Grenlandia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kalaallit Nunaat
Grenlandia
Flaga Grenlandii
Herb Grenlandii
Flaga Grenlandii Herb Grenlandii
Hymn: Nunarput utoqqarsuanngoravit
(Nasz stary kraju)
Położenie Grenlandii
Język urzędowy grenlandzki[1]
duński[2][a]
Stolica Nuuk
Status terytorium autonomiczne terytorium Królestwa Danii
Głowa terytorium królowa Małgorzata II Glücksburg
w jej imieniu wysoki komisarz Mikaela Engell
Szef rządu premier Kim Kielsen
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
12. na świecie
2 166 086 km²
0
Liczba ludności (2014)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
205. na świecie
56 282
0,026 osób/km²
PKB (2012)
 • całkowite 
 • na osobę

2,12 mld USD
37 634 USD
Jednostka monetarna Korona duńska[2] (DKK)
Rok utworzenia przejęcie od Norwegii
1814
Strefa czasowa UTC −3 – zima
UTC −2 – lato
Kod ISO 3166 GL/GRL/304
Domena internetowa .gl
Kod samochodowy KN
Kod samolotowy OY
Kod telefoniczny +299
Mapa Grenlandii

Grenlandia (gren. Kalaallit Nunaat [kaˈlaːɬit ˈnunaːt], duń. Grønland [ˈɡ̊ʁɶnˌlanˀ]) – autonomiczne terytorium zależne Danii[2] położone na wyspie o tej samej nazwie w Ameryce Północnej, o obszarze 2 166 086 km² (największa wyspa na świecie), pokrytej w 81% przez lądolód grenlandzki (410,4 tys. km² jest wolnych od lodu) i o ludności 56 282 (styczeń 2014)[3]. 89% mieszkańców stanowią Inuici[4].

Stolicą Grenlandii jest Nuuk (duńska nazwa Godthåb).

W 1978 roku duński parlament przyznał Grenlandii autonomię. W 1982 r. odbyło się referendum, w którym mieszkańcy opowiedzieli za wystąpieniem z Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej. Grenlandia wystąpiła z niej w 1985 roku i nie jest obecnie – w przeciwieństwie do Danii – członkiem Unii Europejskiej[2]. Jest to jedyne miejsce, które w swoim czasie było w UE lub jej protoplaście i wystąpiło z niej. Grenlandia jest członkiem Rady Nordyckiej.

Nazwa wyspy oznacza 'zielony kraj' – miała zachęcić do osiedlania się na niej[5][6], w przeciwieństwie do Islandii, której nazwa 'kraina lodu' miała zniechęcać.

Geografia[edytuj]

 Osobne artykuły: Geografia GrenlandiiWyspy Grenlandii.

Wyspa leży w północnej części Oceanu Atlantyckiego i jest częścią Ameryki Północnej. Od reszty kontynentu oddzielają ją cieśniny Davisa, Smitha i Robesona oraz Morze Baffina. Najdalej na północ położonym punktem jest Przylądek Morris Jesup, a na południe Przylądek Farvel. Od wschodu Cieśnina Duńska oddziela ją od Islandii. Najwyższym szczytem jest Góra Gunnbjørna 3700 m n.p.m., grubość lodu w czaszy lodowca dochodzi do 3500 m. Wybrzeże typu fiordowego z licznymi przybrzeżnymi wyspami. Większa część Grenlandii leży w północnym kole podbiegunowym.

Ludność[edytuj]

Przeważająca część ludności Grenlandii zamieszkuje południowo-zachodnią część kraju, gdzie warunki klimatyczne są najkorzystniejsze. Około 40% stanowią mieszkańcy licznych osad lub niewielkich miejscowości, położonych wokół wybrzeży Grenlandii. Około 25% całej populacji mieszka w stolicy kraju – Nuuk.

Narodowości[edytuj]

Większość mieszkańców Grenlandii stanowią Grenlandczycy (Inuici) – 89%. Zamieszkują ją również Europejczycy o różnym stopniu wymieszania, głównie Duńczycy[7].

Języki[edytuj]

Mieszkańcy Grenlandii posługują się trzema dialektami języka grenlandzkiego, którego forma używana na zachodnim wybrzeżu została językiem urzędowym. Powszechna jest również znajomość duńskiego[1] oraz, w mniejszym stopniu, angielskiego (głównie w miastach).

