Grody Czerwieńskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Lokalizacja Grodów Czerwieńskich na mapie szlaków handlowych w VIII-XI wiekach. Szlak "od Waregów do Greków" zaznaczono na fioletowo (odnoga grecka) oraz na czerwono (odnoga saraceńska). Pozostałe szlaki na pomarańczowo.
Państwo Bolesława Chrobrego. Grody Czerwieńskie zostały oznaczone według koncepcji Władysława Semkowicza, przyjętej po 1945 roku jako obowiązująca w polskiej nauce – obejmują obok samego Czerwienia (= Czermna) także ziemię chełmską, bełską, przemyską, sanocką i wołyńską.
Państwo Bolesława Chrobrego i Mieszka II (1018-1031) według prof. Stanisława Zakrzewskiego ("Bolesław Chrobry Wielki", 1925). Grody Czerwieńskie obejmujące dorzecze Dniestru, pokrywające się z późniejszą Rusią Czerwoną, przedstawione zgodnie z koncepcją przeważającą w historiografii przed 1945 rokiem.

Grody Czerwieńskie, ziemia czerwieńska (ukr. Червенські городи, węg. Vörösföldnek) – przyjęta w historiografii nazwa ziem stanowiących w X i XI wieku przedmiot rywalizacji polsko-ruskiej.

Grody te wspomniane są w latopisiePowieść minionych lat[1] jako pierwotnie należące do "Lachów", czyli do Polski[2]. Zagarnięte za panowania Mieszka I w 981 roku przez księcia kijowskiego Włodzimierza Wielkiego. Wróciły do Polski w 1018 roku odzyskane przez Bolesława Chrobrego. W 1031 roku ponownie opanowane przez księcia ruskiego Jarosława. Odzyskane następnie czasowo przez Bolesława Śmiałego, a później w granicach księstwa halicko-wołyńskiego. Powróciły na stałe do Polski za panowania Kazimierza Wielkiego wraz z przyłączeniem Rusi Czerwonej do Korony Królestwa Polskiego[3].

Grody stanowiły ważny odcinek na szlaku handlowym z Bałtyku do Morza Czarnego (Wisła-San-Dniestr) oraz na szlaku z Kijowa do Krakowa i dalej na zachód.

Dokładna lokalizacja i wielkość obszaru Grodów Czerwieńskich jest przedmiotem dyskusji historyków. Uważa się, że albo stanowiły zachodnią część późniejszej Rusi Czerwonej, albo były jej wcześniejszą nazwą.

Nazwa grodów pochodzi od ich głównego grodu Czerwienia i prawdopodobnie związana jest z handlem owadem czerwcem, który stanowił ważny towar eksportowy jako główny barwnik koloru czerwonego wykorzystywany w produkcji tekstylnej[4]

Historia przynależności[edytuj | edytuj kod]

Przypuszczalny zasięg państwa Mieszka I. Hipotetyczna wschodnia granica Grodów Czerwieńskich oparta jest na przebiegającym przez ten obszar europejskim dziale wodnym (koncepcja Władysława Semkowicza)
Możliwy zasięg Grodów Czerwieńskich według hipotezy utożsamiającej Czerwień z grodziskiem w Czermnie
Grodzisko w Czermnie utożsamiane z grodem Czerwień

Pierwsze wzmianki historyczne dotyczące przynależności Grodów Czerwieńskich określają, że w drugiej połowie X wieku należały one do "Lachów", czyli do państwa Mieszka I. Wskazuje na to zapiska pod rokiem 981 w „Powieści minionych lat”, roczniku (latopisie) kijowskim przypisywanym Nestorowi[5];

W leto 6489 ide Wołodimer’ k Liachom’ i zaja grady ich: Peremyszl’, Czerwien’, i iny grady jeże sut’ do sego dnie pod’ Rusiu. W sem że letie i Wiaticzi pobiedi i wiezłożi na nia dan’ ot niaouga, jakoże otci (otec) jego imasze.

