Gwiazdozbiór Kompasu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kompas
Kompas
Nazwa łacińska Pyxis
Dopełniacz łaciński Pyxidis
Skrót nazwy łacińskiej Pyx
Dane obserwacyjne (J2000)
Rektascensja 9 h
Deklinacja -30°
Charakterystyka
Powierzchnia 221 stopni kw.
Liczba gwiazd o obserwowanej wielkości gwiazdowej < 3 0
Najjaśniejsza gwiazda α Pyxidis (3,68m)
Gwiazdozbiory sąsiadujące
Widoczny na szerokościach geograficznych
pomiędzy 90° S a 50[1]° N.

Kompas (łac. Pyxis, dop. Pyxidis, skrót Pyx) – niewielki, 65. co do wielkości gwiazdozbiór nieba południowego wyodrębniony z peryferyjnych gwiazd starożytnej wielkiej konstelacji Okrętu Argo (wyobrażających maszt), pod pierwotną nazwą Puszka Okrętowa w 1752 roku przez francuskiego astronoma, kartografa i duchownego Nicolasa Louisa de Lacaille, dla upamiętnienia wynalazku kompasu magnetycznego, jednego z najważniejszych przyrządów ówczesnych nawigatorów. Trudno stwierdzić, w jaki sposób wśród zaledwie trzech gwiazd o jasności 3-4m Lacaille widział kompas.

Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem : około 25. Nie zawiera gwiazd jaśniejszych niż czwartej wielkości. W Polsce gwiazdozbiór jest widoczny od stycznia do marca i wówczas można próbować dostrzec choćby γ i ζ Pyx.

Mity i legendy[edytuj | edytuj kod]

Starożytni astronomowie nie znali tego gwiazdozbioru. Lacaille użył do stworzenia tej konstelacji kilku gwiazd z dziobu Argo, paru z Żagla i kilku nigdzie nieprzypisanych. Jak kilka innych stworzonych przez opata ta również reprezentuje przyrząd inżynierski. Jednak dość dziwny w towarzystwie starożytnego greckiego statku.
Pewnie z powodu tego niedopasowania sir William Herschel w roku 1844 zaproponował zmianę nazwy na Maszt Malus. Zresztą już od XVI wieku te gwiazdy często były rysowane w atlasach nieba jako maszt lub reja Argo. Prawdopodobnie prawdziwy Argo nie miał masztu, w mitologii greckiej był opisywany jako galera napędzana przez 50 wioślarzy. Propozycja Herschela nie spotkała się z dobrym przyjęciem i wynalazek Lacaille'a pozostał na niebie. Z kolei Johann Bode wyodrębnił tam dodatkowy gwiazdozbiór – Lochium Funis, przedstawiający log (line z drewnianym klockiem, służącą niegdyś marynarzom do mierzenia prędkości statku i przebytej drogi). Również ta propozycja nie zyskała szerszego uznania[2]. Od tego czasu nie było poważnych zmian w składzie konstelacji[1].
Starożytny okręt nie mógł być wyposażony w kompas, więc konstelacja nie może być uznawana za część dawnego statku[2].

Gwiazdy kompasu[edytuj | edytuj kod]

Główne gwiazdy czwartej wielkości i bledsze nie mają żadnego podobieństwa do pudełka zawierającego okrągły kompas.

  • α Pyxidis – jasny olbrzym klasy B, jedenaście razy bardziej masywny i 18 000 razy jaśniejszy od Słońca. Najjaśniejsza gwiazda konstelacji jest blada, bo znajduje się daleko od nas w odległości 830 lat świetlnych i świeci przez chmurę pyłu w Drodze Mlecznej. Sprawia to, że zdaje się jeszcze bledsza[1].
  • β Pyxidisgwiazda podwójna, odległość 388 lat świetlnych, dominuje gwiazda typu widmowego G5II-III i jasności 3,97m
  • γ Pyxidis – olbrzym, typ widmowy K3III, jasność 4,02m, odległość 209 lat świetlnych
  • T Pyxidis to nowa powrotna, która typowo ma jasność zaledwie 15,5m ale podczas wybuchu potrafi osiągnąć jasność nawet 6,0-7,0m - czyli na granicy widoczności nieuzbrojonym okiem. Dotychczas zaobserwowano sześć jej pojaśnień w latach 1890, 1902, 1920, 1944, 1966 i 2011. Pierwsze wybuchy powtarzały się co około 19 lat, na ostatnie czekano 45 lat. Jest to układ podwójny kataklizmiczny - składający się z gwiazdy podobnej do Słońca przelewającej swą materię na powierzchnię białego karła. Szacuje się, że za około 10 milionów lat przekroczy masę Chandrasekhara, zapadnie się pod własnym ciężarem i wybuchnie jako supernowa typu Ia. Gwiazda znajduje się w odległości około 3,3 tysięcy lat świetlnych[3].

Interesujące obiekty[edytuj | edytuj kod]

W związku z tym, że Kompas leży blisko Drogi Mlecznej, można znaleźć w nim kilka otwartych gromad gwiazd.

  • Na granicy Kompasu i Żagla znajduje się mgławica planetarna NGC 2818, która tylko z pozoru stanowi część gromady otwartej NGC 2818 A.
  • Najjaśniejsza galaktyka konstelacji to NGC 2613. W 20-centymetrowym teleskopie wygląda jak jasne mgliste wrzeciono z wieloma bladymi gwiazdami w tle[1].
  • IC 2469 to bardzo podobna, nieco mniejsza galaktyka leżąca na południu Kompasu[1].
  • NGC 2658, gromada otwarta, o jasności 9,0m leżąca w odległości 230 lat świetlnych. W skład gromady wchodzi około 60. gwiazd[4].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Praca zbiorowa: KOSMOS. Warszawa: Buchmann Sp. z o.o., 2012, s. 438-439. ISBN 978-83-7670-323-7.
  2. 2,0 2,1 Ian Ridpath: Gwiazdy i planety. Przewodnik Collinsa. Warszawa: MULTICO Oficyna Wydawnicza, 2010, s. 216. ISBN 978-83-7073-928-7.
  3. Kamil Złoczewski: W objęciach Hydry. T. 65. Poznań: Amermedia Sp. z o.o., 2013, s. 23, seria: Kosmos. Tajemnice Wszechświata. ISBN 978-83-252-1918-5.
  4. Jan Desselberger, Jacek Szczepanik: Tablice astronomiczne z przewodnikiem po gwiazdozbiorach.. Bielsko-Biała: PPU „PARK” Sp. z o.o., 2002, s. 102. ISBN 83-7266-156-1.