Grodzisk Mazowiecki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Grodzisk Mazowiecki (ujednoznacznienie).
Grodzisk Mazowiecki
Deptak w Grodzisku (ul. 11 Listopada)
Deptak w Grodzisku (ul. 11 Listopada)
Herb
Herb Grodziska Mazowieckiego
Państwo  Polska
Województwo  mazowieckie
Powiat grodziski
Gmina Grodzisk Mazowiecki
gmina miejsko-wiejska
Aglomeracja warszawska
Prawa miejskie 1522
Burmistrz Grzegorz Benedykciński
Powierzchnia 13,19 km²
Wysokość 105 m n.p.m.
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

30 593[1]
2309,6 os./km²
Strefa numeracyjna
22
Kod pocztowy 05-825
Tablice rejestracyjne WGM
Położenie na mapie gminy Grodzisk Mazowiecki
Mapa lokalizacyjna gminy Grodzisk Mazowiecki
Grodzisk Mazowiecki
Grodzisk Mazowiecki
Położenie na mapie powiatu grodziskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu grodziskiego
Grodzisk Mazowiecki
Grodzisk Mazowiecki
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Grodzisk Mazowiecki
Grodzisk Mazowiecki
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Grodzisk Mazowiecki
Grodzisk Mazowiecki
Ziemia52°06′23″N 20°37′54″E/52,106389 20,631667
TERC
(TERYT)
1405044
SIMC 0920380
Urząd miejski
ul. Kościuszki 32a
05-825 Grodzisk Mazowiecki
Strona internetowa
Stawy Goliana w Grodzisku Mazowieckim

Grodzisk Mazowiecki (do 1928 Grodzisk[2]) – miasto na Równinie Łowicko-Błońskiej, w województwie mazowieckim, w powiecie grodziskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Grodzisk Mazowiecki, nad Rokitnicą.

Miasto posiada połączenia drogowe z Warszawą, Żyrardowem, Błoniem i Mszczonowem. Przez miasto przebiega linia warszawsko-wiedeńska, Centralna Magistrala Kolejowa i Warszawska Kolej Dojazdowa. W zachodniej części miasta przepływa rzeka Mrowna.

Według danych z 30 listopada 2017r. miasto liczyło 30 718 mieszkańców[3].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

  • Piramida wieku mieszkańców Grodziska Mazowieckiego w 2014 roku[1].


Piramida wieku Grodzisk Mazowiecki.png

Historia[edytuj | edytuj kod]

