Gubernia piotrkowska

Gubernia piotrkowska
Петроковская губерния
	gubernia
	1867–1915
	Herb
Państwo	Królestwo Polskie
Siedziba	Piotrków
Powierzchnia	12 249,0 km²
Populacja (1910); • liczba ludności	; 2 063 500
• gęstość	171 os./km²
	Szczegółowy podział administracyjny
Liczba powiatów	8
	Położenie na mapie Królestwa Polskiego;
	Multimedia w Wikimedia Commons

Gubernia piotrkowska (ros. Петроковская губерния) – gubernia Królestwa Polskiego ze stolicą w Piotrkowie Trybunalskim.

Gubernia piotrkowska została utworzona w 1867 i funkcjonowała do wkroczenia wojsk niemieckich i austriackich podczas I wojny światowej.

Podział administracyjny

Powiaty

Gubernia przez cały okres swojego istnienia, podzielona była na 8 ujezdów.

Lp.	Ujezd	Stolica ujezdu	Powierzchnia, wiorsta²	Liczba ludności w 1897 roku^[2]
1	Będziński	Będzin	1200,6	244 433
2	Brzeziński	Brzeziny	981,6	99 625
3	Łaski	Łask	1232,7	117 685
4	Łódzki	Łódź	825,1	430 305
5	Noworadomski	Noworadomsk	1856,8	129 839
6	Piotrkowski	Piotrków	1834,3	153 687
7	Rawski	Rawa	1141,4	69 573
8	Częstochowski	Częstochowa	1690,9	158 754

Miasta

Lista miast guberni na podstawie danych z carskiego spisu powszechnego z 1897 roku:

	miasto	populacja
1.	Łódź	314 020
2.	Częstochowa	45 045
3.	Piotrków	31 182
4.	Pabianice	26 765
5.	Będzin	23 757
6.	Tomaszów	21 005
7.	Zgierz	19 108
8.	Nowo-Radomsk	12 392
9.	Brzeziny	7 648
10.	Rawa	6 412
11.	Łask	4 229