Co w polskim tłumaczeniu brzmi następująco[6];

Roku 6489 [981]. Poszedł Włodzimierz ku Lachom i zajął grody ich: Przemyśl, Czerwień i inne grody, które do dziś dnia są pod Rusią. Tegoż roku i Wiatyczów zwyciężył i nałożył na nich dań od pługa, jaką i ojciec jego brał.

Zatem w 981 roku, za panowania Mieszka I, książę kijowski Włodzimierz Wielki (wówczas poganin, w odróżnieniu od już ochrzczonego księcia polskiego) zagarnął siłą Grody Czerwieńskie i Przemyśl, prawdopodobnie wykorzystując zerwanie sojuszu polsko-czeskiego i najazd Ottona II na Polskę w 979 roku[7].

Wynika z tego, że w skład państwa Mieszka I wchodziły ziemie nad Sanem i Bugiem obejmujące wówczas swym zasięgiem również Grody Czerwieńskie (ich granica na wschodzie jest przedmiotem dyskusji), które prawdopodobnie pierwszy historyczny władca polski sam zdobył przed rokiem 981 lub odziedziczył po swoich poprzednikach[8]. Jeśli Grody Czerwieńskie obejmowały również ziemie leżące nad górnym Dniestrem (W. Kętrzyński, S. Zakrzewski) to możliwe, że Mieszko I lub jego ojciec przejęli je od Węgrów i mogło nastąpić to po klęsce Węgrów nad rzeką Lech w 955 roku. Potwierdzeniem tego są najstarsze wzmianki o Haliczu nad górnym Dniesterm, który na przełomie IX i X wieku podlegał panowaniu węgierskiemu[9].

Według jednej z teorii wzmiankowani "Lachowie" utożsamiani są z mieszkającymi tym terenie Lędzianami, którzy stanowili zaporę przed parciem Rusi na zachód. Świadczyć mógłby o tym system obronny Lędzian, skierowany w kierunku południowo-wschodnim, w którym kluczową rolę odgrywał Czerwień (utożsamiany z grodziskiem Czermno) i Bełz oraz zaplecze gospodarcze położone na zachodnim brzegu Huczwy[7]. Jednak z innych wzmianek o Lachach w "Powieści minionych lat" wynika, że nazwa ta miała szersze znaczenie i zawsze oznaczała ogół Polaków oraz inne plemiona lechickie, np. Wiatyczów i Radymiczów.

Grody Czerwieńskie w 1018 roku odzyskał dla Polski Bolesław Chrobry podczas powrotu z wyprawy kijowskiej.

Bolesław […] uciekł z Kijowa, zabrawszy skarby i bojarów Jarosławowych, i siostry jego, a Anastazego z Dziesięcinnej cerkwi przystawił do skarbów, bowiem [ten] pochlebstwem pozyskał jego zaufanie. I ludzi mnóstwo uprowadził ze sobą, i Grody Czerwieńskie zajął dla siebie, i przyszedł do swego kraju[10].

Przejęcie skarbu kijowskiego oraz opanowanie przez Chrobrego ważnych grodów na handlowym szlaku z Bałtyku do Morza Czarnego znacznie podniosło jego pozycję. Choć ostatnie lata panowania Chrobrego są mało znane – ze względu na śmierć (w 1018 roku) niemieckiego kronikarza Thietmara – to można przypuszczać, że efekty wyprawy kijowskiej zwiększyły jego możliwości militarne oraz pośrednio ułatwiły mu uzyskanie korony w roku 1025 dla niego i jego syna Mieszka II. Również w pierwszych latach panowania Mieszka II posiadanie ważnych Grodów Czerwieńskich czyniło z niego ważnego gracza w polityce europejskiej.