  • XI-XIII w. – w pobliżu istniał wczesnośredniowieczny gród w Chlebni (pierwotnie Chlewnia)
  • XII w. – powstała wieś Grodzisk
  • XIV w. – miejscowość należała do rodziny Grodziskich
  • 1355 – Tomasz Grodziski (prawdopodobnie Tomasz Okuń z Grodziska), pierwszy znany właściciel osady, funduje drewniany kościół pod wezwaniem św. Tomasza Apostoła
  • 22 lipca 1522 – król Zygmunt I Stary nadał Grodziskowi prawa miejskie na prośbę rodziny Okuniów
  • 1540 – pożar zniszczył miasto
  • II połowa XVI w. – urodził się tu Grzegorz Knapski, autor słownika polsko-łacińskiego, miasto liczy ok. 300 mieszkańców staje się lokalnym ośrodkiem handlu i przemiału zboża, w mieście istnieje cech młynarzy
  • 1623 – właścicielami miasta stała się rodzina Mokronoskich herbu "Bogoria", posiadających pobliskie wsie Kady i Jordanowice
  • 1655 – zniszczenie i wyludnienie miasta w czasie najazdu szwedzkiego
  • 1687 – początek budowy murowanego kościoła ufundowanego przez Wojciecha Mokronoskiego
  • 1708 – ponowne zniszczenie miasta, epidemia cholery
  • 1795 – miasto w wyniku III rozbioru Polski wchodzi w skład Królestwa Prus (zabór pruski)
  • 1807 – miasto wchodzi w skład Księstwa Warszawskiego
  • 1815 – miasto wchodzi w skład Królestwa Kongresowego
  • 1825 – miasto liczy 655 mieszkańców
  • 14 czerwca 1845 – uzyskanie połączenia kolejowego ze stolicą (Kolej Warszawsko-Wiedeńska)
  • 1865 – miasto przeszło w ręce hr. Henryka Skarbka
  • 1870 – utrata praw miejskich
  • 1880 – miasto liczy 1928 mieszkańców
  • 1881 – parcelacja Jordanowic przez hr. Skarbka, uruchomienie pierwszej fabryki
  • 1884 – powstał Zakład Wodoleczniczy (dr Michał Bojasiński), z którego korzystali m.in. Adolf Dygasiński i Miłosz Kotarbiński, Władysław Reymont
  • 1910 – miasto liczy 3542 mieszkańców
  • 8 września 1915 – ponowne uzyskanie praw miejskich
  • 11 listopad 1918 – miasto w granicach Polski
  • 1927 – otwarcie Elektrycznej Kolei Dojazdowej, łączącej miasto z Warszawą (obecnie WKD)
  • 9 lipca 1928 – nazwa miasta poszerzona o przymiotnik Mazowiecki dla odróżnienia od miasta Grodzisk w Wielkopolsce
  • 1931 – miasto liczy 15880 mieszkańców
  • 1939-1945 – okupacja niemiecka, eksterminacja Żydów
  • przełom 1940 i 1941 – utworzenie getta, w którym przebywało ok. 6 tys. Żydów z Grodziska, Brwinowa, Nadarzyna, Podkowy Leśnej i Milanówka[4]
  • 1942 – likwidacja getta grodziskiego i wywiezienie jego mieszkańców do getta warszawskiego[4], miasto traci całą społeczność żydowską, mieszkającą tu od II poł. XVI w.
  • 16 stycznia 1945 – samoloty radzieckie bombardują miasto powodując śmierć wielu mieszkańców i uciekinierów z Warszawy
  • 17 stycznia 1945 – zakończenie okupacji niemieckiej, w czasie wojny miasto straciło ok. 5000 mieszkańców
  • 1975 – w wyniku reformy administracji miasto przestało być siedzibą powiatu
  • 1975–1998 – miasto administracyjnie należało do woj. warszawskiego
  • 1991 – rozpoczyna działalność Ośrodek Kultury Gminy Grodzisk Mazowiecki
  • 1997 – oddanie do użytkowania Grodziskiej Hali Sportowej
  • 1999 – Grodzisk Mazowiecki ponownie staje się siedzibą Starostwa Powiatowego
  • 2000 – otwarcie Pływalni Miejskiej "Wodnik 2000"
  • 2001 – oddanie do użytku Szpitala Zachodniego
  • 2005 – obchody 650-lecia parafii św. Anny
  • 2008 – otwarcie Centrum Kultury
  • 2012 – zakończenie rewitalizacji Parku im. hr. Skarbków i Stawów Goliana; w odnowionej willi "Radogoszcz" powstała galeria etnograficzna
  • 2017 - rewitalizacja Stawów Walczewskiego

Legendy[edytuj | edytuj kod]

Obwołanie wsi Grodzisko miastem[edytuj | edytuj kod]

Według tej legendy monarchowie drogą przez osadę Grodzisko przejeżdżali jadąc na polowania do puszczy jaktorowskiej. Pewien zmęczony król dostał na posilenie kubek wody z grodziskiego źródełka o nadzwyczajnym smaku. Zachwycony smakiem wody król nakazał nadać osadzie rangę miasta[5].

Herb Bogoria[edytuj | edytuj kod]

W uznaniu waleczności i męstwa rycerza Bogorii w wojnie z Tatarami król Bolesław Śmiały własnoręcznie wyciągnął z jego rannego ciała tatarskie strzały, które połamał i oddał mu. Tym samym nadał mu herb o nazwie Bogoria ze złamanymi strzałami.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Największym zakładem, pod względem zatrudnienia i obrotów, jest Danfoss. Ustępuje mu Gedeon Richter wcześniej zwany Polfą, założona na początku XX w., specjalizująca się w produkcji salicylanów, leków przeciwzawałowych i materiałów chirurgicznych. Przemysł spożywczy reprezentują firmy Frito-Lay z grupy PepsiCo, piekarnia Hiestand, Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska. Dogodne położenie miasta wykorzystuje firma logistyczna Raben Logistic. Inne większe firmy działające w Grodzisku to: Firmenich, Fabryka Tarcz Ściernych "Słoń", Trouw Nutrition i Amerplast (obecnie "Suominen").

