].
  • dunni: kpt. Henry Nason Dunn (1864–1952), brytyjski chirurg wojskowy, myśliwy na dużego zwierza, kolekcjoner z Sudanu, Somalilandu, Etiopii i Indii[17].
  • stygius: łac. stygius – styksowy, piekielny (tj. ciemny), od mit. Styksu, rzeki w Hadesie[18].
  • scorteccii: prof. Giuseppe Scortecci (1898–1973), włoski herpetolog, kolekcjoner, podróżnik po Libii, Somalilandzie, Abisynii i Jemenie[19].

Budowa ciała[edytuj | edytuj kod]

Ciało golców piaskowych jest cylindrycznego kształtu ze stożkowatą, tępo zakończoną głową. Poruszają się na krótkich i wiotkich nogach. Mają małe oczy, które osłaniane są przez grube powieki z drobnymi rzęsami. Są bardzo niewyraźnie zaznaczone nie tylko ze względu na swój rozmiar, ale również pokaźne mięśnie szczęk zajmujące dużą część czaszki przeznaczoną dla oczu[20].

Rozmiary:

  • typowe osobniki: 8–10 cm / 30–35 g
  • królowa jest dużo większa, zwykle powyżej 50 g, niekiedy do 80 g.

Skóra jest cienka i pomarszczona, koloru brązowo-różowego. Młode mają ciemniejszą stronę grzbietową od brzusznej – różnica ta zanika powyżej 7 roku życia[20].

W skórze osobników tego gatunku brakuje kluczowego dla przewodzenia bólu neuroprzekaźnika (mianowicie substancji P). W związku z tym nie odczuwają one bólu (zadraśnięć, otarć). Jeżeli jednak wstrzyknąć im brakujący neurotransmiter, odczuwają ból identycznie jak inne ssaki[21].

Struktura socjalna[edytuj | edytuj kod]

Niezwykłą cechą tego gatunku jest struktura eusocjalna jego kolonii, przypominająca kolonie pszczół, z podziałem na kasty – królowe i dominujące samce oraz powstrzymujące się od rozmnażania robotnice i robotników obojga płci. Tylko jedna samica (królowa) oraz jeden do trzech samców rozmnażają się w stadzie. Królowa jest niezwykle wrogo nastawiona do innych samic zachowujących się niezgodnie ze swoją kastą – produkujących hormony powodujące przemianę w królową. Po śmierci królowej jedna z samic przejmuje jej rolę, zwykle po zaciekłej walce z konkurentkami. Sporadycznie kolonia produkuje wędrowną kastę płciową, charakteryzującą się wyjątkowo silnym otłuszczeniem, której zadaniem jest migracja do innej kolonii w celu wymiany genów.

Długowieczność[edytuj | edytuj kod]

Golce piaskowe są najdłużej żyjącymi znanymi gryzoniami, o długości życia dochodzącej do 28 lat[22]. Przyczyny tej długowieczności nie są dokładnie znane i stanowią obiekt badań naukowych. W ramach tych badań w 2011 roku zsekwencjonowano genom golca[23]. Wśród obecnie znanych dostosowań umożliwiających golcom długie życie wymienia się:

  • umiejętność hibernowania w czasie trudnych warunków[24],
  • dodatkowy mechanizm wykrywania komórek nowotworowych oparty na genie p16Ink4a, oprócz istniejącego również u myszy i u ludzi mechanizmu opartego na genach p27Kip1[25],
  • większa odporność na raka dzięki mutacji w genie HAS2 który bierze udział w produkcji wielkocząsteczkowego kwasu hialuronowego (HMW-HA) [26][27]
  • kilkukrotnie aktywniejsze proteasomy niż u innych ssaków[28].

Kiedyś wierzono, że golce są całkowicie odporne na raka, ale w roku 2016 wykryto nowotwory u dwóch osobników.[29]

Adaptacje do hipoksji[edytuj | edytuj kod]

Golce piaskowe wykazują daleko idące przystosowanie do hipoksji. Wynika to z ich trybu życia – golce zamieszkują zamknięte podziemne nory charakteryzujące się słabą cyrkulacją powietrza. W tych warunkach łatwo o znaczne obniżenie poziomu tlenu oraz podwyższenie poziomu CO2. Ewolucja w takim środowisku wyposażyła golce w szereg adaptacji umożliwiających uniknięcie negatywnych skutków hipoksji.

