Gowarczów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Gowarczów
Herb
Herb Gowarczowa
Kościół pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Gowarczowie
Kościół pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Gowarczowie
Państwo  Polska
Województwo świętokrzyskie
Powiat konecki
Gmina Gowarczów
Liczba ludności (2006) 1400
Strefa numeracyjna (+48) 48
Kod pocztowy 26-225[1]
Tablice rejestracyjne TKN
SIMC 0620659
Położenie na mapie gminy Gowarczów
Mapa lokalizacyjna gminy Gowarczów
Gowarczów
Gowarczów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Gowarczów
Gowarczów
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa lokalizacyjna województwa świętokrzyskiego
Gowarczów
Gowarczów
Położenie na mapie powiatu koneckiego
Mapa lokalizacyjna powiatu koneckiego
Gowarczów
Gowarczów
Ziemia51°16′42″N 20°26′17″E/51,278333 20,438056

Gowarczów – dawne miasto, obecnie wieś sołecka[2] w Polsce, położona w województwie świętokrzyskim, w powiecie koneckim, w gminie Gowarczów[3][4], której jest siedzibą.

Gowarczów uzyskał lokację miejską w 1430 roku, pozbawiony praw miejskich w 1869 roku[5]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa radomskiego.

W pobliżu miejscowości przepływa rzeka Drzewiczka[6].

We wsi znajduje się szkoła podstawowa. Do 2017 istniało tu też publiczne gimnazjum im. Jana Pawła II[7].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Już we wczesnym średniowieczu istniał tu gród, zbudowany na planie „ósemki”, zamieszkały w latach 1100–1250. W XIV w. była to osada parafialna z kościołem drewnianym (wzmiankowanym w 1404, ale istniejącym prawdopodobnie od XIII w.)[8], które odprowadzały dziesięcinę do kolegiaty sandomierskiej[9], w dokumentach z 1376 wymieniany jest kapelan Mikołaj de Goworziczow. Na początku XV wieku dziedzic Gowarczowa imieniem Wysota nadał tutejszemu proboszczowi pole, łąki, las i karczmę w Miłakowie[8].

Miasto lokowane na prawie magdeburskim w 1430 przez króla Władysława Jagiełłę na prośbę właściciela Gowarczowa, podczaszego sandomierskiego Krystyna (Krzysztofa[8]) Magiera (Magiery)[10], położone przy trakcie z Kielc do Grójca, odległe 2 i pół mili od Opoczna a 1 i pół mili od Końskich[11]. Wymieniane jako Goworziczow (1339), Goworzyczow (1520) i Goworczow (1577)[12].

W XVI w. mieszkańcy zajmowali się głównie rolnictwem. Dokument z 1546 odnotowuje, że z miastem kontakty handlowe mieli kupcy ze Śląska i Moraw[8]. W 1577 Gowarczów miał 7 łanów. Miasto płaciło szosu 6 florenów, od 7 łanów i 6 bań gorzałki, także czopowe za cały rok 22 floreny[11]. W 1662 miało 374 mieszkańców w 43 domach[potrzebny przypis].

W 1511 wzmiankowany kościół murowany pw. św. Piotra i św. Floriana, z placem pod szkołę, role miejskie, młyn i stawy. Kościół rozbudowano w 1640 dzięki staraniom chorążego krakowskiego Aleksandra Korycińskiego i jego małżonki Zofii ze Zborowskich[8]. Po pożarze z 1767[11], który objął miasto wraz ze świątynią[8], obecny kościół wzniesiono w 1774 ze środków Józefa Jabłonowskiego[8]. Świątynię pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła konsekrował w 1778 biskup sufragan gnieźnieński Ignacy Antoni Kozierowski. Świątynia została odnowiona w 1843, a w latach 1902–1904 w znacznym stopniu rozbudowana[9][10].

Istniała też oddzielna od kościoła kaplica św. Rocha[11].

W połowie XIV wieku parafia Gowarczów obejmowała obszar 103 km². Około 1350 miała 432 mieszkańców[potrzebny przypis]. W XIX w. parafia Gowarczów należała do dekanatu skrzyńskiego, a potem koneckiego, w 1881 liczyła 4960 parafian. Przed 1881 proboszczem był ks. Adam Jakubowski[11].