Wyznania[edytuj]

Struktura religijna w 2010[8]:

Statystyki demograficzne[4][edytuj]

Współczynnik urodzeń:

  • 12,2/1000 mieszkańców (styczeń 2014)

Współczynnik zgonów:

  • 7,9/1000 mieszkańców (marzec 2013)

Saldo migracji:

  • −447 (2013)

Liczba mężczyzn przypadających na 1 kobietę: (2011)

  • w chwili narodzin: 1,05
  • w grupie wiekowej poniżej 15 lat: 1,03
  • w grupie wiekowej 15–64 lata: 1,14
  • w grupie wiekowej powyżej 65 lat: 1,1
  • w całej populacji: 1,11

Śmiertelność noworodków: (2012)

  • łącznie 9,83/1000 żywych urodzeń
  • chłopców 11,23/1000 żywych urodzeń
  • dziewczynek 8,37/1000 żywych urodzeń

Średnia długość życia: (2012)

  • dla całej populacji: 71,1 lat
  • średnia długość życia mężczyzn: 68,7
  • średnia długość życia kobiet: 73,5

Dzietność:

Samobójstwa: Według różnych doniesień do pierwszej połowy XX wieku Grenlandia należała do krajów z niewielką liczbą samobójstw[10]. Jednak od roku 1970 ich liczba zaczęła gwałtownie rosnąć i w roku 1986 była w niektórych miejscowościach główną przyczyną zgonów wśród młodych ludzi. Według niektórych raportów przeciętnie co 4 lub co 5 Grenlandczyk podejmował już próbę odebrania sobie życia. Najczęściej młodzi ludzie w wieku przeciętnie od 15 do 19 lat[11]. Wśród przyczyn wymienia się alkoholizm[11] i depresję[10]. Zasadniczą przyczyną może być zmiana stylu życia Grenlandczyków, którzy w ramach tzw. polityki G60 byli przesiedlani do bloków w tzw. „stylu sowieckim”. Ludzie ci, którzy przez stulecia zajmowali się łowiectwem, nagle znaleźli się w zupełnie nowej sytuacji, w której nie potrafią się odnaleźć[11].

Historia[edytuj]

 Osobny artykuł: Historia Grenlandii.

Muzyka[edytuj]

 Osobny artykuł: Muzyka grenlandzka.

Flora[edytuj]

Siano na farmie owczej

Flora Grenlandii jest uboga. Na jej terenie spotkać można ok. 500 gatunków roślin wyższych oraz 3000 gatunków mchów, porostów i glonów.

Roślinność na Grenlandii występuje tylko w miejscach, które choć przez krótki czas w ciągu roku są wolne od pokrywy lodowej. Zasadniczy typ roślinności porastającej te obszary stanowią różne typy tundry oraz łąki. Tundra na południu złożona jest z różnych gatunków traw, mchów, porostów i roślin zielnych, a na północy tylko z mchów i porostów. Na samym południu kraju występują także krzewy i karłowate gatunki drzew, m.in. brzozy (osiągające 10 m wysokości), olchy, wierzby (sięgające 4 m), jarzębiny, jałowce. Północne wybrzeże (powyżej 80° szerokości geograficznej) jest praktycznie pozbawione roślinności.

Fauna[edytuj]

Niedźwiedzica z młodymi

Na wybrzeżach żyją m.in. renifery, piżmowoły arktyczne, lemingi, niedźwiedzie polarne, lisy polarne, wilki polarne[12], zające polarne, gronostaje, a także ptaki – m.in. pardwy, sowy śnieżne[12], edredony, gęsi i mewy. Morze w pobliżu wyspy zamieszkane jest przez liczne ryby (np. łososie, dorsze[12], rekiny i mallotusy), a także duże ssaki morskie (około 30 różnych gatunków, m.in. wale grenlandzkie, narwale[12], białuchy, morsy oraz kilka gatunków fok[12], np.: lodofoka grenlandzka, fokowąs brodaty, nerpa obrączkowana itd.). Ponadto grenlandzkie wody zamieszkują liczne gatunki drobnych zwierząt (tzw. kryl), stanowiących pożywienie kręgowców, a spośród nich największe znaczenie mają krewetki.

Na Grenlandii żyje ok. 700 gatunków owadów i pajęczaków: liczne komary, motyle, trzmiele i pająki.