Hemoglobina golców piaskowych ma większe powinowactwo do tlenu niż hemoglobina występująca u innych ssaków[30]. Ich nerwy obwodowe są niewrażliwe na acydemię, spowodowaną przebywaniem w środowisku bogatym w CO2[31]. Mózg golców charakteryzuje się występowaniem wyższego niż u innych ssaków poziomu podjednostek GluN2D receptorów NMDA[32]. Związek GluN2D z podwyższoną tolerancją hipoksji w mózgu został udowodniony u mysich i szczurzych noworodków, u których występuje naturalna odporność na niskie stężenie tlenu. Kanały zawierające tę podjednostkę wykazują zmniejszoną przepuszczalność w warunkach hipoksji. Ponieważ wysoki poziom GluN2D normalnie występuje jedynie u noworodków i z biegiem czasu jest zastępowany przez inne typy podjednostek, postuluje się, że u golców występuje specyficzne zahamowanie rozwoju mózgu[33]. Również tempo metabolizmu golców piaskowych jest o około jedną trzecią mniejsze niż u innych gryzoni[34]. Komórki golców w porównaniu z komórkami innych gryzoni są znacznie mniej wrażliwe na bodźce proapoptotyczne, na przykład na reaktywne formy tlenu[35]. RFT są produkowane przez mitochondria w odpowiedzi na hipoksję[36].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Heterocephalus glaber, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b c d W.P.E.S. Rüppell. Säugethiere aus der Ordnung der Nager, beobaclitet im nordöstlichen Africa. „Museum Senckenbergianum: Abhandlungen aus dem Gebiete der beschreibenden Naturgeschicht”. 3 (2), s. 99, 1845 (niem.). 
  3. a b c d O. Thomas. Exhibition of, and remarks upon, a specimen of the rodent Fornarina (gen. nov.) phillipsi and description of Heterocephalus ansorgei (sp. nov). „Proceedings of the Zoological Society of London”. 73 (2), s. 336, 1903 (ang.). 
  4. O. Thomas. Remarks on a burrowing rodent, Heterocephalus phillipsi, n. sp.. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 53, s. 612, 1885 (ang.). 
  5. O. Thomas. New African small mammals in the British Museum. „The Annals and Magazine of Natural History”. Eighth Series. 4, s. 109, 1909 (ang.). 
  6. E. Lönnberg. Mammals collected by the Swedish zoological expedition to British East Africa 1911. „Kungliga Svenska Vetenskapsakademiens Handlingar”. 48 (5), s. 102, 1912 (ang.). 
  7. G.M. Allen. New African rodents. „Bulletin of the Museum of Comparative Zoology at Harvard College”. 54, s. 444, 1912 (ang.). 
  8. O. de Beaux. Mammiferi Raccolti dal Prof. G. Scortecci nella Somalia Italiana 1931 (Heterocephalus glaber scorteccii subsp. nov.). „Atti della Società italiana di scienze naturali e del Museo civico di storia naturale di Milano”. 73, s. 283, 1934 (wł.). 
  9. a b S. Maree & C. Faulkes 2008, Heterocephalus glaber [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2018 [online], wersja 2017-3 [dostęp 2018-02-06] (ang.).
  10. a b W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 286. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.)
  11. Zygmunt Kraczkiewicz: SSAKI. Wrocław: Polskie Towarzystwo Zoologiczne - Komisja Nazewnictwa Zwierząt Kręgowych, 1968, s. 81, seria: Polskie nazewnictwo zoologiczne.
  12. a b Wilson Don E. & Reeder DeeAnn M. (red.) Heterocephalus glaber. w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3.) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. (ang.) [dostęp 30 października 2009]
  13. T.S. Palmer: Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. Washington: Government Printing Office, 1904, s. 322, seria: North American Fauna. (ang.)
