Grzegorz I

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Grzegorz I Wielki
Gregorius Magnus
Gregorius
papież
doktor Kościoła
Grzegorz I Wielki
Data i miejsce urodzenia ok. 540
Rzym
Data i miejsce śmierci 12 marca 604
Rzym
Biskup Rzymu
Okres sprawowania 590 – 604
Wyznanie chrześcijaństwo
Kościół łaciński
Inkardynacja Zakon Świętego Benedykta
Śluby zakonne 575
Diakonat 579
Sakra biskupia 3 września 590
Pontyfikat 3 września 590
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Grzegorz I w Wikicytatach
Święty
Grzegorz Wielki
Meister Theoderich von Prag 001.jpg
Mistrz Teodoryk, tempera na desce, ok. 1370 r.
przedstawiający św. Grzegorza
Kościół/
wyznanie
katolicki, prawosławny
Data kanonizacji 604
Rzym
przez aklamację Santo subito
Wspomnienie 12 marca i 3 września (kat.)
25 marca (praw. według kal. greg.)
Atrybuty anioł, krzyż papieski, budynek kościoła, otwarta księga, parasol, zwój, gołębica
Patron Anglii, uczniów, studentów, nauczycieli, chórów szkolnych, piosenkarzy, muzyków
Szczególne miejsca kultu Bazylika św. Piotra na Watykanie

Grzegorz I, zwany: Wielki, Dialog lub Dwojesłow, cs. Swiatitiel Grigorij Dwojesłow, papa Rimskij (ur. ok. 540 w Rzymie, zm. 12 marca 604 tamże[1]) – z pochodzenia Rzymianin, papież (od 3 września 590 do śmierci), pierwszy mnich (benedyktyn) będący papieżem, ojciec i święty Kościoła katolickiego oraz prawosławnego (jako Grzegorz Dialogos). Zaliczony przez papieża Bonifacego VIII do grona czterech doktorów Kościoła, reformator Kościoła[2].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Życie świeckie[edytuj | edytuj kod]

Grzegorz pochodził z rodziny patrycjuszy. Jego pradziadkiem w linii prostej był papież Feliks III (483–492), zaś dalszym krewnym papież Agapit I (535–536). Był spokrewniony z senatorskim rodem Anicjuszów. Był synem Świętej Sylwii i Gordiana Anicjusza[3].

W czasie dzieciństwa Grzegorza cesarstwo zachodniorzymskie już nie istniało. Rzym przechodził z rąk do rąk oblegany przez Ostrogotów. Prawdopodobne jest, że zamożni rodzice Grzegorza w czasie oblężeń Rzymu dokonywanych przez Totilę, czyli we wczesnym dzieciństwie Grzegorza, ewakuowali się z miasta.

Grzegorz otrzymał staranne wykształcenie. Znał łacinę i jej gramatykę oraz retorykę. Umiał komunikować się w języku greckim, ale nie znał zasad jego pisowni, posiadł też wiedzę z zakresu prawa[4].

Około 575 roku objął stanowisko prefekta Rzymu[5].

Mnich[edytuj | edytuj kod]

Oboje rodzice Grzegorza, jak wielu członków ich rodziny, byli zaangażowanymi chrześcijanami. Jego matka – Święta Sylwia – została kanonizowana. Trzy siostry jego ojca były zakonnicami, a dwie z nich: Tarzylla i Emiliana zostały kanonizowane[6]. Zachowane źródła pozwalają stwierdzić, że Grzegorz miał brata. Jego imię nie jest znane[3].

W dniu śmierci swojego ojca, w 575 wycofał się z funkcji publicznych i wstąpił do Zakonu Świętego Benedykta. Rodzinną willę znajdującą się w centrum miasta i majątek, który odziedziczył, przeznaczył na fundację nowych klasztorów oraz na cele charytatywne. Ufundował sześć klasztorów na Sycylii i jeden w Rzymie[3]. W tym okresie Grzegorz podupadł na zdrowiu.