Następna wzmianka dotyczy wydarzeń z czasu kryzysu państwa polskiego, jaki nastąpił w drugim okresie panowania Mieszka II. W roku 1030 wojska ruskich Rurykowiczów zajęły Bełz, a w następnym roku (1031) w wyniku wyprawy książąt ruskich Jarosława Mądrego i Mścisława Chrobrego wspieranych przez króla norweskiego Haralda III zajęły inne grody Lachów aż po San[11]. Z tego roku pochodzi ostatnia bezpośrednia wzmianka o Grodach Czerwieńskich:

Roku 6539 [1031]. Jarosław i Mścisław zebrali wojów mnogich, poszli na Lachów i zajęli Grody Czerwieńskie znowu, i spustoszyli ziemię lacką, i mnóstwo Lachów przywiedli, i rozdzielili ich. Jarosław osadził swoich nad Rosią, i są do dziś.

Według jednej z hipotez duża część ludności lechickiej (lędziańskiej) została przesiedlona do Kijowa, miało to ułatwić administrację kolonistom z Rusi. Od tego czasu ziemie te miały charakter mieszanego pogranicza polsko-ruskiego.

Ponownie podporządkował dla Polski te tereny Bolesław Śmiały (lata 1077-1086), w wyniku jego wypraw kijowskich. Po czym trafiły one pod panowanie książąt ruskich, wchodząc w skład Rusi Halicko-Włodzimierskiej (Księstwo halicko-wołyńskie). Po śmierci księcia Romana Halickiego w bitwie pod Zawichostem przejściowo władał nimi król Węgier Andrzej II, a następnie książę i król Rusi Daniel Halicki i jego następcy z rodu Romanowiczów. Od 1256 księstwo pozostawało w zależności od Złotej Ordy.

Po śmierci w 1340 roku ostatniego z książąt halicko-wołyńskich Bolesława Jerzego II pochodzącemu z dynastii Piastów ziemie księstwa zostały zapisane królowi polskiemu Kazimierzowi Wielkiemu. W wyniku sprzeciwu i intryg możnych stały się one jednak przedmiotem wojen i politycznej rywalizacji Polski, Litwy i Węgier, by ostatecznie w 1387[12] ulec podziałowi między Polskę (Ruś Czerwona w tym były obszar Grodów Czerwieńskich) i Litwę (Wołyń). Dopiero w wyniku postanowień unii lubelskiej roku 1569 wszystkie te ziemie zostały inkorporowane do Korony.

Aż do pierwszego rozbioru Polski (1772) całe terytorium byłych Grodów Czerwieńskich (Ruś Czerwona) znajdowało się w Królestwie Polskim, gdy zostało zaanektowane przez Austrię. W wyniku rozbiorów i zmian kongresu wiedeńskiego (1815) większość terytorium Grodów Czerwieńskich znalazła ostatecznie się w zaborze austriackim (Galicja), zaś ziemia chełmska w zaborze rosyjskim.

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1918-1921) byłe terytorium dawnych Grodów Czerwieńskich znalazło się w całości w granicach odrodzonego państwa polskiego. Było tak aż do sowieckiej agresji 17 września 1939 roku.

Obecnie ziemie te znajdują się na pograniczu Polski i Ukrainy.

Hipotezy dotyczące lokalizacji[edytuj | edytuj kod]

Terytorium[edytuj | edytuj kod]

Polska Bolesława Chrobrego z "Allgemeiner historischer Handatlas" Gustava Droysena z 1868 roku
Państwo Bolesława Chrobrego z "Atlasu do dziejów Polski" E. Niewiadomskiego z 1898 roku.
Państwo Mieszka I w "Atlasie historycznym Polski" J. M. Bazewicza z 1918 roku.
Państwo Bolesława Chrobrego w "Atlasie historycznym Polski" J. M. Bazewicza z 1918 roku.
Państwo Mieszka I w "Polska w 10 ważniejszych okresach historycznych" F. Karpowcza z 1935 roku.
Państwo Bolesława Chrobrego w "Polska w 10 ważniejszych okresach historycznych" F. Karpowicza z 1935 roku.

W historiografii istnieje spór, jak rozległym terytorium były Grody Czerwieńskie i jak daleko na południowy-wschód sięgał ich obszar.