Oprócz dużych zakładów siłę gospodarki Grodziska stanowią liczni drobni przedsiębiorcy działający na terenie miasta i gminy. Plan zagospodarowania przestrzennego zakazuje budowy obiektów handlowych o powierzchni przekraczającej 5000 m kw.. W Grodzisku powstanie nowy obiekt handlowy, Galeria Grodova została oddana do użytku 1 grudnia 2016. W Grodzisku rozbudowana jest sieć popularnych marketów handlowych.

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Autobusy PKS obsługujące trasy miejskie

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Niedaleko miasta istnieje autostrada A2 Przez miasto przebiegają drogi wojewódzkie:

W planach jest budowa obwodnicy północ-południe i zachód-wschód, a także wjazdu na autostradę A2 w miejscowości Tłuste (na północ od granic miasta).

  • 15 kwietnia 2013 – zamknięcie wiaduktu nad torami kolejowymi w Grodzisku Mazowieckim w ciągu drogi wojewódzkiej nr 579, ze względu na jego remont. Objazd dla pojazdów o masie do 10 t DMC przez Milanówek, przejazd kolejowy na ulicy Bałtyckiej w Grodzisku Mazowieckim oraz we wsi Kozerki, a dla pojazdów powyżej 10 t DMC przez Żyrardów. Przewidywany czas otwarcia nowego wiaduktu marzec 2014 r.
  • W dniu 31.12.2013 – uroczyste otwarcie wiaduktu połączone z zabawą sylwestrową w Parku Skarbków.

Komunikacja autobusowa[edytuj | edytuj kod]

Komunikacja autobusowa jest domeną firmy PKS Grodzisk Mazowiecki. Obsługuje ona jedenaście miejskich linii oraz połączenia międzymiastowe (także z Warszawą). Z Grodziska kursuje też autobus do Centrum Janki.

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Na stacji kolejowej zatrzymują się pociągi Kolei Mazowieckich jeżdżące trasą Warszawa-Skierniewice. Władze miasta obiecywały też wydłużenie linii S1 Szybkiej Kolei Miejskiej aż do Grodziska Mazowieckiego.

W obrębie miasta znajduje się siedziba Warszawskiej Kolei Dojazdowej oraz jej cztery przystanki:

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

W 2014 przy ul. Dalekiej oddano do użytku sanitarne lądowisko Grodzisk Mazowiecki-Szpital Zachodni. W 2017 poinformowano oficjalnie o tworzeniu rządowej koncepcji umiejscowienia Centralnego Portu Komunikacyjnego kilka kilometrów na północny zachód od miasta.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Dworek Skarbków – siedziba szkoły muzycznej
Rodzaj placówki Szkoły podstawowe Gimnazja Szkoły średnie i zasadnicze Szkoły wyższe
Liczba placówek 8 (w tym 1 społeczna) 4 3 1
Liczba uczniów 2767 1361 2183 146

Grodziskie szkoły średnie i zasadnicze połączone są w zespoły:

  • Zespół Szkół Technicznych i Licealnych Nr 2 (Technikum, Liceum dla Dorosłych i Szkoła Branżowa I Stopnia),
  • Zespół Szkół nr 1 (Liceum Ogólnokształcące i Technikum),
  • Zasadnicza Szkoła Zawodowa przy Zespole Szkół im. H. Szczerkowskiego.

W mieście działa pięć przedszkoli publicznych oraz pięć prywatnych, a także dziewięć prywatnych szkół języków obcych. Znajduje się tu także sala wykładowa Wyższej Szkoły Społeczno-Ekonomicznej i punkty konsultacyjne dwóch innych uczelni (Wyższa Szkoła Stosunków Międzynarodowych i Amerykanistyki oraz Collegium Varsoviensis).

Dzieci uczęszczające do Państwowej Szkoły Muzycznej I stopnia im. Tadeusza Bairda mają możliwość nauki gry m.in. na fortepianie, skrzypcach, wiolonczeli i saksofonie. Natomiast Publiczne Ognisko Plastyczne im. Jana Skotnickiego udostępnia swoim słuchaczom pracownie: rysunku, malarstwa, interdyscyplinarną (grafika, ceramika, rzeźba w glinie, kolaż), wiedzy o sztuce oraz pracownię fotograficzną.