W 579 przyjął święcenia diakonatu[7]. W dwa lata później papież Pelagiusz II uczynił go swym posłem na cesarskim dworze w Konstantynopolu, gdzie przebywał do 586. Po powrocie do Rzymu zamieszkał ponownie w klasztorze[7].

Papież[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci Pelagiusza II (7 lutego 590) z powodu epidemii dżumy panującej w Rzymie wybrano Grzegorza, przez aklamację, na papieża[8]. Mimo początkowej niechęci 3 września tego samego roku przyjął sakrę[7].

Pontyfikat[edytuj | edytuj kod]

Tło pontyfikatu[edytuj | edytuj kod]

Gdy Grzegorz obejmował katedrę Rzymu, znaczenie Kościoła łacińskiego i biskupa rzymskiego malało na rzecz patriarchatu konstantynopolskiego[1]. Związane było to ściśle z uwarunkowaniami politycznymi. Po upadku Cesarstwa Zachodniego Bizancjum rosło w siłę.

Nasilały się próby ingerencji władzy świeckiej Cesarstwa w wewnętrzne sprawy Kościoła[1]. W tym samym czasie Rzym stał się celem inwazji Longobardów[1]. Rosnące w potęgę państwo Franków próbowało kontrolować struktury Kościoła, wpływowe rodziny galijskie przejmowały urzędy kościelne. Kościół w Hiszpanii próbował uzyskać autonomię, a chrześcijaństwo na Wyspach Brytyjskich zanikało.

Primus inter pares[edytuj | edytuj kod]

Będąc pod wpływem reguły zakonnej Benedykta z Nursji (Grzegorz był pierwszym papieżem zakonnikiem), w której obowiązywało bezwzględne posłuszeństwo, miał wyobrażenie o Kościele jako instytucji scentralizowanej i hierarchicznej. Przywrócenie ładu organizacyjnego było więc jednym z podstawowych celów Grzegorza.

Przez sojusz dyplomatyczny z Merowingami i poprzez pertraktacje pokojowe z Longobardami uzyskał spokój na Półwyspie Apenińskim i chroniąc miasto przed kolejnymi oblężeniami, znacznie umocnił swój prestiż wśród Rzymian.

Przyczynkiem do dialogu z Konstantynopolem było ogłoszenie się przez Jana Postnika patriarchą ekumenicznym. To zdarzenie wzbudziło stanowczy sprzeciw Grzegorza, ponieważ nie dość, że godziło w pierwszeństwo patriarchatu rzymskiego, to było sprzeczne już z samą koncepcją pentarchii. Dyplomatyczne zabiegi Grzegorza pozwoliły złagodzić konflikt, choć i tak jego celem było dążenie do uznania prymatu papieża nad pozostałymi patriarchatami. Różnica zdań pomiędzy patriarchami wschodu i zachodu nie przybrała formy konfliktu, lecz była dialogiem doktrynalnym. Z tego to powodu tradycja Kościołów wschodnich nadaje do dziś Grzegorzowi przydomek Dialog.

Po zamordowaniu przez Fokasa cesarza bizantyjskiego Marycjusza i jego synów oraz koronacji Fokasa, w maju 603 wysłał list gratulacyjny nowemu cesarzowi: Wierzymy, że wiele radości ogarnie wkrótce nas, którzy cieszymy się, że zacna Łaskawość Wasza doszła do szczytu cesarskiej władzy [...] z dobrotliwych waszych czynów cieszy się ludność całej rzeczypospolitej, dotychczas ciężko nękana. Listem tym rozpoczął naprawę stosunków z Konstantynopolem, dzięki czemu Flokas uznał, że biskup Rzymu jest głową wszystkich kościołów[9].

We wnętrzu Kościoła łacińskiego przywrócił karność wśród duchowieństwa i odbudował struktury organizacyjne. Był przeciwnikiem nepotyzmu i symonii[10], a także zwolennikiem celibatu, który w ówczesnych czasach nie był obligatoryjny. Stał na straży niezależności Kościoła od władz świeckich[7].