Z jednej strony terytorialnie „grody” uważa się raz za rozległy kraj, który powierzchnią odpowiadać miał przyszłej Rusi Czerwonej lub Halickiej[13]. Innym razem natomiast ogranicza się ich terytorium do samego Czerwienia, który składając się z dwóch grodów, został przedstawiony w źródle za pomocą liczby mnogiej[14].

Według historyka Aleksandra Jabłonowskiego teren Grodów Czerwieńskich już w XIII wieku najbliżsi sąsiedzi zaczęli określać Rusią Czerwoną[15]. Ruś Czerwona obszarem swym zakreślała teren obejmujący „część Beskidu aż po krawędzie Wołynia[16]. Podobny pogląd wyrażali również Wojciech Kętrzyński i Stanisław Zakrzewski, którzy utożsamiali Grodzy Czerwieńskie z późniejszym terytorium Rusi Czerwonej[17]. Nie zgodził się z tym jednak Władysław Semkowicz, według którego sama nazwa Ruś Czerwona powstała jednak dopiero w XV wieku[18], podobny pogląd przedstawił w pracy Początki Rusi Henryk Paszkiewicz[19].

Najbardziej dziś przeważającym poglądem jest teza "średnia" uznająca „Grody Czerwieńskie” za obszar całkiem rozległy, bo obejmujący swym zasięgiem w przybliżeniu przyszłą ziemię chełmską, bełską, przemyską, sanocką, częściowo wołyńską i inne pobliskie ziemie[20]. Niektórzy badacze zaliczają jeszcze do „grodów” Brześć[21]. Z takim zasięgiem „grodów czerwieńskich” spotkamy się w dużej ilości opracowań popularnonaukowych i naukowych, które traktują „grody” jako praterytorium wyżej wspomnianej Rusi Czerwonej[22].

Mniej prawdopodobnym jest wniosek, uznający tylko przyszłą ziemię chełmską za pierwotne terytorium „grodów”[23]. Dla poparcia tej tezy wyzyskuje się informacje źródłowe, jak i znaleziska archeologiczne. Niektórzy archeolodzy, biorąc za przykład odnajdywane w Czermnie przedmioty, ocenili oddziaływanie grodu tam się onegdaj znajdującego na bardzo małe, bo sięgające co najwyżej 40 km[24]. Najnowsze badania wykopalisk obalają tę tezę[25]. Natomiast źródła – nie określając dokładnych granic „grodów czerwieńskich” – mówią przynajmniej tyle, że nie należał do nich pobliski Czerwieniowi Bełz[26]. Dodać należy, że późniejsze notatki wyraźnie rozgraniczają Czerwień od miast wołyńskich i Przemyśla[27].

Jeśli zaś przyjmiemy identyfikację utożsamiającą nestorowy Peremyszl nie z Przemyślem, a z Peremylem nad Styrem, to wynika stąd obraz terytorialny Grodów Czerwieńskich jako ziem pomiędzy górnym Styrem a Huczwą.

Główne ośrodki[edytuj | edytuj kod]

W sprawie przewodniego ośrodka administracyjnego większość współczesnych historyków zgadza się, że był nim Czerwień, choć bywają próby uznania Czerwienia za nazwę bliżej nieokreślonego terytorium[28]. Pomimo wszystko zawsze łączy się go z „grodami” z oczywistych względów – ich zbiorcza nazwa pochodzi niewątpliwie od Czerwienia[29]. Jego lokalizacja jest jednak nieokreślona i pozostaje w sferze hipotez.

W historiografii współczesnej przeważa pogląd że dawny Czerwień znajdował się w miejscu grodziska położonego w pobliżu wsi Czermno, 40 km na wschód od Zamościa, nieopodal Hrubieszowa. Znaczącą rolę tego grodziska potwierdzają znaleziska archeologiczne[30] i relacje źródłowe[31]. Potwierdzają to również ślady położonego na podgrodziu murowanego romańskiego kościoła[32].