Gminy wiejskie

Wykaz gmin guberni piotrkowskiej wg stanu z 1867 roku^[3]
Lp.	Gmina		Liczba wsi	Liczba dymów	Liczba dusz	Powiat
Lp.	Nazwa rosyjska	Nazwa polska	Liczba wsi	Liczba dymów	Liczba dusz	Powiat
55	Бобровники	Bobrowniki	9	649	4939	będziński
163	Влодовице	Włodowice	22	199	1697	będziński
180	Войковице-Костельное	Wojkowice Kościelne	46	582	4037	będziński
222	Гзиховъ	Gzichów	27	472	3865	będziński
255	Горныя-Осады	Osady Górnicze	2	351	2785	będziński
372	Жарки	Żarki	30	516	3571	będziński
398	Загуже-Олькушске	Zagórze Olkuskie	8	326	2952	będziński
507	Козегловы	Koziegłowy	12	627	4552	będziński
648	Лосень	Łosień	14	491	3295	będziński
775	Негова	Niegowa	15	457	2977	będziński
800	Ожаровице	Ożarowice	29	461	3193	będziński
809	Олькушско-Сѣверская	Olkusko-Siewierska	7	790	6291	będziński
874	Пинчице	Pińczyce	18	432	3300	będziński
903	Поремба-Мжиглодска	Poręba Mrzygłodzka	11	463	3406	będziński
992	Рокитно-Шляхетское	Rokitno Szlacheckie	19	585	4512	będziński
1006	Рудникъ-Велькій	Rudnik Wielki	7	505	3212	będziński
1142	Суликовъ	Sulików	20	839	6065	będziński
1225	Хоронь	Choroń	16	370	2554	będziński
25	Бедонь	Bedoń	9	267	1848	brzeziński
29	Бендковъ	Będków	28	236	1939	brzeziński
84	Братошевице	Bratoszewice	31	308	3038	brzeziński
111	Бяла	Biała	24	285	2423	brzeziński
211	Галковъ	Gałków	24	445	3327	brzeziński
321	Длуге	Długie	14	186	1623	brzeziński
325	Дмосинъ	Dmosin	19	219	2121	brzeziński
329	Добра	Dobra	37	446	3410	brzeziński
616	Лазиско	Łazisko	49	646	4953	brzeziński
617	Лазновъ	Łaznów	8	281	2136	brzeziński
636	Липины	Lipiny	39	377	2888	brzeziński
715	Миколаевъ	Mikołajów	9	299	2610	brzeziński
746	Мрога-Дольна	Mroga Dolna	22	352	2963	brzeziński
782	Несулковъ	Niesułków	13	262	2143	brzeziński
899	Попень	Popień	22	243	2009	brzeziński
1246	Ціосны	Ciosny	25	397	2806	brzeziński
16	Барглы	Bargły	11	161	2002	częstochowski
123	Ваицежовъ	Wancerzów	25	387	3129	częstochowski
137	Венгловице	Węglowice	21	475	3364	częstochowski
274	Грабувка	Grabówka	24	574	3833	częstochowski
290	Гута-Стара	Huta Stara	17	325	2471	częstochowski
310	Дзбовъ	Dźbów	12	384	2566	częstochowski
461	Камыкъ	Kamyk	17	366	2981	częstochowski
462	Камѣница-Польска	Kamienica Polska	1	223	2001	częstochowski
585	Кузничка	Kuźniczka	13	583	4054	częstochowski
634	Липе	Lipie	24	409	2429	częstochowski
749	Мыкановъ	Mykanów	8	335	2423	częstochowski
753	Мѣдзна	Miedźno	12	317	2024	częstochowski
813	Ольштинъ	Olsztyn	10	409	2751	częstochowski
815	Опатовъ	Opatów	15	505	3512	częstochowski
851	Панки	Panki	10	546	3902	częstochowski
900	Поповъ	Popów	15	353	2494	częstochowski
908	Потокъ-Злотый	Potok Złoty	15	352	2857	częstochowski
912	Пржистайнъ	Przystajń	24	547	3610	częstochowski
972	Рендзины	Rędziny	30	557	4106	częstochowski
973	Ренкшовице	Rększowice	10	320	2199	częstochowski
1119	Старополе	Staropole	7	276	2278	częstochowski
10	Балучь	Bałucz	26	374	2714	łaski
99	Бучекъ	Buczek	29	384	2632	łaski
147	Видзевъ	Widzew	19	425	3588	łaski
164	Водзерады	Wodzierady	28	402	3121	łaski
169	Воля-Веижикова	Wola Wężykowa	31	336	3798	łaski
196	Выгелзовъ	Wygiełzów	30	276	2842	łaski
199	Вымысловъ	Wymysłów	20	375	3352	łaski
252	Горка-Пабіянска	Górka Pabianicka	25	353	3033	łaski
309	Дзбанки	Dzbanki	24	339	2335	łaski
324	Длутовъ	Dłutów	20	455	3848	łaski
346	Домброва-Видавская	Dąbrowa Widawska	25	340	2636	łaski
347	Домброва-Русецкая	Dąbrowa Rusiecka	31	406	4396	łaski
410	Заполице	Zapolice	24	280	2890	łaski
428	Зелювъ	Zelów	6	362	2832	łaski
620	Ласкъ	Łask	26	592	3127	łaski
678	Лютомерскъ	Lutomiersk	24	334	2146	łaski
918	Прушковъ	Pruszków	18	224	2294	łaski
1228	Хоцивъ	Chociw	19	290	2217	łaski
6	Бабице	Babice	8	193	1305	łódzki
26	Белдовъ	Bełdów	17	198	1659	łódzki
86	Бройце	Brójce	9	305	2622	łódzki
