Grzegorzowice (województwo śląskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Grzegorzowice
Ruiny mostu nad Odrą
Ruiny mostu nad Odrą
Państwo  Polska
Województwo śląskie
Powiat raciborski
Gmina Rudnik
Liczba ludności (2010[1]) 617
Strefa numeracyjna (+48) 32
Kod pocztowy 47-411
Tablice rejestracyjne SRC
SIMC 0220820
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Grzegorzowice
Grzegorzowice
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Grzegorzowice
Grzegorzowice
Ziemia 50°10′12″N 18°14′28″E/50,170000 18,241111
Prom na Odrze między Grzegorzowicami a Ciechowicami

Grzegorzowice (niem. Gregorsdorf) – wieś w Polsce położona w województwie śląskim, w powiecie raciborskim, w gminie Rudnik. Miejscowość jest położona w północno-wschodniej części gminy. Posiada powierzchnię 5 km²[2] oraz ponad sześciuset mieszkańców[2]. W miejscowości znajduje się największa szkoła gminy – ZSO Grzegorzowice[3].

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa katowickiego. Wieś nosiła niemiecką nazwę Gregorowitz[2], do 1945 roku – Gregorsdorf. Nazwa wsi pochodzi prawdopodobnie od imienia założyciela wsi – Grzegorza[2]. Grzegorzowice należą do parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Łubowicach. Wieś powstała z połączenia Ganiowic, osady Gacki oraz dawnych, mniejszych Grzegorzowic po I wojnie światowej[2].

Pomiędzy Grzegorzowicami i Ciechowicami działa przeprawa promowa na Odrze[4]. Do 1945 znajdował się tutaj most – resztki konstrukcji wysadzonej przez Wehrmacht znajdują się po obu stronach rzeki.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Grzegorzowice pochodzi od domniemanego założyciela wsi – Grzegorza. W średniowieczu, w XV wieku określano miejscowość jako Gregorowitz. Do 1945 roku obowiązywała niemiecka nazwa wsi Gregorsdorf. Po II wojnie światowej spolonizowano nazwę na Grzegorzowice[5].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Grzegorzowice[edytuj | edytuj kod]

Grzegorzowice składały się dawniej z trzech części: gminy Grzegorzowice, dóbr Grzegorzowice Książęce i folwarku Grzegorzowice Sławikowskie. Na początku XV w. notowany jest spór między proboszczem raciborskim, a właścicielami Grzegorzowic i Sławikowa o drogę prowadzącą na proboszczowskie łąki. W datowanym na 1405 r. dokumencie dla kolegiaty raciborskiej wieś jest wzmiankowana jako Gregorowitz. W połowie XV wieku miejscowy folwark, zwany później książęcym, był w posiadaniu rodziny Hossek von Gregorowitz. 12 lutego 1467 roku Machna, córka Wacława Hossek, ofiarowała go raciborskiemu kościołowi kolegiackiemu. Proboszcz tej świątyni otrzymywał z Grzegorzowic czynsze i dziesięciny z pól ornych. Pod koniec XVII wieku kapituła powiększyła swój tutejszy stan posiadania, kupując za kwotę 6600 talarów majątki ziemskie Wacława Raschutz von Szczibritz, właściciela obecnych Szczerbic w gminie Gaszowice, w powiecie rybnickim. Folwark miał dwa ogrody owocowe, trzy sadzawki i dużą powierzchnię lasów. Młyn wodny nad Łęgoniem dawał kanonikom sześć talarów rocznego czynszu i dwadzieścia cztery szefle ziarna. Pod datą 16 lipca 1698 roku odnotowano umowę dzierżawy przez kapitułę grzegorzowickiej gospody wraz z przynależną jej rolą oraz prawem palenia i handlu gorzałką. Transakcja opiewała na kwotę 60 talarów. Nabywca był zobowiązany płacić kapitule 18 talarów rocznego czynszu. W 1809 roku kanonicy sprzedali korzystnie część swojego grzegorzowickiego folwarku, spłacając uzyskanymi z transakcji ponad 3,33 tysiącami talarów, francuskie kontrybucje wojenne oraz długi zaciągnięte na świadczenia wojenne. Na sprzedaż wystawiono wówczas pięćdziesiąt mórg roli. Po sekularyzacji kolegiaty pozostała część folwarku weszła w skład dóbr zamkowych. Część sławikowska do 1451 roku była własnością rodziny Zygrod. Następnie, do 1531 roku należała do Mikołaja Holy z Ponięcic. Potem nabył ją Mikołaj Szeliga. Kolejnymi posiadaczami byli właściciele Ganiowic. 8 marca 1619 roku baron Fryderyk von Oppersdorf sprzedał część Sławikowa i Grzegorzowic Henrykowi Stolzowi z Gostomii. W 1649 roku dobra te kupił hrabia Jan Bernard von Praschma. Od 1701 roku były własnością rodziny Trach. W 1731 roku jego żona sprzedała majątek mieszkającemu w Wiedniu Fryderykowi Grzegorzowi von Lautensak. Od 1761 r. do 1772 r. właścicielem Grzegorzowic był Jan von Drechsler. 23 maja 1795 roku wieś kupił hrabia Adolf von Eichendorff z Łubowic. W 1804 r. dobra te pozyskał Rudolf von Seidlitz. W 1835 roku przejęli je Eickstedowie. Ostatnim właścicielem wsi był Rudolf von Eicksted[2].