Misje[edytuj | edytuj kod]

Grzegorz był zdania, że stagnacja i bezczynność ze strony duchowieństwa mogą doprowadzić do wyparcia chrześcijaństwa z terenów, które dopiero je przyjęły. Ratunek widział w intensywnym prowadzeniu misji. Głównymi celami misji mieli być: Anglosasi, Galowie, Longobardowie i Wizygoci iberyjscy[8]. Pomysł papieża był niezwykle nowatorski, ponieważ do tej pory Kościół zajmował się tylko umacnianiem struktur, a inicjatywę w szerzeniu wiary pozostawiał władcom bądź gorliwcom. Właśnie od czasów Grzegorza I Stolica Apostolska przejęła przewodnictwo w kwestii misyjnej[8].

Już w 596 wysłał do Brytanii Augustyna z Canterbury, który ochrzcił Bretwalda Aethelberta I z Kentu[8]. Wykupywał jeńców anglosaskich, a w 601 ustanowił Augustyna arcybiskupem Canterbury[8].

Do pracy misyjnej przeznaczył przede wszystkim benedyktynów[8]. Zaangażował się w utrwalanie struktur zakonnych na terenach misyjnych, co przyniosło spodziewany długofalowy efekt.

Liturgia[edytuj | edytuj kod]

Grzegorz Wielki dyktujący Chorał – strona Antiphonarius ze St. Gallen

Imię papieża Grzegorza I zostało utrwalone w historii muzyki i liturgii, ponieważ przypisano mu uporządkowanie i usystematyzowanie śpiewu liturgicznego, znanego później jako chorał gregoriański. Według tradycji podczas swego pontyfikatu Grzegorz zebrał i usystematyzował istniejące już w obiegu liturgicznym melodie chorałowe. Wszystkie melodie zebrane przez Grzegorza Wielkiego zyskały nazwę Antiphonarius (Antyfonarz). Oryginał antyfonarza zaginął już w średniowieczu – w X wieku. Zachowały się jego ręczne odpisy. Najstarsza kopia pochodzi z klasztoru benedyktyńskiego w St. Gallen. Według najnowszych badań chorał nabrał swego kształtu znacznie później, za pontyfikatu Grzegorza II, brak więc uzasadnienia dla przypisywania Grzegorzowi I autorstwa śpiewu i muzyki nazywanej gregoriańską[6][7].

Skodyfikował również ostatecznie Kanon rzymski i wprowadził między innymi do liturgii mszy modlitwę Ojcze nasz odmawianą po Kanonie. Od czasów Grzegorza do chwili obecnej Kanon rzymski nie był już modyfikowany i uznawany jest za najbogatszą w formę Modlitwę eucharystyczną.

W roku 600, mimo że nie była powszechnie znana, wprowadził łacinę jako jedyny język liturgii Kościoła zachodniego[potrzebne źródło].

Grzegorz I uważany jest za twórcę stosowanej do dziś w Kościołach wschodnich Liturgii Uprzednio Poświęconych Darów. Obrzęd ten pochodzi jednak z rytów wschodnich i znany był już w czasach Grzegorza[11]. Najprawdopodobniej jednak Grzegorz był ostatnim redaktorem tej modlitwy[12][13].