92	Бружица	Brużyca	12	146	1086	łódzki
93	Бруссъ	Brus	10	250	2521	łódzki
156	Вискитно	Wiskitno	18	362	3346	łódzki
254	Горки	Górki	16	149	1465	łódzki
263	Господажъ	Gospodarz	15	303	2288	łódzki
317	Дзѣржозна	Dzierżązna	13	149	1237	łódzki
378	Жероминъ	Żeromin	16	266	2492	łódzki
611	Лагевники	Łagiewniki	12	169	1361	łódzki
681	Люцмержъ	Lućmierz	13	241	1973	łódzki
763	Накѣльница	Nakielnica	17	220	1643	łódzki
790	Новосольна	Nowosolna	11	372	3114	łódzki
920	Пучневъ	Puczniew	19	243	2951	łódzki
948	Радогощъ	Radogoszcz	14	294	3143	łódzki
994	Ромбень	Rąbień	17	222	1574	łódzki
1015	Ршевъ	Rszew	10	185	1257	łódzki
1124	Стоки	Stoki	9	198	1320	łódzki
1232	Хойны	Chojny	9	209	1640	łódzki
1257	Чарноцинъ	Czarnocin	12	435	3485	łódzki
75	Боржиково	Borzykowa	7	230	1401	noworadomski
90	Брудзица	Brudzice	18	431	3068	noworadomski
131	Вельгомлыны	Wielgomłyny	28	308	3645	noworadomski
214	Гарнекъ	Garnek	11	409	2292	noworadomski
225	Гидле	Gidle	22	431	3478	noworadomski
262	Гославице	Gosławice	24	334	2291	noworadomski
298	Дворшовице	Dworszowice	11	221	1609	noworadomski
313	Дзѣпулць	Dziepułć	15	303	1424	noworadomski
343	Домброва	Dąbrowa	22	362	3378	noworadomski
349	Доброшице	Dobryszyce	17	285	2416	noworadomski
383	Житно	Żytno	20	345	3474	noworadomski
408	Замостье	Zamoście	21	435	3520	noworadomski
494	Кобеле	Kobiele	28	414	3010	noworadomski
523	Конары	Konary	22	421	3233	noworadomski
527	Конецполъ	Koniecpol	16	357	2791	noworadomski
575	Крушина	Kruszyna	28	450	4282	noworadomski
691	Малюшинъ	Maluszyn	22	381	3890	noworadomski
694	Масловице	Masłowice	29	436	4373	noworadomski
847	Паенчно	Pajęczno	15	434	2972	noworadomski
915	Прусецко	Prusicko	17	153	1042	noworadomski
924	Пшеромбъ	Przerąb	30	397	3360	noworadomski
944	Радзѣховице	Radziechowice	26	398	3186	noworadomski
950	Радомскъ	Radomsko	22	357	2616	noworadomski
978	Ржеки	Rzeki	22	354	3456	noworadomski
983	Ржонсня	Rząśnia	18	278	2046	noworadomski
1089	Смотришевъ	Smotryszów	18	229	1847	noworadomski
1144	Сульмержице	Sulmierzyce	21	216	2067	noworadomski
28	Бельхатувекъ	Bełchatówek	32	655	4569	piotrkowski
40	Бжоза	Brzoza	13	146	1674	piotrkowski
60	Богуславице	Bogusławice	25	641	5202	piotrkowski
97	Букове	Bukowie	23	251	2161	piotrkowski
120	Вадлевъ	Wadlew	18	354	2272	piotrkowski
239	Голеше	Golesze	24	369	2557	piotrkowski
246	Гомулинъ	Gomulin	29	208	2271	piotrkowski
251	Горшковице	Gorzkowice	25	338	2721	piotrkowski
267	Грабица	Grabica	26	474	3203	piotrkowski
358	Дружбице	Drużbice	20	225	1784	piotrkowski
455	Каменскъ	Kamieńsk	29	310	2483	piotrkowski
483	Клещовъ	Kleszczów	18	437	3656	piotrkowski
491	Клюки	Kluki	50	663	4595	piotrkowski
555	Коцишевъ	Kociszew	13	223	1859	piotrkowski
601	Кшижановъ	Krzyżanów	16	305	2994	piotrkowski
624	Ленкава	Łękawa	17	234	2042	piotrkowski
627	Ленчно	Łęczno	25	485	4185	piotrkowski
642	Лобудзице	Łobudzice	19	201	1594	piotrkowski
739	Монколице	Mąkolice	13	269	2275	piotrkowski
853	Паржневице	Parzniewice	20	444	3276	piotrkowski
890	Подолинъ	Podolin	13	315	2833	piotrkowski
975	Реично	Ręczno	41	605	5419	piotrkowski
995	Роспжа	Rozprza	26	453	3626	piotrkowski
1207	Ущинъ	Uszczyn	44	254	1996	piotrkowski
1213	Хабелище	Chabielice	46	332	2320	piotrkowski
63	Богущице	Boguszyce	24	317	2505	rawski
96	Будзишевице	Budziszewice	23	326	2352	rawski
122	Валовице	Wałowice	24	359	2969	rawski
248	Гора	Góra	23	357	3496	rawski
257	Гортатовице	Gortatowice	21	226	2036	rawski
374	Желехлинъ	Żelechlin	22	404	2740	rawski
665	Любаня	Lubania	27	372	3499	rawski
675	Любохня	Lubochnia	29	386	2862	rawski
692	Маріяновъ	Marianów	35	334	2901	rawski
969	Регновъ	Regnów	27	406	3892	rawski
981	Ржечица	Rzeczyca	20	382	2939	rawski
1112	Старавесь	Stara Wieś	18	231	2032	rawski
1269	Черневице	Czerniewice	24	443	3526	rawski