Ganiowice[edytuj | edytuj kod]

Już od 1339 roku część wioski należała do kościoła WNMP w Raciborzu, płacąc tamtejszemu proboszczowi 8,5 marki czynszu. W 1364 roku jako proboszcz miejski wzmiankowany jest Jan Dzecko. Przysłużył się księciu Mikołajowi i księstwu, szczególnie w Rzymie, gdzie uzyskał dyspensę papieża Urbana V na poślubienie przez władcę trzeciej z kolei żony – Jutty z Niemodlina. Książę zwolnił za to od wszystkich danin i świadczeń kmieci z Ganiowic. Odnośny dokument wystawiono 30 listopada 1364 roku w dzień św. Andrzeja. Władca wzmiankował w nim villis Ganowicz, czyli wieś Ganiowice. W 1416 roku, kiedy przy świątyni farnej w Raciborzu została utworzona kapituła kolegiacka, z woli księcia Jana II Żelaznego całość Ganiowic znalazła się w posiadaniu kanoników. W 1661 roku jako właściciel ganiowickiego folwarku notowany jest Paweł Wraniński. Po jego śmierci w 1574 roku, przez cztery lata folwarkiem zarządzała wdowa po nim – Dorota. W 1578 roku Mikołaj Wraniński sprzedał rodzinny majątek szlachetnie urodzonemu Maciejowi Grabowowi. W 1594 roku Ganiowice przejął starosta krajowy von Oppersdorf. W 1648 roku majątek znów znalazł się w rękach Wranińskich. W 1682 roku zmarł przedstawiciel tego rodu, pozostawiając małoletnie dzieci. Z tego względu zamierzano wystawić folwark na licytację. Jako główny pretendent do jego objęcia wystąpiła raciborska kolegiata, w której posiadaniu znajdowała się wioska. Kanonicy wystosowali prośbę do cesarza, by ten w pierwszej kolejności złożył im ofertę zakupu. Kapitułę poparł biskup wrocławski, informując cesarskich urzędników, że dochody kościoła kolegiackiego zubożały z powodu utraty czynszów z Gliwic. Do Wiednia wysłano proboszcza łubowickiego, księdza Wilhelma von Tracha. 5 października 1695 roku transakcja została sfinalizowana. W rękach kolegiaty majątek ten pozostał do 1810 roku, kiedy to na mocy edyktu króla pruskiego dobra kościelne zostały przejęte przez państwo. W 1811 roku Ganiowice stały się własnością rządu pruskiego, a potem weszły w skład dóbr zamku raciborskiego, które z czasem przejęła rodzina książąt von Ratibor. Zarządzali tym majątkiem do 1945 roku. Po I wojnie światowej miejscowość została włączona do wsi Grzegorzowice[6].