Klimat[edytuj]

Na Grenlandii panuje klimat polarny, jedynie na wybrzeżach – subpolarny.

Południowy zachód kraju jest cieplejszy niżby wynikało z szerokości geograficznej, a to za sprawą opływającego wyspę od tej strony odgałęzienia ciepłego Prądu Północnoatlantyckiego.

Klimat Grenlandii charakteryzuje się częstymi zmianami pogody, ostrymi zmianami temperatur i znacznymi opadami (zwłaszcza w części południowej).

Na zjeździe Amerykańskiej Unii Geofizycznej w 2007 roku niektórzy badacze, m.in. Thomas V. Lowell z uniwersytetu w Cincinati i 6 innych[13], przedstawili wyniki swoich prac, z których wynika, że w okolicach fiordu Kangertittivaq (Scoresbysund), w pobliżu miejscowości Ittoqqortoormiit, znajdują się odsłonięte przez ustępujący lodowiec Istorvet duże ilości pozostałości roślinnych[13] – pni i korzeni drzew i krzewów itp.[14] Na podstawie dokonanych odkryć uważa się, że w okresie tzw. „średniowiecznego okresu ciepłego” klimat na Grenlandii był na tyle korzystny, że umożliwiał bujną wegetację drzew i roślin na znacznej powierzchni wyspy[14].

Temperatura[edytuj]

Najkorzystniejszy klimat panuje na wybrzeżach, zwłaszcza w południowo-zachodniej części wyspy. Średnia temperatura w tym rejonie w styczniu wynosi −7 °C, zaś lipcu +10 °C. Pozostałe obszary kraju leżące nad brzegiem morza są znacznie chłodniejsze: temperatura spada w miarę przesuwania się na północ; zimą na północnych skrajach wyspy osiąga wartość średnią −36 °C, a latem zaledwie +3 °C

Lodowa pustynia wewnątrz wyspy, w górach w pobliżu wschodniego wybrzeża

Najsurowszy klimat panuje w środkowej części Grenlandii. Temperatura na tym obszarze w zasadzie nigdy nie przekracza 0 °C. Średnia temperatura powietrza w lutym wynosi tam −47 °C, zaś w lipcu −12 °C. Najniższa zanotowana na wyspie temperatura to −74 °C.

Wzrost średniej temperatury w ostatnich latach, powoduje wydłużenie okresu bezprzymrozkowego[15]. W związku z tym podjęto próbę uprawy jęczmienia, którą zarzuco z powodów klimatycznych pod koniec średniowiecza.

Opady[edytuj]

Roczna suma opadów na wyspie waha się od 800 do 1100 mm na południu, do 150–250 mm na północy. Opady mają głównie postać śniegu, w okresie letnim też deszczu, zaś w środkowej części Grenlandii, na obszarze lodowca, gdzie rocznie spada 300–400 mm, jest to wyłącznie śnieg. Opady występują głównie w ciepłej połowie roku.

Podział administracyjny[edytuj]

Od 1 stycznia 2009 roku Grenlandia dzieli się na cztery gminy: Qeqqata, Sermersooq, Qaasuitsup i Kujalleq.

Miasta[edytuj]

Na wyspie jest 13 miast liczących ponad tysiąc mieszkańców, z których największe to Nuuk (15,5 tys.), Sisimiut (5,5 tys.) i Ilulissat (4,5 tys.).

Zob. szablon „Miasta i osady Grenlandii” na końcu artykułu.

Polityka[edytuj]

Na mocy konstytucji duńskiej z 1953 Grenlandia jest integralną częścią Królestwa Danii, posiadającą od 1979 szeroką autonomię. W gestii duńskich władz centralnych, które na Grenlandii reprezentuje wysoki przedstawiciel, są: sprawy konstytucji, obrony, polityki zagranicznej i monetarnej. Grenlandia wybiera 2 deputowanych do parlamentu duńskiego (Folketing). Lokalnym organem władzy ustawodawczej jest Landsting (kadencja 4 lata, z wyborów powszechnych), władzy wykonawczej – rząd, odpowiedzialny przed Landstingiem.

Główne partie polityczne: Siumut ('naprzód'), zał. 1977, socjaldemokratyczna, opowiadająca się za jak najszerszą autonomią w ramach Danii, Atassut ('poczucie wspólnoty'), zał. 1978, konserwatywno-liberalna, popiera bliskie związki z Danią, Inuit Ataqatigiit ('wspólnota ludzka'), zał. 1978, eskimoska partia niepodległościowa.