Administratorzy

Gubernatorzy^[4]

1 stycznia/12 stycznia 1867 – 14 lutego/26 lutego 1884 – gen. Iwan Kachanow (1821–1909)
16 lutego/28 lutego 1884 – 5 lutego/17 lutego 1887 – Nikołaj Zinowjew (1839–1917)
5 lutego/17 lutego 1887 – 12 marca/24 marca 1887 – vacat
12 marca/24 marca 1887 – 21 lutego/5 marca 1890 – gen.-lejt. Aleksandr Komarow (1826–1890)
21 lutego/5 marca 1890 – 10 października/22 października 1904 – płk Konstantin Miller (1836–1904)
10 października/22 października 1904 – 13 stycznia/25 stycznia 1906 – Michaił Arcimowicz (1859–1915)
13 stycznia/25 stycznia 1906 – 22 marca/3 kwietnia 1910 – Anton von Essen (1863–1919)
22 marca/3 kwietnia 1910 – 28 lutego/12 marca 1911 – vacat
28 lutego/12 marca 1911– 23 lutego/7 marca 1917 – Michaił Jaczewski (1865–po 1921)

Wicegubernatorzy^[5]

1 stycznia/12 stycznia 1867 – 4 lutego/16 lutego 1872 – Władimir Priewłocki (1819–1874)
10 marca/22 marca 1872 – 10 listopada/22 listopada 1883 – mjr Roman Essen (Reinhold von Essen) (1836–1895)
24 listopada/6 grudnia 1883 – 6 czerwca/18 czerwca 1885 – Władimir Tchorżewski (1841–1905)
6 czerwca/18 czerwca 1885 – 4 lipca/16 lipca 1885 – Aleksandr Sołncew (1833–1885)
4 lipca/16 lipca 1885 – 26 lutego/10 marca 1891 – Iwan Podgorodnikow (1840–1911)
26 lutego/10 marca 1891 – 16 stycznia/28 stycznia 1892 – vacat
16 stycznia/28 stycznia 1892 – 3 grudnia/15 grudnia 1892 – Matwiej Michalewicz (1845–1908)
3 grudnia/15 grudnia 1892 – 1 lipca/13 lipca 1899 – Boris Ozieriow (1853–1914)
21 lipca/2 sierpnia 1899 – 20 września/2 października 1902 – Aleksander von Lüders-Weymarn (1856–1914)
23 października/4 listopada 1902 – 24 września/6 października 1905 – płk Iwan Reinhardt (1864–1914)
24 września/6 października 1905–marzec 1917 – gen.-mjr Fiodor Fortwengler (1862–?)

Wzmianki z r. 1887

Gubernia obejmowała ujezdy (powiaty) bardzo uprzemysłowione, m.in. będziński, częstochowski, noworadomski czy łódzki.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego zawiera hasło o guberni: „Piotrkowska gubernia utworzona została w 1867 r. z części dawnych guberni: warszawskiej, kaliskiej i kieleckiej. Na obszarze Królestwa Polskiego stanowi ona długi, lecz wąski pas, ciągnący się od płn.-wschodu ku płd.-zach., między gubernią kaliską od zachodu a radomską i kielecką od wschodu.”

W książce „Rys geografii Królestwa Polskiego” z 1887 roku odnajdujemy następujący opis guberni piotrkowskiej:

„Gubernia Piotrkowska graniczy od północy z gub. Warszawską i Kaliską; od zachodu z gub. Kaliską (rz. Warta); od południo-zachodu – ze Szlązkiem; od wschodu z gub. Kielecką i Radomską (rz. Pilica). Dzieli się na 8 powiatów a mianowicie: Piotrkowski, Rawski, Brzeziński, Łódzki, Łaski, Częstochowski, Nowo-Radomski, Będziński. Położenie guberni, szczególniej w części północnej, jest płaskie, w południowych dopiero powiatach: Częstochowskim i Będzińskim, występują wzgórza, jak np. w okolicy Częstochowy i Olsztyna. Grunta niezbyt urodzajne szczególniej w Rawskiem, o czem świadzczy także przysłowie, które mówi, że tam:

Las – to leszczyna,

Wróbel – to zwierzyna

Ryby – to karaski,

A grunt pszenny – piaski.