Osoby związane z Grodziskiem Mazowieckim[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Grodziskiem Mazowieckim.

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Kościół Przemienienia Pańskiego

Na terenie miasta działają następujące kościoły i związki wyznaniowe:

Katolicyzm[edytuj | edytuj kod]

Protestantyzm[edytuj | edytuj kod]

Inne[edytuj | edytuj kod]

Infrastruktura[edytuj | edytuj kod]

Na przełomie XIX i XX w. miasto było znanym ośrodkiem letniskowym. Pozostałością po tym są piękne wille i budynek zakładu hydropatycznego. Obecnie Grodzisk stracił charakter miejscowości typowo wypoczynkowo-letniskowej. Na potrzeby mieszkańców powstały ostatnio obiekty sportowej infrastruktury miasta: nowoczesna Grodziska Hala Sportowa (1997) i kryta Pływalnia Miejska "Wodnik 2000" (2000). W kompleksie ośrodka sportu i rekreacji znajduje się także stadion piłkarski (pojemność – 750 osób, w tym 520 miejsc siedzących) oraz korty tenisowe.

W 2002 r. oddano do użytku nowoczesny Specjalistyczny Szpital Zachodni im. Jana Pawła II (poza nim w mieście działa sześć przychodni opieki podstawowej i 10 placówek specjalistycznych). 28 czerwca 2008 został oddany nowoczesny budynek "Centrum Kultury" (m.in. z dużą salą kinową, 2 kawiarniami (jedna z dwutorową kręgielnią i stołami do bilarda) i restauracją. Mieści się w nim również siedziba lokalnego radia Bogoria.

Swe oddziały i placówki w Grodzisku posiadają banki: Bank Spółdzielczy w Grodzisku Mazowieckim, Bank Spółdzielczy w Skierniewicach, Bank Spółdzielczy w Białej Rawskiej, ING Bank Śląski, Bank BPH, Lukas Bank, Pekao, PKO BP, Raiffeisen Polbank, Bank Millennium, Nordea Bank Polska, Kredyt Bank od 4 stycznia 2013 r. wchodzący w skład Banku Zachodniego WBK, Alior Bank. W mieście znajdują się także trzy placówki Poczty Polskiej i jedna placówka SKOK "Mazowsze".

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Wpisane do rejestru zabytków nieruchomych[7]:

  • kościół parafialny pw. św. Anny, pl. Zygmunta Starego (nr rej.: 1028/451/62 z 23.03.1962), XVII-XIX, ufundowany w 1687 r. przez Wojciecha Mokronoskiego herbu Bogoria, kasztelana rawskiego; murowany, wybudowany w stylu późnobarokowym, później stopniowo rozbudowywany; pod koniec XIX wieku przez architekta Bronisława Żochowskiego, który dostawił nawy boczne (1884-1889) i zachowaną do dziś dzwonnicę; we wnętrzu wyposażenie manierystyczne, barokowe, klasycystyczne, głównie z XVII i XVIII wieku; w tym liczne epitafia m.in. Okuniów z początku XVII w. i Mokronoskich z lat 1616-1911; w ołtarzu głównym obraz „Ukrzyżowanie”, którego autorem był pochodzący z Neapolu Filippo Castaldi, mieszkający na przełomie XVIII/XIX w. na grodziskiej plebanii, we wnętrzu inne jego obrazy: "św. Józef z Dzieciątkiem", "św. Anna z rodzicami", "św. Roch"[8],
  • kaplica pw. Świętego Krzyża (przedpogrzebowa), ul.Sienkiewicza, koło kościoła św. Anny, (nr rej.: 1029/453/62 z 23.03.1962), XVIII; wybudowana w 1713 roku na granicy miasta jako wotum dziękczynne po wygaśnięciu epidemii cholery, później pełniła funkcje kaplicy przedpogrzebowej; dwukrotnie restaurowana w 1839 roku i w XX w.; w listopadzie 1995 roku została przeniesiona ze skrzyżowania ulic Sienkiewicza i Kościuszki na plac koło kościoła parafialnego,
  • cmentarz żydowski, (nr rej.: 1607 z 27.02.1996) oraz brama (nr rej.: j.w.), założony w 1780 r., jeden z najstarszych na Mazowszu; na jego dzisiejszym terenie znajduje się 277 zabytkowych nagrobków; do 1941 r. stanowił miejsce pochówku Żydów mieszkających w Grodzisku i okolicach,
  • dawny dworzec kolejowy (nr rej.: 1031/1088 z 7.01.1975 oraz 1155 z 22.05.1975), 1846
  • dworzec kolejowy, ul. 1 Maja 4, (nr rej.: A-787 z 26.03.2008), 1920-25, projektu Romualda Millera,
  • dom z ogrodem, k. XIX (nr rej.: 1612 z 9.09.1996), budynek byłego Zakładu Wodoleczniczego dr. Bojasińskiego 1884 r.
  • zespół willi, 1884, 1896 (nr rej.: 1199 z 25.10.1982): willa "Kaprys", budynek gospodarczy, stajnia i park
  • willa „Niespodzianka”, ul. Kościuszki 12, (nr rej.: dec. 480/10 z 1.06.2010), 1906, projektował Józef Moszyński,
  • willa "Radogoszcz" z k. XIX w., ul. H. Sienkiewicza 31, (nr rej.: 1030/454/62 z 23.03.1962),
  • dwór "Dworek Skarbków", XVIII (nr rej.: 51/5/55 z 21.09.1955) (Jordanowice); kazał wnieść w drugiej połowie XVIII wieku w stylu barokowo-klasycystycznym Andrzej Mokronowski (1713-1784); w 1869 roku przeszedł na własność rodziny Skarbków; w jego wnętrzu zajmowanym obecnie przez Państwową Szkołę Muzyczną I stopnia im. Tadeusza Bairda, znajdują się niezwykle cenne polichromie autorstwa Jana Bogumiła Plerscha z 1782 roku oraz barokowo-klasycystyczne kominki,
  • willa Haberlego, 1897, 1910-12 (nr rej.: A-795 z 21.04.2008),
  • dom drewniany, ul. Okulickiego 11 (nr rej.: A-887 z 3.12.2009), 1878 z parkiem z poł. XIX w.

Pomniki[edytuj | edytuj kod]

Inne[edytuj | edytuj kod]

Willa "Foksal" z 1845 r.
  • Willa "Foksal" z 1845 r., uważana za pierwszy dworzec (w rzeczywistości dom dla podróżnych); sylwetką nawiązuje do dawnej lokomotywy; wybudowana przez rodzinę Mokronoskich w 1845-46 roku z przeznaczeniem na dom zajezdny do dzisiaj stanowi ozdobę Parku im. hr. Skarbków; obecnie mieści się w niej siedziba oddziału Archiwum Państwowego w Warszawie,
  • wille z przełomu XIX i XX w.: "Janówek", "Milusin", "Kaprys", "Kniaziew" oraz znajdująca się na terenie fabryki tarcz ściernych, piękna lecz zapomniana i zaniedbana Willa Haberlego,
  • Willa "Kaprys" wybudowana w 1886 r., obok willi znajduje się stara powozownia;
  • Willa "Kniaziew" postawiona na letnią rezydencję gen. Eugeniusza Dmitriewicza Kniaziewicza, inżyniera fortyfikacji wojennych wojsk rosyjskich stacjonujących w Warszawie; w rekach generała, a później jego zony znajdowała się do 1938 r.; następnymi właścicielami zostało małżeństwo Michalina i Stefan Rogińscy; w okresie II wojny światowej willa zamieniła się w schronisko dla uciekinierów z Warszawy,
  • Willa "Janówek", sąsiadująca z willą "Niespodzianka" (ul. Kilińskiego 7), zbudowana przez Jana Kobylińskiego, pracownika "Drogi Żelaznej" dla swej rodziny, jeden z pierwszych zelektryfikowanych prywatnych domów w Grodzisku,
  • park im. hr. Skarbków,
  • aleja grabowapomnik przyrody,
  • Muzeum Regionalne PTTK,
  • stanowisko archeologiczne Szwedzkie Góry w Chlebni nad rzeką Mrowną,
  • Grodziska Galeria Uliczna obrazów Józefa Chełmońskiego[9].
  • Cmentarz katolicki, założony w 1817 r., z wieloma cennymi nagrobkami m.in. Izabelli Szymkiewicz (lata 40. XIX w.)[10], Wojciecha Trzetrzewińskiego (lata 60. XIX w.), Józefa Kobierskiego (1862 r.), Jana i Edwarda Wolframów (l. 70. XIX w.), rodziny Palimączyńskich (l. 70. XIX w.), rodziny Pillerów (k. XIX w.), Korduli z Żerońskich hr. Sokolnickiej (k. XIX w.), rodziny Kobylińskich (1900 r.), rodziny Colonna-Czosnowskich (pocz. XX w.), dra Baranowskiego (pocz. XX w.), Leonarda Kociszewskiego (pocz. XX w.), gen. Jerzysława Freyera (pocz. XX w.)[11].

