Gruboszowate

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Gruboszowate
Ilustracja
Rojnik górski
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Rząd skalnicowce
Rodzina gruboszowate
Nazwa systematyczna
Crassulaceae DC. in Lam. & DC.
Fl. Franç., ed. 3, 4(1): 382. 17 Sep 1805, nom. cons.
Synonimy
  • Sedaceae Roussel
  • Sempervivaceae Juss.[2]
Echeveria elegans

Gruboszowate (Crassulaceae) – rodzina roślin należąca do rzędu skalnicowców. Obejmuje 34 rodzajów z ok. 1400 gatunkami (najbardziej zróżnicowana gatunkowo rodzina w rzędzie)[1][3]. Rozprzestrzenione są na całym świecie, przy czym najbardziej zróżnicowane są w południowej Afryce[4]. W Polsce w naturze spotykani są przedstawiciele rodzajów: rojnik, rozchodnik, różeniec i grubosz[5].

Najczęściej są to rośliny siedlisk suchych, ale należą tu też takie, które rosną w wilgotnych lasach równikowych i w środowisku wodnym[3]. Większość to sukulenty liściowe[6] przeprowadzające specyficzny typ fotosyntezy – typu CAM (nazwaną tak od angielskiej nazwy rodziny – Crassulacean Acid Metabolism)[4]. Bardzo łatwo rozmnażają się wegetatywnie za pomocą odrostów, rozmnóżki i łatwo ukorzeniających się opadłych liści[7].

Wiele gatunków uprawianych jest jako rośliny ozdobne. W klimacie umiarkowanym uprawia się głównie w ogrodach skalnych rośliny z rodzajów rozchodnik Sedum i rojnik Sempervivum, w klimacie cieplejszym popularnymi roślinami ozdobnymi są te z rodzajów: eszeweria Echeveria i eonium Aeonium[7]. Popularne w uprawie doniczkowej i w szklarniach są: grubosze Crassula i kalanchoe Kalanchoe[4][7]. Rozchodnik ostry Sedum acre ze względu na specyficzny smak, któremu zawdzięcza nazwę dodawany jest do sałatek. Rośliny te stosowane były też w lecznictwie (np. w przypadku oparzeń). Rojnik murowy Sempervivum tectorum uprawiany był na dachach ponieważ chronić miał domostwa przed piorunami[4].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Aeonium dodrantale
Echeveria laui
Sempervivum × stenopetalum
Pokrój
W ogromnej większości naziemne byliny, rzadziej rośliny jednoroczne, dwuletnie i krzewy, wyjątkowo małe drzewa, epifity i rośliny wodne[4][7].
Liście
Z reguły mięsiste (→ gruboszowate), zwykle płaskie, ale czasem też walcowate, niepodzielone (rzadko pierzasto złożone), całobrzegie (rzadko ząbkowane lub głębiej wcinane) i zebrane w mniej lub bardziej gęstą, przyziemną rozetę (rzadziej skupione są w górnej części pędu[4]). Liście na pędzie osadzone są skrętolegle, naprzeciwlegle lub okółkowo[3], są siedzące lub ogonkowe[4], zawsze bez przylistków. Różnorodne adaptacje kseromorficzne ujawniają się w budowie zewnętrznej liści, które bywają okryte woskami, włoskami lub brodawkami[7], często występują hydatody[3].
Kwiaty
Skupione w wyrastający szczytowo (najczęściej) lub w kącie liścia wierzchotkowaty kwiatostan, czasem grona, wiechy lub kłosy[4]. Rzadko kwiaty są pojedyncze[3]. Kwiaty są zwykle obupłciowe i promieniste[4], niewielkie[7] i zwykle pięciokrotne, przy czym występuje duża zmienność liczby członów poszczególnych okółków kwiatu[4] (od 3 do 32[3]). Działki kielicha są zwykle wolne lub zrośnięte tylko u nasady i czasem różnią się wielkością[4]. Płatki korony także zwykle są wolne, czasem u nasady zrośnięte bywają w rurkę. Liczba pręcików jest dwukrotnie większa od liczby płatków[4] i tworzą one jeden (Crassula) lub dwa okółki (reszta)[7]. Ich nitki są wolne lub przyrośnięte do rurki korony i wnikają od nasady główki między pylniki w postaci łącznika. Pylniki otwierają się podłużnymi pęknięciami[4]. Zalążnia jest górna i powstaje z tylu owocolistków ile jest płatków. owocolistki pozostają wolne lub zrastają się tylko u nasady – każdy tworzy własną komorę[4]. W każdej rozwija się od jednego do bardzo wielu zalążków[3].
Owoce
Najczęściej mieszki tworzące owoc zbiorowy, rzadziej owoc podobny jest do orzeszka lub jest torebką (część gatunków z rodzaju Crassula wyodrębniane dawniej w rodzaj Diamorpha)[3]. Nasiona są zwykle liczne i drobne[4][3].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Pozycja i podział rodziny według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016)

Powiązania filogenetyczne rodziny w obrębie rzędu skalnicowców:

skalnicowce

Peridiscaceae





piwoniowate Paeoniaceae




altyngiowate Altingiaceae




oczarowate Hamamelidaceae




grujecznikowate Cercidiphyllaceae



Daphniphyllaceae









gruboszowate Crassulaceae




Aphanopetalaceae




Tetracarpaeaceae




Penthoraceae



wodnikowate Haloragaceae








iteowate Iteaceae




agrestowate Grossulariaceae



skalnicowate Saxifragaceae







Podział rodziny i wykaz rodzajów

W obrębie rodziny wyróżniane są trzy podrodziny – bazalna Crassuloideae i dwie siostrzaneKalanchoideae i Sempervivoideae[1][3][4]. W niektórych ujęciach dwie ostatnie podrodziny traktowane są jako plemiona Kalanchoeae i Sedeae w ramach podrodziny Sedoideae[2].

Relacje filogenetyczne i wykaz rodzajów[1][8][9]

gruboszowate

Crassuloideae




Kalanchoideae



Sempervivoideae




Podrodzina Crassuloideae Burnett

Podrodzina Kalanchoideae A. Berger (= podrodzina Sedoideae plemię Kalanchoeae[2])

Podrodzina Sempervivoideae Arnott (= podrodzina Sedoideae plemię Sedeae[2])

Pozycja rodzaju w systemie Reveala (1994-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa różowe (Rosidae Takht.), nadrząd Saxifraganae Reveala, rząd skalnicowce (Saxifragales Dumort.), rodzina gruboszowate (Crassulaceae DC. in Lam. & DC.)[10].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2017-08-01].
  2. a b c d Genera of Crassulaceae. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2020-05-02].
  3. a b c d e f g h i j David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 244. ISBN 978-1-107-11502-6.
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p Maarten J. M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants. Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 239-241. ISBN 978-1842466346.
  5. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  6. Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 274. ISBN 83-214-1305-6.
  7. a b c d e f g Heywood V.H., Brummitt R.K., Culham A., Seberg O.: Flowering plant families of the world. Ontario: Firely Books, 2007, s. 113-114. ISBN 1-55407-206-9.
  8. List of Genera in CRASSULACEAE. W: Vascular Plant Families and Genera [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-05-02].
  9. Crassulaceae J.St.-Hil.. W: Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-05-02].
  10. Crescent Bloom: Crassulaceae (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-07-11].