Najbardziej miarodajnym przekazem dotyczącym położenia Czerwienia wydaje się zapis w kolejnej kronice ruskiej (tzw. Ipatjewskiej[33]) pod rokiem 1205 o walce Litwinów u wrót Czerwienia. Litwini mieli wojować jednocześnie koło Kumowa, a zastawę wojskową trzymać przy wsi Uchanie. Ten przekaz wspiera tezę o położeniu Czerwienia w późniejszej ziemi chełmskiej[potrzebny przypis].

Przed rokiem 1945 poważnie lokalizowano Czerwień nad Dniestrem, w miejscu Czerwonogrodu koło Zaleszczyk. Pogląd ten popierali swoim autorytetem między innymi Wojciech Kętrzyński i Stanisław Zakrzewski[34], którzy utożsamiali Grody Czerwieńskie z Rusią Czerwoną. Z różnych przyczyn, również politycznych, pogląd ten zarzucono po 1945 roku.

Drugim z Grodów Czerwieńskich o dużym znaczeniu był „Peremyszl”. Uważa się, że ta nazwa oznacza obecny Przemyśl. Istnieje jednak pogląd, że Przemyśl nie stanowił jednolitej jednostki terytorialnej z terenami nad górnym Bugiem. W związku z tym wysuwa się koncepcję, że gród Nestora to Peremyl nad górnym Styrem, co pozostaje w zgodzie z „Dokumentem Biskupstwa Praskiego”[35].

Kolejnym grodem mógł być gród w Gródku koło Hrubieszowa identyfikowany z grodem Wołyń[36].