25 listopada 2008 roku odbyło się referendum w sprawie poszerzenia autonomii[16]. 75,54% mieszkańców głosowało za autonomią, przeciw było 23,57%, frekwencja wyniosła 71,96%. W wyniku referendum przekazano rządowi Grenlandii sprawy polityki morskiej, zasobów naturalnych oraz policję i sądownictwo, łącznie ok. 30 obszarów. Język grenlandzki został jedynym językiem urzędowym. Nie zmieniła się polityka zagraniczna i obronna. Nowe przepisy dotyczące poszerzenia autonomii weszły w życie 21 czerwca 2009 r.

Sport[edytuj]

Grenlandia ma własną zawodową reprezentację piłkarzy ręcznych. Istnieje także liga piłkarska Coca Cola GM i nieoficjalna reprezentacja w piłce nożnej. Grenlandię reprezentują sportowcy także w biathlonie[17].

Media[edytuj]

Na Grenlandii głównym dostawcą usług telekomunikacyjnych i internetowych jest należąca do rządu spółka TELE Greenland[18]. Według statystyk ponad 90% mieszkańców wyspy korzysta z internetu[19]. Grenlandia ma własną korporację radiowo-telewizyjną, Kalaallit Nunaata Radioa, która większość programów nadaje w języku grenlandzkim.

Zobacz też[edytuj]

Uwagi

  1. Grenlandia jest krajem dwujęzycznym, w którym język grenlandzki (dialekt zachodniogrenlandzki) jest oficjalnym językiem urzędowym, jednakże język duński jest również w powszechnym użyciu i może być oficjalnie używany (za Naalakkersuisut – Government of Greenland) (ang.).

Przypisy

  1. a b Facts on Greenland (ang.). Naalakkersuisut – Government of Greenland (naalakkersuisut.gl). [dostęp 2015-08-15].
  2. a b c d Polak w Danii – informacje praktyczne (pol.). Ambasada RP w Kopenhadze (kopenhaga.msz.gov.pl). [dostęp 2015-08-15].
  3. Greenland in Figures – Marzec 2014.
  4. a b The World Factbook – Greenland (ang.). CIA. [dostęp 2012-11-18].
  5. Przyroda. Podręcznik. Warszawa: WSIP, 2001. ISBN 83-02-07928-6.
  6. Eirik the Red’s Saga (ang.). Literary and Philosophical Society of Liverpool (Projekt Gutenberg). [dostęp 2012-08-11].
  7. The World Factbook.
  8. Greenland. Operation World, 2010.
  9. Sprawozdanie z działalności Świadków Jehowy na całym świecie w roku służbowym 2014. „Rocznik Świadków Jehowy – 2016, s. 180)”. 
  10. a b The Suicide Capital of the World (ang.). slate.com. [dostęp 2013-12-12].
  11. a b c Rising suicide rate baffles Greenland. Why do so many Greenlanders kill themselves? (ang.). Al Jazeera English. [dostęp 2013-12-12].
  12. a b c d e Grenlandia – Kalaallit Nunaat (pol.). hornsund.igf.edu.pl. [dostęp 2012-10-01].
  13. a b Organic Remains from the Istorvet Ice Cap, Liverpool Land, East Greenland: A Record of Late Holocene Climate Change (ang.). Digital Library for Physics and Astronomy (adsabs.harvard.edu). [dostęp 2016-06-07].
  14. a b Ważne odkrycie w Grenlandii (pol.). Katedra Meteorologii i Oceanografii Nautycznej (zarchiwizowano w Internet Archive). [dostęp 2016-06-07].
  15. Nowe oblicze Grenlandii – pogoda dla wikinga (pol.). National Geographic Polska. [dostęp 2013-12-14].
  16. Grenlandczycy poszli do urn (pol.). Rzeczpospolita, 2008-11-25. [dostęp 2012-08-11].
  17. Biathlon Federation of Ukraine (ang.). Biathlon.com.ua. [dostęp 2013-01-06].
  18. TELEGreenland (duń.). tele.gl. [dostęp 2012-08-11].
  19. Raport dot. korzystania z internetu, używania sieci szerokopasmowych i telekomunikacji na Grenlandii (ang.). Internet World Stats. [dostęp 2012-08-11].

Linki zewnętrzne[edytuj]