Widok łąk grzegorzowickich. W tle widok Sławikowa

Gacki[edytuj | edytuj kod]

Osada Gacki składała się tylko z kilku gospodarstw i położona była niedaleko wsi Ganiowice. Wiadomo, że znajdował tu się młyn, bowiem źródła podają, że przed 1725 r. w wyniku powodzi został zniszczony, a następnie odbudowany. Podczas odbudowy młyna wzniesiona została gospoda, w której rocznie sprzedawano czternaście achteli piwa oraz pół wiadra wódki. Źródła także podają liczbę osób zamieszkujących osadę w tych czasach, a było to siedmiu gospodarzy, dwóch zagrodników i czterech chałupników. Pod koniec XVIII wieku z folwarku i osady utworzono jeden obwód dominialny, który dzierżawił pan o nazwisku Stokłosa. Dodatkowo kanonicy raciborscy otrzymywali z tych ziem dwadzieścia jeden szefli zboża, a wikarzy i słudzy kościelni sześć i pół. Stokłosa natomiast płacił opłatę z dzierżawy w wysokości 1270 guldenów, z czego 980 guldenów wędrowało do króla pruskiego. Pod koniec XIX wieku miejscowość była kolonią wsi Ganiowice. Po I wojnie światowej osada została przyłączona do wsi Grzegorzowice[2].

Połączenie miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Wszystkie trzy wioski zostały połączone po I wojnie światowej. Utworzono w ten sposób Grzegorzowice jakie istnieją do dziś[2].

Mosty w Grzegorzowicach[edytuj | edytuj kod]

W 1884 roku rozpoczęto budowę mostu w miejscowości. Prace nad nim trwały czternaście miesięcy, a głównym budowniczym był Franz Segeth z Lubomi. Nadzór nad budową sprawował architekt Keil z Wrocławia. Budowę mostu zakończono 16 września 1885 roku. Miał 173 metry długości, 8,4 metra szerokości, opierał się na 10 drewnianych filarach, a koszt całego mostu wyniósł 111 tys. ówczesnych marek niemieckich. W oficjalnym otwarciu tego mostu wzięli udział: Książę Raciborski z rodziną, burmistrz, budowniczowie, architekt, radny Polko oraz tajni radcy prawni z firm Salchow i Dome. Delegacja złożona z siedemnastu osób utworzyła szpaler na powitanie gości, byli to sołtysi i radni z okolicznych wsi. Wjazd na most z obydwu stron udekorowany był flagami: niemiecką, śląską i książęcą z herbem w tle. Most został spalony w 1921 roku przez powstańców śląskich. W 1924 roku na jego miejsce powstał nowy – betonowy most. Z 28 na 29 stycznia 1945 roku podczas II wojny światowej most został wysadzony przez wycofujące się wojska niemieckie, które chciały opóźnić marsz na południe Armii Czerwonej. Zniszczone wtedy zostało główne przęsło mostu, natomiast w latach pięćdziesiątych z rzekomych względów bezpieczeństwa wysadzono kolejne cztery. Po moście zostały wiec tylko dwa przyczółki, dwa przęsła i jeden wolnostojący filar[7].

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Warunki klimatyczne[edytuj | edytuj kod]

W Grzegorzowicach klimat jest łagodny poprzez sąsiedztwo z rzeką Odrą oraz poprzez położenie gminy Rudnik przy wylocie Bramy Morawskiej, z której napływają masy wilgotnego i ciepłego powietrza. Średnia roczna temperatura waha się między 7 a 8 °C. W lipcu, który jest najcieplejszym miesiącem temperatura waha się między 17 a 18 °C, a w najzimniejszym – styczniu waha się między –2 a –3 °C. Czas trwania okresu wegetacyjnego wynosi od ok. 210 do 230 dni, a przymrozki trwają od 60 do 100 dni w ciągu roku, pokrywa śnieżna natomiast zalega od 60 do 90 dni. Opad śródroczny oscyluje wokół 600–900 mm. Wiatry są przeważnie słabe, ok. 42% wieje z kierunku zachodniego i południowo-zachodniego przynosząc ciepłe masy powietrza z Europy Zachodniej i basenu Morza Śródziemnego. Średnia prędkość wiatru w ciągu roku wynosi ok. 2,2 m/s[8][9].