Ostatnie odkrycia archeologiczne pokazały, iż kolejnym ważnym grodem był gród Lubaczów[37][38]. Grodem wchodzącym w skład tego obszaru mógł być gród w miejscowości Busówno[39].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. "Powieść minionych lat", przekład Franciszek Sielicki, Wrocław 1968
  2. W "Powieści minionych lat" nazwa Lachy konsekwentnie oznacza Polaków, zob. Kroniki staroruskie, red. F. Sielicki, Warszawa 1987, wstęp i przypisy
  3. Proces przyłączenia Rusi Czerwonej do Korony zakończył się w 1386 za panowania Jadwigi
  4. Henryk Maruszczak. Wczesnośredniowieczne grodzisko w Guciowie na Roztoczu: wnioski z analizy topografii i warunków fizjograficznych regionu: (przyczynek do studiów nad Grodami Czerwieńskimi). „Archeologia Polski Środkowowschodniej 2”, s. 234, 1997. Wydawnictwo Instytutu Archeologii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. 
  5. Za tekstem zawartym w wydaniu internetowym Połnoje sobranije russkich letopisiej, t. I., Leningrad 1926-1928.
  6. F. Sielicki, Najstarsza Kronika Kijowska. Powieść Minionych Lat, Wrocław 2005.
  7. a b Jan Buraczyński, Roztocze – dzieje osadnictwa, Lublin 2008, s. 45-47.
  8. Tadeusz Sulimirski, Najstarsze dzieje narodu polskiego, Londyn 1947, str. 43
  9. Wcześniej ziemia halicka znajdowała się prawdopodobnie pod panowaniem państwa wielkomorawskiego. Według Gesta Hungarorum węgierski wódz Almos (ojciec Arpada) przed rokiem 895 zdobył (bezkrwawo) Halicz, gdzie przebywał jakiś czas, zabierając na zakładników synów halickiej arystokracji (kronika nie podaje dokładnej daty, ale musiało to być przed śmiercią Almosa w 895 r). Na rok 898 przypada pierwsza wzmianka o Haliczu autorstwa nieznanego z imienia kronikarza, z zapisu wynika, że w grodzie przebywali Węgrzy. Spektakularną klęskę Węgrów na Lechowym Polu w 955 roku mógł wykorzystać Mieszko (lub jeszcze jego ojciec Siemomysł) do opanowania grodów nad Sanem i Dniestrem, które stanowiły ważny odcinek na szlaku handlowym z Bałtyku do Morza Czarnego. Opanowanie Grodów Czerwieńskich (późniejszej Rusi Czerwonej lub jej części) w 955 roku mogło przyczynić się do wzrostu znaczenia Piastów na arenie międzynarodowej, skoro już w 963 roku pojawiają się w kronikach niemieckich jako poważni przeciwnicy.
  10. Powieść lat minionych, F. Sielicki (red.), Wrocław–Warszawa–Kraków 1968, a. 6526 (1018), s. 313
  11. „Laesa, Laesar, Leasum, Lesum, Laesom” są to normańskie określenia Lachów nadsańskich z okresu wyprawy Haralda III, 1031 znajdujące się w Sadze o Haraldzie Hardrada. [w:] Kwartalnik historyczny. t. 108, wyd. 1-3. Towarzystwo Historyczne, 2001.
  12. „Dziełem rzeczywistych twórców unii polsko-litewskiej i kierowników polskiej polityki był akt formalnego objęcia Rusi Halicko-Włodzimierskiej pod władzę Polski (1387). Aktu tego dokonała Jadwiga jako sukcesorka Ludwika, a chodziło w nim przede wszystkim o uchylenie zwierzchności węgierskiej nad tym krajem, utrwalonej po śmierci Kazimierza Wielkiego”, Jerzy Wyrozumski, Historia Polski do roku 1505, Warszawa 1978, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 250.
  13. Tak już A. Naruszewicz bez przeprowadzenia wywodu krytycznego. Z rosyjskich uczonych A. W. Łonginow (Czerwienskije Goroda. Warszawa 1885) i N. Barsow (Oczierki russkoj istoriczieskoj gieografii..., Warszawa 1885). Jako jedni z pierwszych lokalizowali oni Czerwień w Czermnie.
  14. J. Skrzypek, Studia nad pierwotnym pograniczem polsko-ruskim w rejonie Wołynia i Grodów Czerwieńskich, Warszawa 1962.
  15. Aleksander Jabłonowski, Wołyń, Podole i Ruś Czerwona.
  16. Aleksander Walerian Jabłonowski. Polska wieku XVI, t. VII, Ruś Czerwona, Warszawa 1901 i 1903. op. cit. SGKP. tom XV.
  17. W. Kętrzyński (Granice Polski w wieku X, Rozprawy Akademii Umiejętności, t. 30, 1894) i Stanisław Zakrzewski (Bolesław Chrobry Wielki, Lwów 1925).
  18. Władysław Semkowicz, Geograficzne podstawy Polski Chrobrego, 1925, s. 309, 310.
  19. Henryk Paszkiewicz, Początki Rusi, Kraków 1996.
  20. W. Kętrzyński, S. Zakrzewski, op. cit. Przynależność ziemi halickiej konstytuowano na podstawie poglądu o pierwotnym położeniu Czerwienia w Czerwonogrodzie. Pogląd ten został zarzucony i dlatego ziemi halickiej dziś do „grodów” się nie zalicza.
  21. N. Barsow, op. cit. Pierwszy opracował mapę zasięgu „grodów czerwieńskich”.
  22. Encyklopedia szkolna. Historia, Wydawnictwa szkolne i pedagogiczne, Warszawa 1993; Atlas historyczny świata, pod red. J. Wolskiego, Polskie przedsiębiorstwo wydawnictw kartograficznych im. Eugeniusza Romera, Warszawa 2001.
  23. S. Cercha, op. cit.
  24. K. Jażdżewski, op. cit.; także prace Z. Rajewskiego.
  25. Red. Jerzy Libera, Słowianie Wschodni w dorzeczu Wieprza i Bugu, Łęczna 2008.
  26. „Powieść doroczna” notuje pod 1030 rokiem: Jarosław’ Bełzy wzjał', po czym pod 1031 rokiem notuje znane zdarzenie o odbiciu przez tegoż księcia „grodów czerwieńskich” (S. M. Kuczyński, op. cit.). Zapiska ta jednak może być interpretowana dwojako: zob. S. Zakrzewski, op. cit.
  27. Ipatijewskaja Letopis, op. cit.
  28. Uważał tak już A. Naruszewicz, tworząc z nazwy grodu Czerwień nowe pojęcie „Czerwieńsko”; Historia narodu Polskiego, t. II, Warszawa 1780.
  29. Tak samo zob. „grody bożskie”; Połnoje sobranije russkich letopisiej, t. II., S. Peterburg 1903.
  30. K. Jażdżewski, Ogólne wiadomości o Czermnie – Czerwieniu, Archeologia Polski, t. IV (1959); tegoż, Pradzieje Europy Środkowej, Wrocław 1981.
  31. S. M. Kuczyński, Studia z dziejów Europy Wschodniej X-XVII wieku, Warszawa 1965.
  32. Marcin Bielesz. Nazywam się Czerwień. „Gazeta Wyborcza”. 256 (7074), s. 32, 2 listopada 2010. Warszawa: Agora SA. ISSN 0860-908X. 
  33. Połnoje sobranije russkich letopisiej, t. II., S. Peterburg 1903, s. 721.
  34. W. Kętrzyński (Granice Polski w wieku X, Rozprawy Akademii Umiejętności, t. 30, 1894) i Stanisław Zakrzewski (Bolesław Chrobry Wielki, Lwów 1925).
  35. S. Cercha, Gdzie znajdowały się Grody Czerwieńskie? Litwa i Ruś, t. III, Wilno 1912; J. Natanson-Leski: Zarys granic i podziałów Polski najstarszej. Wrocław 1953.
  36. A. Poppe, "Gród Wołyń. Z zagadnień osadnictwa wczesnośredniowiecznego na pograniczu polsko-ruskim", [w:]„Studia Wczesnośredniowieczne” 4, 1958, s. 227–300, tu s. 258–259
  37. Lubaczów.
  38. Lubaczów.
  39. Buko, Dzieńkowski 2008, The early medieval settlements at the borderland between Poland and Rus: the stronghold in Busówno in recent archaeological exploration. Sprawozdania Archeologiczne 60, 2008, ss.325-367