Servus servorum Dei[edytuj | edytuj kod]

Zamiast przysługujących tytułów jako papież podpisywał się Servus servorum Dei (łac. Sługa sług Bożych)[1]. Tytuł ten jest do dziś używany przez papieży. Tytuł ten odzwierciedlał charakter społecznego aspektu jego pontyfikatu. Grzegorz I podejmował działania mające na celu ulżenie losowi ubogich i potrzebujących[8]. Jego pomoc wyrażała się zarówno w działaniach długofalowych, poprzez usprawnienie administracji dobrami kościelnymi, a następnie przeznaczanie ich części na określony cel charytatywny, dotyczący dużych grup potrzebujących: uchodźców wojennych, ofiar najazdów, głodu, a także przytułków dla sierot i ludzi w podeszłym wieku. Grzegorz I znajdywał sposoby zaspokajania pojedynczych przypadków potrzebujących pomocy i wsparcia reagując na imienne prośby i szukając nowych przypadków, w których potrzebna była jego interwencja – materialna bądź duchowa. Dawało to ludności zamieszkującej tereny jego jurysdykcji poczucie bezpieczeństwa i zewnętrznej opieki. Tworzyło obraz sprawiedliwego, miłosiernego człowieka, a także instytucji, nieobojętnej na losy jednostki i która ingerowała w przypadkach niesprawiedliwości, dając wzór chrześcijańskiego życia[14][15].

Poglądy teologiczne[edytuj | edytuj kod]

Grzegorz pomimo tego, że miał wyraźnie sprecyzowane poglądy eklezjalne dotyczące prymatu papieża, karności i organizacji kleru oraz jako człowiek dobroduszny miał ogromne poparcie wśród zwykłych chrześcijan, nie należał jednak do wybitnych teologów[16]. Znanym jest np. fakt, że Grzegorz błędnie utożsamiał biblijną Marię Magdalenę z cudzołożnicą, którą Jezus uratował przed egzekucją. Chociaż nauczanie to nigdy nie miało charakteru wypowiedzi ex cathedra, było w późniejszym okresie często powielane.

Do najważniejszych wypowiedzi dogmatycznych Grzegorza należy poparcie, jakiego udzielił w 600 patriarsze aleksandryjskiemu Eulogiuszowi w jego sporze z agnoitami. Eulogiusz napisał Traktat przeciw agnoitom, który Grzegorz w oficjalnym liście poparł i uznał za naukę Kościoła. Traktat dotyczył wszechwiedzy Jezusa w odniesieniu do jego natury.

Kolejnym problemem dogmatycznym, którym zajmował się Grzegorz, była kwestia wiary w zmartwychwstanie ciał. W swojej polemice z patriarchą Konstantynopola Eutychiuszem udowadniał, że wiara w zmartwychwstanie ciał jest właściwa chrześcijaństwu. W spór zaangażował się nawet cesarz Tyberiusz II Konstantyn. Ostatecznie patriarcha Konstantynopola przyznał rację Grzegorzowi[17].

Grzegorz I podzielał naukę o ogniu oczyszczającym[18] czyli czyśćcu jako miejscu, w którym zmarli nie zasługujący na potępienie oczekują zbawienia. Doktryna ta została przyjęta przez Kościół. W czasie reformacji potwierdził ją Sobór trydencki[19] i jest obowiązująca w katolicyzmie do czasów obecnych[20].

Rozwijał również naukę Ewagriusza z Pontu, a później Jana Kasjana o grzechach głównych.

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

Ilustracja rękopisu Moraliów z XI w. z Bambergu

Grzegorz był bardzo płodnym pisarzem i wywarł olbrzymi wpływ na kształtowanie się myśli chrześcijańskiej w zakresie duchowości i kościelnego prawodawstwa[7]. Nie pisał jednak obszernych traktatów, lecz wypowiadał się w formach krótkich, głównie w epistolarnych i w kazaniach. Niektóre ze znanych pism Grzegorza:

  • Moralia in Job – główne dzieło, 35 tomów komentarza do Księgi Hioba
  • Regula Pastoralis (Księga reguły pasterskiej) – traktat dotyczący obowiązków duchowieństwa
  • Antiphonarius – chorał
  • Homilie (kazania) – pozostało: 40 dotyczących Ewangelii, 22 dotyczące Księgi Ezechiela i dwa o Pieśni nad Pieśniami.
  • listy – pozostało ich 854, głównie jako kopie.
  • Dialogi – historie łacińskich ojców Kościoła, głównie Benedykta z Nursji (cztery księgi), co do autorstwa których prowadzone są dyskusje[7]

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

W swoich dziełach wypracował spójną doktrynę moralną wraz z dogmatyką[4].