Widok Odry z promu w Grzegorzowicach

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Grzegorzowice leżą w Kotlinie Raciborskiej, w południowo-zachodniej części województwa śląskiego, nad Odrą. Położone są na pagórkowatym terenie na lewym brzegu rzeki.

Pod względem administracyjnym wieś należy do gminy Rudnik (leży w jej południowo-wschodniej części) powiatu raciborskiego i województwa śląskiego.

Od północy wieś graniczy z Lasakami, od północnego zachodu ze Sławikowem, a od zachodu z Czerwięcicami. Od południa wieś graniczy z Łubowicami. Od wschodu, przez Odrę miejscowość graniczy z Ciechowicami i Turzem[10].

Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Grzegorzowice leżą nad Odrą, na jej lewym brzegu. Są otoczone głównie polami uprawnymi. Między Grzegorzowicami, a Łubowicami rozciąga się niewielki las liściasty – „Bucz”. Bucz ma powierzchnię około 4,5 ha. Rosną w nim głównie klony jawory, graby, klony pospolite, buki oraz topole.

Nieopodal miejscowości swoje ujście ma rzeczka Łęgoń, która wypływa jeszcze w raciborskiej dzielnicy Obora. Jest on prawym dopływem Odry[11].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kapliczka pod wezwaniem św. Judy Tadeusza

Do zabytków Grzegorzowic należą:

  • ruiny mostu na Odrze wysadzonego przez Wehrmacht w 1945 roku. Most łączył miejscowość z Ciechowicami po drugiej stronie Odry.
  • Kaplica na Kolonii Gacki
    folwark przy ulicy Powstańców Śl. 21a[12]
  • krzyż pokutny przy ulicy Powstańców Śl. 33 – został wykuty przez zabójcę- Adama Piskallę- jako kara za popełnione przewinienie[5]
  • kapliczka na kolonii Gacki – wybudowana w 1938 roku.
  • kaplica na ulicy Powstańców Śl. – wybudowana w pierwszej połowie XIX wieku. Nad jej wejściem znajduje się wnęka z figurą Matki Boskiej
  • kaplica św. Judy Tadeusza na ulicy Powstańców Śl – wybudowana w XIX wieku. Nad jej ostrołukowym wejściem znajdują się 2 nisze z figurkami. Wnętrze zdobi duża figura św. Judy Tadeusza Apostoła
Kapliczka w lesie między Grzegorzowicami, a Łubowicami
  • kapliczka przydrożna w okolicznym lesie nazywanym „Bucz”
  • krzyż przydrożny przy drodze do Czerwięcic[13]
  • krzyż przydrożny przy drodze do Łubowic w tzw. „Uliczce”
  • krzyż przydrożny na ulicy Młyńskiej
  • krzyż przydrożny przy ulicy Powstańców Śląskich[14]

Przez miejscowość przebiega ponadto Rowerowy Szlak Odry, który kończy się w Kostrzynie nad Odrą.

Infrastruktura i gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W miejscowości nie ma Ochotniczej Straży Pożarnej, ani stacji policji. Znajduje się tutaj ośrodek zdrowia „Łubowice” oraz apteka. W Grzegorzowicach funkcjonuje sklep spożywczo-przemysłowy oraz piekarnia. Znajduje się tutaj ponadto salka DFK – Deutscher Freundschafts Kreis.

Najbliższy urząd pocztowy znajduje się w Rudniku (47-411). Wieś należy do telefonicznej strefy numeracyjnej Raciborza (32). Wieś korzysta z ujęcia wody podziemnej znajdującego się pod Rudnikiem, a obsługiwanego przez Zakład Wodociągów i Usług Komunalnych w Rudniku. Grzegorzowice nie mają sieci kanalizacyjnej. Wieś nie jest objęta siecią gazu rozdzielczego, a braki z tym związane zaspokajane są gazem z butli propan-butan. W wiosce prowadzona jest również zbiórka odpadów wtórnych do specjalnych worków.

Gospodarka miejscowości opiera się głównie na rolnictwie. Mieszkańcy uprawiają pszenicę, jęczmień, owies, kukurydzę oraz ziemniaki. Zajmują się także hodowlą, głównie bydła, drobiu i trzody chlewnej[15].