  14. Jobling 2018 ↓, s. glaber.
  15. Jobling 2018 ↓, s. phillipsi.
  16. Jobling 2018 ↓, s. ansorgei.
  17. Jobling 2018 ↓, s. dunni.
  18. Jobling 2018 ↓, s. stygius.
  19. Jobling 2018 ↓, s. scorteccii.
  20. a b Jarvis Jennifer U.M., Sherman Paul W., Heterocephalus glaber w: Mammalian Species, nr 706, str. 1-9
  21. Park T.J. i wsp. (2008). Selective Inflammatory Pain Insensitivity in the African Naked Mole-Rat (Heterocephalus glaber) PLoS Biology, 6, 1, p. e13
  22. Buffenstein R.. The naked mole rat – a new record for the oldest living rodent. „Sci Aging Knowledge Environ”. 2002 (21), s. 7, 1002-05. DOI: 10.1126/sageke.2002.21.pe7. PMID: 14602989 (ang.). 
  23. Eun Bae Kim, i inni: Genome sequencing reveals insights into physiology and longevity of the naked mole rat (ang.). Nature, 2011-11-10. [dostęp 2012-06-06].
  24. Ugly Duckling Mole Rats Might Hold Key To Longevity (ang.). Sciencedaily.com, 2007-10-16. [dostęp 2012-06-06].
  25. Jocelyn Kaiser: Naked Mole Rat Wins the War on Cancer (ang.). Science, 2009-09-26. [dostęp 2016-02-11].
  26. Golce uchronią nas przed rakiem?
  27. Naked mole-rats anti-cancer gene is unique among mammals
  28. Lyle J. Dennis: Naked Mole Rat Proteosomes Discovered to be Longevity Clue (ang.). Extreme Longevity, 2012-05-08. [dostęp 2012-06-06].
  29. Cancer Detected in Naked Mole Rats
  30. K. Johansen, G. Lykkeboe, R.E. Weber, G.M. Maloiy, Blood respiratory properties in the naked mole rat Heterocephalus glaber, a mammal of low body temperature, „Respir. Physiol.” 28 (3) (1976) 303–314.
  31. T.J. Park, Y. Lu, R. Juttner, E.S. Smith, J. Hu, A. Brand, C. Wetzel, N. Milenkovic, B. Erdmann, P.A. Heppenstall, C.E. Laurito, S.P. Wilson, G.R. Lewin, Selective inflammatory pain insensitivity in the African naked mole-rat (Heterocephalus glaber), „PLoS Biol.” 6 (1) (2008) e13.
  32. B.L. Peterson, T.J. Park, J. Larson, Adult naked mole-rat brain retains the NMDA receptor subunit GluN2D associated with hypoxia tolerance in neonatal mammals, „Neuroscience Letters” 506 (2012) 342– 345.
  33. Larson J, Peterson BL, Romano M and Park TJ (2012). Buried Alive! Arrested Development and Hypoxia Tolerance in the Naked Mole-Rat. Front. Behav. Neurosci. Conference Abstract: Tenth International Congress of Neuroethology. doi: 10.3389/conf.fnbeh.2012.27.00047
  34. R. Buffenstein, S. Yahav, Is the naked mole-rat Hereocephalus glaber an endothermic yet poikilothermic mammal? J. Thermal Biol. 16 (4) (1991) 227–232.
  35. N. Labinskyy, A. Csiszar, Z. Orosz, K. Smith, A. Rivera, R. Buffenstein, Z. Ungvari. Comparison of endothelial function, O2 and H2O2 production, and vascular oxidative stress resistance between the longest-living rodent, the naked mole rat, and mice. Am J Physiol Heart Circ Physiol 291: H2698–H2704, 2006.
  36. Eric L. Bell, Tatyana A. Klimova, James Eisenbart, Carlos T. Moraes, Michael P. Murphy, G.R. Scott Budinger, and Navdeep S. Chandel. The Qo site of the mitochondrial complex III is required for the transduction of hypoxic signaling via reactive oxygen species production. J Cell Biol 2007 177:1029-1036. Published June 11, 2007

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. J.A. Jobling: Key to Scientific Names in Ornithology. W: J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D.A. Christie & E. de Juana (red.): Handbook of the Birds of the World Alive. Barcelona: Lynx Edicions, 2018. [dostęp 2018-02-06]. (ang.)