Legendy[edytuj | edytuj kod]

Po wyborze na papieża Grzegorz ujrzał nad mauzoleum Hadriana, anioła który chowając miecz dał znak końca zarazy, którą interpretowano jako gniew Boży. Od tego zdarzenia mauzoleum nosi nazwę Zamku Świętego Anioła[21].

Znana jest legenda mająca formę anegdoty. Jej autorstwo przypisywane jest Czcigodnemu Bedzie, który zawarł ją w Historia ecclesiastica gentis Anglorum.

Głosi ona, że dążenie Grzegorza do chrystianizacji Anglii było związane z przeżyciem, jakie miał jeszcze przed rozpoczęciem swojego pontyfikatu. Ujrzał pewnego dnia niewolników na targu i zapytał jednego z nich, skąd są. Ten odpowiedział, że z Brytanii. Na wieść, że lud ten jest nieschrystianizowany, przeraził się. Zadał mu następnie pytanie – kim są, a słysząc odpowiedź Anglowie był przekonany, że słyszy aniołowie. Na pytanie o dokładną lokalizację kraju, usłyszał Deira, co zrozumiał jako De ira (wybawieni od gniewu Bożego). Na pytanie, jak nazywa się władca prowincji, usłyszał Aella (pierwszy władca Deiry od około 506 roku), zrozumiał jednak to jako: Alleluja. Po spotkaniu postanowił przeprowadzić misje w tym kraju.

Śmierć i kanonizacja[edytuj | edytuj kod]

Papież pod koniec życia podupadł na zdrowiu i cierpiał na podagrę i zmarł 12 marca 604 roku[8]. Grzegorz został ogłoszony świętym niedługo po swojej śmierci przez aklamację Rzymian Santo subito, wśród których cieszył się popularnością.

W 1298 roku został ogłoszony przez papieża Bonifacego VIII doktorem Kościoła.

Kult[edytuj | edytuj kod]

Grób Grzegorza Wielkiego w Bazylice watykańskiej

Relikwie[edytuj | edytuj kod]

Grzegorz pochowany został na wzgórzu watykańskim. Jego grób, który znajduje się w watykańskiej Bazylice św. Piotra, ozdabia inskrypcja w której nazwany jest Konsulem Boga (Consul Dei)[22].

Patronat[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na swój osobisty stosunek do chrystianizacji Wysp Brytyjskich Św. Grzegorz jest patronem Anglii.

Poza tym jako doktor Kościoła patronuje uczniom, studentom i nauczycielom.

Jako twórca chorału patronuje chórom szkolnym, muzykom i piosenkarzom.

Dzień obchodów[edytuj | edytuj kod]

Ikonografia[edytuj | edytuj kod]

W ikonografii Grzegorz przedstawiany najczęściej jest jako starzec w szatach pontyfikalnych z jednym z któryś atrybutów.

W tradycji zachodniej przedstawiany jest w papieskim stroju liturgicznym i tiarze. Na niektórych wyobrażeniach widzimy go podczas pisania dzieła. Nad księgą lub jego głową unosi się gołębica symbolizująca Ducha Świętego.

Jego atrybutami są: anioł, trzy kwitnące hostie, krzyż pontyfikalny, model kościoła, otwarta księga, parasol – jako oznaka papiestwa, zwinięty zwój.