Transport[edytuj | edytuj kod]

Przez Grzegorzowice przebiega Droga wojewódzka nr 421. Kończy się ona na przeprawie promowej. Ponadto do miejscowości prowadzą drogi powiatowe: S3500 z Brzeźnicy oraz S3518 ze Sławikowa. Z Grzegorzowic-Gacek prowadzi także droga powiatowa S3519, przez Czerwięcice do drogi krajowej nr 45.[15]

W miejscowości znajdują się 4 przystanki autobusowe. Grzegorzowice mają połączenie z Raciborzem, Łanami, Błażejowicami, Sławikowem i Kędzierzynem-Koźlem[16].

W miejscowości nie ma stacji kolejowej. Najbliższe stacje kolejowe to:

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

W miejscowości znajduje się Zespół Szkół Ogólnokształcących im. Josepha von Eichendorffa. Na zespół składa się szkoła podstawowa i gimnazjum[18]. W 2014 roku otwarto przy szkole nową salę gimnastyczną kosztującą ponad 3 miliony złotych[19].

W miejscowości znajduje się także Samorządowe Przedszkole[20]. W przedszkolu i w szkole prowadzone są zajęcia języka niemieckiego mniejszości niemieckiej.

Najbliższe szkoły ponadgimnazjalne znajdują się w Raciborzu oraz Kuźni Raciborskiej.

Szkoła ZSO Grzegorzowice

Rządzący miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Urząd sołtysa miejscowości piastuje już od wielu lat Marek Górkiewicz. Miejscowość posiada 2 mandaty radnych w Radzie Gminy Rudnik. W kadencji 2014-2018 radnymi miejscowości są Gabriela Bedrunka oraz Marek Górkiewicz[21].

W radzie sołeckiej wioski zasiadają Regina Tumulka, Gabriela Bedrunka, Tomasz Wycisk, Ryszard Urbisz oraz Urszula Górkiewicz. [22]

Klęski żywiołowe[edytuj | edytuj kod]

Powódź w Grzegorzowicach w 2010 roku

Grzegorzowice w ostatnich latach nawiedziły dwie wielkie powodzie. Pierwsza miała miejsce w 1997 roku. Woda zalała wtedy ulice: Łąkową, Żabnik, Odrzańską oraz część ulicy Powstańców Śląskich. Zostało wówczas zalane 25% budynków i 40% powierzchni miejscowości[15]. Po tej klęsce żywiołowej zaczęto wznosić wal przeciwpowodziowy. Niestety, w 2010 roku, gdy wał jeszcze nie był ukończony doszło do kolejnej powodzi. Wówczas Grzegorzowice miały już ochronę, lecz sąsiednia wieś, Lasaki, nie. Woda wróciła się i zalała dolną część miejscowości. Tym razem ucierpieli głównie mieszkańcy ulic: Łąkowej, Żabnik oraz Odrzańskiej[23].

Obecnie wał przeciwpowodziowy jest już ukończony. Łączy się on z dalszym ciągiem wałów w województwie opolskim. W miejscy, gdzie droga prowadząca do Ciechowic przecina wał znajduje się tzw. brama szandorowa. Jest ona zamykana w razie niebezpieczeństwa zalania miejscowości przez Odrę.

W najbliższej przyszłości powstanie dodatkowo zbiornik przeciwpowodziowy Racibórz Dolny. Będzie on odciążał Odrę na wypadek fali powodziowej[23].

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Głównym ośrodkiem kulturowym w miejscowości jest salka DFK. To stowarzyszenie organizuje wiele imprez kulturalnych. Ponadto w wiosce mieści się biblioteka przy ZSO Grzegorzowice oraz świetlica wiejska. Znajduje się tutaj także plac zabaw.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Krzyż przydrożny w tzw. „Uliczce” przy drodze do Łubowic

Miejscowość należy do parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Łubowicach, do dekanatu Racibórz oraz do diecezji opolskiej[24]. W samych Grzegorzowicach znajdują się trzy kapliczki. Pierwsza jest usytuowana na ulicy Gacki. Kolejne dwie są przy ulicy Powstańców Śląskich. Pierwsza zbudowana w połowie XIX wieku z figurą Matki Boskiej, a druga także z polowy XIX wieku z figurą św. Judy Tadeusza Apostoła[14].