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Opracowania naukowe
  • S. Cercha, Gdzie znajdowały się Grody Czerwieńskie?, „Litwa i Ruś”, t. III, Wilno 1912.
  • G. Labuda, Studia nad początkami państwa polskiego, t. II, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 1988, ​ISBN 83-232-0025-4​.
  • T. Lehr-Spławiński, Lędzice-Lędzianie-Lachowie, [w:] Opuscula Casimiro Tymieniecki septuagenario dedicata, Poznań 1959.
  • H. Łowmiański, Studia nad dziejami Słowiańszczyzny, Polski i Rusi w wiekach średnich, Poznań 1986.
  • J. Natanson-Leski, Zarys granic i podziałów Polski najstarszej. Wrocław 1953.
  • J. Skrzypek, Studia nad pierwotnym pograniczem polsko-ruskim w rejonie Wołynia i Grodów Czerwieńskich, Warszawa 1962.
  • S. Zakrzewski, Bolesław Chrobry Wielki, Lwów 1924.
Wydania źródeł
  • Codex diplomaticus Silesiae, t. I, ed. K. Maleczyński, Wrocław 1956.
  • Constantine Porphyrogentius, De administrando imperii, ed. G. Moravcsik, Budapeszt 1949.
  • Ipatijewskaja Letopis, [w:] Połnoje sobranije russkich letopisiej, t. II., S. Peterburg 1903.
  • Lawrjentjewskaja Letopis, [w:] Połnoje sobranije russkich letopisiej, t. I., Leningrad 1926-1928.
  • Najstarsza Kronika Kijowska. Powieść Minionych Lat, tłum. F. Sielicki, Wrocław 2005.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]