Miasto do XVIII wieku pozostawało w rękach Bnińskich i Jabłonowskich. Miasto było ośrodkiem przemysłu żelaznego, ludność trudniła się wyrobem gwoździ, w XVIII w. istniała tu fabryka szabel. W pierwszej połowie XIX w. działał tu wielki piec oraz 3 fryszerki[11].

W 1827 liczono tu 103 domów i 946 mieszkańców, w 1861 – 126 domów i 1496 mieszkańców (w tym 788 żydów), przeważnie rolników. W 1881 Gowarczów liczył 138 domów (12 murowanych) i 1280 mieszkańców, istniała tu szkoła początkowa i miał swoją siedzibę urząd gminny i sąd gminny I okręgu. Co wtorek odbywały się targi. W Końskich, oddalonych o 10 wiorst, znajdowała się stacja pocztowa[11].

W 1869 Gowarczów utracił prawa miejskie[13].

Gmina Gowarczów w XIX w.

Ok. 1881 gmina Gowarczów liczyła 5096 mieszkańców i zajmowała powierzchnię 19583 morgi, w tym 10544 morgi ziemi dworskiej.

W skład gminy wchodziły wówczas: Baczyna, Barycz, Bębnów, Borowiec, Brzeźnica, Chełb, Czysta, Drutarnia, Fidor, Gąsiorów, Giełzów, Głęboka Droga, Huta Stara, Józefów, Kacprów, Komaszyce, Kwas, Ludwinów, Michałów, Miłaków, Młynek Nieświński, Morzywół, Nieświń, Kosowa Wola, Paruchy, Praga, Rogówek, Stara Kuźnica, Skrzyszów, Teklinów i Witków[11].

Charakterystyka dóbr Gowarczów

Dobra Gowarczów w końcu XIX w. składały się z folwarków: Gowarczów-Praga, Ludwinów i Giełzów, oddzielonego folwarku Barycz vel Michałów, osad młynarskich: Morzywół, Borowiec i Kwas, oraz kilkunastu wsi. Rozległość dominialna wynosiła 4985 mórg[11].

Folwark Gowarczów-Praga Folwark Ludwinów Folwark Giełzów
grunty orne i ogrody 724 morgi 416 mórg 365 mórg
łąki 202 morgi 56 mórg 88 mórg
pastwiska 323 morgi 214 mórg 393 morgi
lasy 1029 mórg 1046 mórg
nieużytki i place 32 morgi 36 mórg 60 mórg
razem 2310 mórg 1768 mórg 906 mórg
budynki murowane 25 11
budynki drewniane 1 1 10
płodozmian 8- i 10-polowy 5- i 9-polowy
inne pokłady rudy żelaznej, torfu, glinki ogniotrwałej i farby żółtej

Oprócz powyższej rozległości dominialnej odłączono w różnych okresach osady młynarskie Morzywół z gruntem 36 mórg, osadę Borowiec z gruntem 25 mórg, osadę Kwas z gruntem 59 mórg, folwark Barycz vel Michałów z osadą młynarską o rozległości 250 mórg, oraz grunta w wieczystych dzierżawach – 1200 mórg[11].