I rzeczywiście, najwięcej jest gruntów piaszczystych szczególniej w powiatach: Piotrkowskim, Nowo-Radomskim, Brzezińskim, Rawskim; grunta znowu gliniaste ciągną się pobrzeżem Pilicy, a także po linii równoległej do kierunku drogi żelaznej, począwszy od Piotrkowa do Koluszek; ztąd przyjmują kierunek północno-zachodni i dochodzą do Zgierza (pow. Łódzki). O ile jednak przemysł rolniczy nie mógł znaleźć odpowiednich okoliczności dla swojego rozwoju, o tyle za to przemysł stoi w gub. Piotrkowskiej najwyżej ze wszystkich gubernij Królestwa Polskiego. Szczególniej nim się odznacza miasto Łódź. W całej guberni przeważa przemysł bawełniany i wełniany. Ludność gub. Piotrkowskiej ma 837,928 mk., czyli na 1 milę, przy obszarze 222,5 m., wypada 3316,5. Fabryk posiada najwięcej z całego Królestwa, bo aż 12,976 (zaliczono tu wszakże piekarnie, których jest w gub. 490); robotników w nich jest 60,516, a wartość produkcyi wynosi 76,592,459 rs. Lasy przetrzebione, jednak zajmują jeszcze przestrzeń blizko 50 mil. Gubernia Piotrkowska ma dosyć udogodnioną komunikacyę. Przez sam środek guberni przechodzi droga żel Warszawsko-Wiedeńska przez powiaty: Brzeziński, Piotrkowski, Nowo-Radomski, Częstochowski i Będziński. Przez powiaty Brzeziński i Łódzki (do Łodzi) dochodzi odnoga drogi Warszawsko-Wiedeńskiej pod nazwiskiem drogi Farbyczno-Łódzkiej. – od stacyi Koluszki. Nareszcie przez powiat Brzeziński przechodzi gałąź drogi żel. Iwanogrodzko-Dąbrowskiej od Bzina (gub. Radomska, pow. Konecki) do Koluszek. Wody gub. Piotrkowskiej spływają głównie do dwu rzek: Pilicy i Warty. Te jednak pod względem komunikacyi wielkiej przysługi nie oddają, gdyż Pilica jest spławna dopiero od Sulejowa a Warta w granicach gub. Piotrkowskie wcale nie spławna.”

Przypisy

↑ Andrzej Gawryszewski: Ludność Polski w XX wieku. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN, 2005, s. 18. ISBN 83-87954-66-7.
↑ Демоскоп Weekly. demoscope.ru. [dostęp 2018-10-02]. (ros.).
↑ Алфавитный список сельских гмин Царства Польского : [2-е изд.] / сост. в канцелярии Учредит. Ком. – Варшава : Тип. Варш. жандарм. округа, 1867. – IX, 94 с.
↑ Gubernator i wicegubernator w Królestwie Polskim po 1867 roku, [w:] A. Górak, J. Kozłowski, K. Latawiec, Słownik biograficzny gubernatorów i wicegubernatorów w Królestwie Polskim (1867–1918), Lublin 2014, s. 43.
↑ Gubernator i wicegubernator w Królestwie Polskim po 1867 roku, [w:] A. Górak, J. Kozłowski, K. Latawiec, Słownik biograficzny gubernatorów i wicegubernatorów w Królestwie Polskim (1867–1918), Lublin 2014, s. 43–44.

Linki zewnętrzne

Gubernia piotrkowska, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VIII: Perepiatycha – Pożajście, Warszawa 1887, s. 202 .

[1] Andrzej Gawryszewski: Ludność Polski w XX wieku. Warszawa: Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego PAN, 2005, s. 18. ISBN 83-87954-66-7.

[2] Демоскоп Weekly. demoscope.ru. [dostęp 2018-10-02]. (ros.).

[:32-3] Алфавитный список сельских гмин Царства Польского : [2-е изд.] / сост. в канцелярии Учредит. Ком. – Варшава : Тип. Варш. жандарм. округа, 1867. – IX, 94 с.

[4] Gubernator i wicegubernator w Królestwie Polskim po 1867 roku, [w:] A. Górak, J. Kozłowski, K. Latawiec, Słownik biograficzny gubernatorów i wicegubernatorów w Królestwie Polskim (1867–1918), Lublin 2014, s. 43.

[5] Gubernator i wicegubernator w Królestwie Polskim po 1867 roku, [w:] A. Górak, J. Kozłowski, K. Latawiec, Słownik biograficzny gubernatorów i wicegubernatorów w Królestwie Polskim (1867–1918), Lublin 2014, s. 43–44.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]