Kultura[edytuj | edytuj kod]

  • Centrum Kultury Gminy Grodzisk Mazowiecki,
  • Studio Tańca MW działające przy Centrum Kultury
  • Willa "Radogoszcz" Galeria Etnograficzna[12],
  • Radio Bogoria 94,5 FM,
  • Lokalne gazety: Gazeta WPR, Grodziskie Pismo Społeczno-Kulturalne "Bogoria", Gazeta Grodziska, TuGrodzisk.pl
  • Portale informacyjne: WPR24.pl, www.obiektyw.info, www.infogrodzisk.pl, www.tugrodzisk.pl. GrodziskNews.pl, AleGrodzisk.pl, Kocham Grodzisk Mazowiecki.
  • Telewizja Internetowa GTV Twoja okolica www.gtv.info.pl

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Siedziba klubu GKS Pogoń

Kluby sportowe[edytuj | edytuj kod]

  • Grodziski Klub żeglarski "Czysty Wiatr"
  • trzecioligowy piłkarski Grodziski Klub Sportowy "Pogoń", założony w 1922 r.,
  • klub tenisa stołowego Bogoria Grodzisk Mazowiecki (przed 2006 r. – Tur Jaktorów), drużynowy Mistrz Polski Mężczyzn 2008, 2009, 2010 i 2012, zdobywca Pucharu Polski 2008, 2009, 2017, wiele tytułów indywidualnych mistrzów Polski mężczyzn i chłopców.
  • klub piłkarski LKS Chlebnia[13]
  • Grodziski klub sportowy "Sparta"
  • Grodziski Klub Koszykarski[14]

Tereny rekreacyjne[edytuj | edytuj kod]

Park Skarbków
  • Stawy Walczewskiego
  • Stawy Goliana
  • Park im. hr. Skarbków,
  • Park "Kruszynka"
  • Jezioro Kniaziówka

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/Grodzisk_Mazowiecki, w oparciu o dane GUS.
  2. M.P.1928.163.311
  3. Bank Danych Lokalnych. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2018-01-03].
  4. a b Czesław Pilichowski: Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 192. ISBN 83-01-00065-1.
  5. http://www.grodzisk.pl/media/biblioteka/1/legenda-o-obwo_aniu-grodziska-miastem-2012.pdf
  6. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 12 stycznia 2014.
  7. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo mazowieckie. 31 grudnia 2017; 4 miesiące temu. [dostęp 2015-10-02]. s. 19–20.
  8. http://nimoz.pl/upload/wydawnictwa/cenne_bezcenne_utracone/2015_1/Strony_od_cenne_8-11_BENDKOWSKI.pdf
  9. http://www.grodzisk.pl/images/wirtualny-spacer/Chelmonski_11czerwca_A.pdf
  10. Nagrobek panny Izabelli i jego sekrety - PDF, docplayer.pl [dostęp 2018-02-13].
  11. Janusz Sobieraj, Jerzy Kowalczyk, Grodziski cmentarz, Grodzisk Mazowiecki 1987, brak paginacji
  12. Willa Radogoszcz, willaradogoszcz.eu [dostęp 2017-11-23] (pol.).
  13. LKS Chlebnia. oficjalna strona
  14. Grodziski Klub Koszykarski. oficjalna strona
  15. a b c d Gminy partnerskie - Miasto i Gmina Grodzisk Mazowiecki - tu przyszłość jest dziś!, www.grodzisk.pl [dostęp 2017-11-23] (pol.).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]