Wsie w dobrach Gowarczów

  • wieś Praga osad 16, gruntu mórg 24
  • wieś Bębnów osad 41, grantu mórg 613
  • wieś Barycz osad 13, gruntu mórg 263
  • wieś Morzywół osad 13, gruntu mórg 267
  • wieś Szczurek osad 6, gruntu mórg 151
  • wieś Rogówek osad 11, gruntu mórg 182
  • osada Kwas gruntu mórg 39
  • wieś Brzeźnica osad 54, grantu mórg 730
  • wieś Gąsiorów osad 21, gruntu mórg 233
  • wieś Teklinów osad 9, gruntu mórg 105
  • wieś Ludwinów osad 4, gruntu mórg 52
  • wieś Januchta osad 15, grantu mórg 160,
  • wieś Skrzyszów osad 27, gruntu mórg 323
  • wieś Giełzów osad 23, gruntu mórg 667
  • wieś Borowiec osad 11, gruntu mórg 355
  • wieś Kacprów osad 37, gruntu mórg 551
  • wieś Komaszyce osad 25, gruntu mórg 403
  • wieś Miłaków osad 3, gruntu mórg 55
  • Osad w dawnym miasteczku Gowarczów 229, gruntu mórg 1417.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła z XV wieku. Pierwotnie gotycki, został rozbudowany ok. 1640 przez chorążego krakowskiego Aleksandra Korycińskiego i jego żonę Zofię ze Zborowskich. Świątynia uległa zniszczeniu w czasie pożaru w 1767. Fundatorem odbudowy w 1774 był kolejny właściciel tutejszych dóbr, chorąży galicki Józef Jabłonowski. W latach 1902–1904 z inicjatywy ks. Antoniego Czarkowskiego kościół ponownie rozbudowano. Nawa kościoła w dwuprzęsłowej części wschodniej zachowała swój pierwotny kształt – część zachodnia z dwuwieżową fasadą pochodzi z początku XX wieku. Krótkie, prostokątne prezbiterium jest w zrębie gotyckie. Zakrystia i dwie kwadratowe kaplice boczne pochodzą z 1640. Pod kaplicami znajdują się sklepione krypty grobowe. Z tego względu kaplice mają posadzki na nieco wyższym poziomie niż nawa. Sklepienia kaplic, prezbiterium i zakrystii są kolebkowo-krzyżowe[potrzebny przypis]. Przedsionek i skarbczyk posiadają sklepienie kolebkowe. Nawa ma nowe sklepienie pochodzące z czasu ostatniej rozbudowy. W wyposażeniu wnętrza dominują elementy z okresu wczesnego baroku. Kościół został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A.483 z 23.03.1957, z 15.02.1967 i z 7.05.1980)[14].
  • Kościół pw. św. Rocha z 1908 r. Jest to budowla jednonawowa z prezbiterium nieco niższym od nawy. Front świątyni obramowany jest przez dwie wieżyczki. Kościółek posiada sklepienie korkowo-krzyżowe. Na ołtarzu wykonanym z cegły i gipsu umieszczony jest późnorenesansowy obraz św. Rocha.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych poprzez wyszukiwarkę. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. [dostęp 05.04.2015].
  2. Jednostki organizacyjne gminy Gowarczów. Urząd Gminy Gowarczów. [dostęp 05.04.2015].
  3. TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 05.04.2015].
  4. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  5. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 32-33
  6. Drzewiczka w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. II: Derenek – Gżack. Warszawa 1881.
  7. Uchwała Nr XXIX/225/2017 Rady Gminy w Gowarczowie z dnia 10 lutego 2017 roku w sprawie projektu dostosowania sieci szkół podstawowych i gimnazjów do nowego ustroju szkolnego. W: Biuletyn Informacji Publicznej [on-line]. Gmina Gowarczów. [dostęp 2019-05-03].
  8. a b c d e f g Gowarczów. Kościół parafialny. Regionalny Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków w Kielcach, 12-09-2006. [dostęp 2019-05-04].
  9. a b Parafia. W: Parafia Gowarczów [on-line]. [dostęp 2019-05-03].
  10. a b Gowarczów – Parafia pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła. Diecezja Radomska. [dostęp 2019-05-03].
  11. a b c d e f g h i j Gowarczów w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. II: Derenek – Gżack. Warszawa 1881., autor opisu: Bronisław Chlebowski
  12. Gowarczów w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. XV, cz. 1: Abablewo – Januszowo. Warszawa 1900.
  13. Postanowienie Komitetu Urządzającego w Królestwie Polskim z dnia 24 października (5 listopada) 1869 r. o przemianowaniu na osady niektórych miast w gubernji radomskiej (Dziennik Praw z 1869 r. T. 69, Nr 239, s. 419)
  14. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie. 2018-09-30. s. 33. [dostęp 2015-11-17].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Miasta polskie w Tysiącleciu, przewodn. kom. red. Stanisław Pazyra, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków, 1965-1967

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]