Sport[edytuj | edytuj kod]

W miejscowości działa klub sportowy LKS Grzegorzowice. Posiada on swoje boisko przy drodze prowadzącej na Lasaki. Został założony przez Karola Piecha, Gerarda Habrom, Edwarda Garbas i Joachima Urbas 29 grudnia 1982 roku. Obecnie klub gra w B-klasie okręgu raciborskigo. Barwy klubu to pomarańcz i błękit[25].

Osoby związane z miejscowością[edytuj | edytuj kod]

Do osób związanych z Grzegorzowicami należą:

  • Sylwia Bileńska – zapaśniczka[26]
  • Józef Komor – wieloletni przewoźnik pracujący na promie w Grzegorzowicach[27]
  • ks. Jan Dzecko – ksiądz oraz wysłannik księcia raciborskiego Mikołaja do Rzymu[5]
  • Adolf von Eichendorff – były właściciel Grzegorzowic[5]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. http://web.archive.org/web/20060517080508/http://www.gmina-rudnik.pl/dokumenty/Plan%20Rozwoju%20Lokalnego%20Gminy%20Rudnik.doc.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Anna Bindacz: Gmina Rudnik – kraina pałaców i zieleni. Racibórz: Wydawnictwo i Agencja Wydawnicza WAW Grzegorz Wawoczny, 2005, s. 17. ISBN 83-89802-09-0.
  3. Strona Biuletynu Informacji Społecznej Gminy Rudnik.
  4. „Prom zamiast mostu”.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Anna Bindacz: Gmina Rudnik- kraina pałaców i zieleni. Racibórz: Wydawnictwo i Agencja Informacyjna WAW Grzegorz Wawoczny, 2005, s. 19. ISBN 83-89802-09-0.
  6. Anna Bindacz: Gmina Rudnik- kraina pałaców i zieleni. Racibórz: 2005, s. 18. ISBN 83-89802-09-0.
  7. Projekt mostu w Ciechwicach.
  8. Strona internetowa gminy Rudnik (pol.). [dostęp 2015-02-15].
  9. Anna Bindacz: Gmina Rudnik – kraina pałaców i zieleni. Racibórz: Wydawnictwo i Agencja Wydawnicza WAW Grzegorz Wawoczny, 2005, s. 5. ISBN 83-89802-09-0.
  10. Położenie gminy Rudnik.
  11. Jan Duda: Ochrona parków i lasów na terenie Gminy Rudnik. Rudnik: 2013.
  12. Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego dla miejscowości Grzegorzowice..
  13. Anna Bindacz: Gmina Rudnik- kraina pałaców i zieleni. Racibórz: Wydawnictwo i Agencja Informacyjna WAW Grzegorz Wawoczny, 2005, s. 19. ISBN 83-89802-09-0.
  14. 14,0 14,1 Anna Bindacz: Gmina Rudnik- kraina pałaców i zieleni. Racibórz: Wydawnictwo i Agencja Informacyjna WAW Grzegorz Wawoczny, 2005, s. 19. ISBN 83-89802-09-0.
  15. 15,0 15,1 15,2 Plan Rozwoju Lokalnego Gminy Rudnik.
  16. Strona PKS Racibórz.
  17. Mapa Grzegorzowic.
  18. ZSO Grzegorzowice.
  19. Grzegorzowice mają halę sportową.
  20. Samorządowe Przedszkole w Grzegorzowicach.
  21. Ślubowanie wójta i radnych gminy.
  22. Marek Górkiewicz nowym sołtysem Grzegorzowic.
  23. 23,0 23,1 Grozi powódź? Racibórz i Rudnik śpią spokojnie.
  24. Dekanat Racibórz.
  25. Nieoficjalna strona LKS Grzegorzowce.
  26. Fenomen z Brzeźnicy.
  27. Prom w Ciechowicach: 45 metrów szczęścia Józka Komora.