Najczęściej spotykana kompozycja przedstawia Grzegorza piszącego, nad którym unosi się gołąb.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Rudolf Fischer-Wollpert: Leksykon papieży. Kraków: Znak, 1996, s. 37-38. ISBN 83-7006-437-X.
  2. Jan Wojnowski: Wielka Encyklopedia PWN. T. 10. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, s. 527. ISBN 83-01-13673-1.
  3. 3,0 3,1 3,2 Hugo Hoever SOCist: Żywoty świętych Pańskich. przekład Zbigniew Pniewski. Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne, 1983, s. 322/323/399.
  4. 4,0 4,1 Encyklopedia katolicka.. Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II.
  5. Jean Chélini: Dzieje religijności w Europie Zachodniej w Średniowieczu. Warszawa: "Pax", 1996.
  6. 6,0 6,1 Czesław Grajewski, Papież Grzegorz I Wielki reformator liturgii i legenda chorału (dostęp: 9 września 2008)
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 Henryk Fros SJ, Franciszek Sowa: Księga imion i świętych. T. 2: D-G. Kraków: WAM, Księża Jezuici, 1997, s. 530-532. ISBN 8370973744.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 8,7 John N. D. Kelly: Encyklopedia papieży. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1997, s. 96-99. ISBN 83-06-02633-0.
  9. Jan Gordziałkowski: Historia Państwa Kościelnego. Kraków: WAM, 2007, s. 23-24. ISBN 978-83-7318-865-5.
  10. Grzegorz Wielki: Homilie na Ewangelie, Księga I, Homilia IV Przeciw symonii i haniebnemu zyskowi. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Viator, 1998, s. 55. ISBN 83-85770-22-4.
  11. ks. Stefan Batruch Wielkanoc w Kościele wschodnim (dostęp 2008-09-09)
  12. Marek Blaza: Dogmatyczne i praktyczne znaczenie Liturgii Uprzednio Poświęconych Darów (pol.). Studia Bobolanum, 2003. [dostęp 2012-07-16].
  13. Elżbieta Smykowska: Liturgia prawosławna. Warszawa: Verbinum-Wydaw. Księży Werbistów, 2004. ISBN 83-7192-234-5.
  14. Regula Pastoralis, III, 21.
  15. por. Deus caritas est, nr 23.
  16. por. Breviarium fidei.... s. 236.
  17. por. Eutychius I (ang.). W: Catholic Encyclopedia [on-line]. New advent. [dostęp 2012-08-28].
  18. por. Grzegorz Wielki, Dialogi, 4,39 za: KKK nr 1031.
  19. por. Sobór trydencki, sesja XX, Dekret o czyśćcu za: Breviarium fidei...
  20. por. Katechizm Kościoła Katolickiego nr 1030nn
  21. Jan Gordziałkowski: Historia Państwa Kościelnego. Kraków: WAM, 2007, s. 9. ISBN 978-83-7318-865-5.
  22. Hubert Kaczmarski: Poczet Papieży: Biskupi Rzymu od św. Piotra do Jana Pawła II. Warszawa: Novum, 1986, s. 137.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Deus caritas est
  • Michał Gryczyński: Leksykon papieży. Katowice: "Książnica", 2007. ISBN 978-83-7132-964-7.
  • Stanisław Głowa, Ignacy Bieda, Breviarium fidei. Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła, Poznań 1998, ISBN 83-7015-360-7
  • Grzegorz Wielki: Homilie na Ewangelie. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Viator, 1998. ISBN 83-85770-22-4.
  • Hugo Hoever, Żywoty świętych Pańskich, Olsztyn, Warmińskie Wydawnictwo Diecezjalne, 1988.
  • Katechizm Kościoła Katolickiego
  • Elżbieta Smykowska: Liturgia prawosławna. Warszawa: Verbinum-Wydaw. Księży Werbistów, 2004. ISBN 83-7192-234-5.
  • Edward Staniek: W skarbcu starożytnego Kościoła. Kraków: Stowarzyszenie Ewangelizacji przez Media "List" ; "M", 1997, s. 151–53. ISBN 83-907766-1-8.
Źródła internetowe


Poprzednik
Pelagiusz II
Emblem of the Papacy SE.svg Papież
590–604
Emblem of the Papacy SE.svg Następca
Sabinian