Haberbusch i Schiele

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Haberbusch i Schiele
Ilustracja
Reklama spółki Haberbusch i Schiele (1936)
Założyciel(e) Błażej Haberbusch
Konstanty Schiele
Henryk Klawe
Data założenia 1846
Data likwidacji 1948
Państwo  Polska
Lokalizacja ul. Krochmalna 59
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Haberbusch i Schiele
Haberbusch i Schiele
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Haberbusch i Schiele
Haberbusch i Schiele
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Haberbusch i Schiele
Haberbusch i Schiele
Ziemia52°14′09,1000″N 20°59′14,0000″E/52,235861 20,987222
Barykada pod budynkiem browaru we wrześniu 1939
Charakterystyczna butelka kaucyjna dawnego browaru z lat 40-ych XX. w.
Fragment nieistniejącej wystawy poświęconej historii browaru w Muzeum Woli. Widoczne żeliwne odlewy sfinksów (znak firmowy spółki) znajdujące się do 2005 przed wejściem do słodowni przy ul. Wroniej 45
Teren dawnego browaru w 2007

Haberbusch i Schiele – istniejąca w latach 1846–1948 spółka prowadząca zakład produkcji piwa, który mieścił się na ul. Krochmalnej 59 w Warszawie.Jego założycielami i właścicielami byli Błażej Haberbusch, Konstanty Schiele i Henryk Klawe.

Historia[edytuj]

Piwo warzono w Warszawie od średniowiecza, jednak oprócz produkcji krajowej było ono też sprowadzane z innych krajów. W 1823 władze Królestwa Polskiego wprowadziły nowe taryfy celne i zakazano sprowadzania z zagranicy prawie wszystkiego, co można wyprodukować w kraju, m.in. wielu rodzajów piwa i wódek.[1] Fakt ten dał impuls do produkcji w kraju. W 1840 działało w Warszawie 40 browarów[1].

Założenie browaru[edytuj]

W maju 1846 Błażej Haberbusch i Konstanty Schiele nabyli na licytacji Banku Polskiego browar spółki "Schöffer i Glimpf" znajdujący się na skrzyżowaniu ulic Krochmalnej i Ciepłej[2]. Obaj wcześniej w tym browarze pracowali, a całość przedsięwzięcia sfinansował ich wspólny teść Henryk Klawe - właściciel cenionej piekarni przy ul. Marszałkowskiej. Powstała w ten sposób spółka rodzinna Haberbusch, Schiele i Klawe. Firma, która produkowała ciemne, mocne piwo w stylu bawarskim rozwijała się prężnie. W 1849 nabyła browar znajdujący się na sąsiedniej posesji przy ul. Wroniej, a rok później kupiła browar Czarneckiego mieszczący się przy ulicy Kruczej. Do znacznego rozwoju, oprócz udanych inwestycji, przyczyniły się m.in. licznie powstające ogródki piwne, które finansował browar. W 1865 Henryk Klawe postanowił wycofać się ze spółki, która wypłaciła mu udziały w astronomicznej na ówczesne czasy kwocie 280 tys. rubli[3]. Od tej pory spółka nosiła nazwę Haberbusch i Schiele. Firma produkowała piwo wówczas jedynie sezonowo od późnej jesieni do wiosny. Nie posiadała własnej lodowni, korzystała więc z wynajmowanych piwnic m.in. kościelnych. Nie przeszkodziło to jednak w znacznym rozwoju browaru, który w początkach swojej działalności produkował 80 tys. wiader (8 tys. hl) piwa, a w 1879 110 tys. wiader (11 tys. hl) o wartości 115 tys. rubli przy zatrudnieniu 38 robotników[2].

Przekształcenia własnościowe i dalszy rozwój browaru[edytuj]

Dzięki wysokiej jakości piwa, ogródkom piwnym i dobrej reklamie browar szybko się rozwijał. Dochodzili nowi akcjonariusze, a firma się modernizowała, wprowadzając m.in. najnowsze maszyny parowe i nowinki techniczne. W 1877 Błażej Haberbusch na rok przed śmiercią przekazał swoje udziały synom Henrykowi, Karolowi i Aleksandrowi, a 9 lat później podobnie uczynił Konstanty Schiele odstępując swe udziały synom Feliksowi, Kazimierzowi Ludwikowi i Karolowi. Nowi właściciele przekształcili swoje przedsiębiorstwo w 1898 w Towarzystwo Akcyjne Browaru Parowego i Fabryki Sztucznego Lodu p.f. Haberbusch i Schiele” z siedzibą przy ul. Krochmalnej 59, z kapitałem 1.500.000 rb i w dalszym ciągu rozwijali browar, który stawał się powoli liczącym się w skali europejskiej zakładem piwowarskim[4]. Przyczyniła się do tego m.in. produkcja lodu, który umożliwiał przechowywanie zapasów piwa bez straty w jakości, a tym samym nieprzerwaną produkcję. Piwo marki "Haberbusch" wysyłane było na krańce Królestwa Polskiego i Cesarstwa Rosyjskiego, do Niemiec i do wielu innych krajów Europy oraz na Daleki Wschód. W latach 80. XIX w. 1/3 części produkcji sprzedawana była w Warszawie, reszta na Ukrainie (zakład posiadał rozlewnię piwa w Kijowie), a także na prowincji[5]. Przed 1900 Towarzystwo Akcyjne Browaru Parowego i Fabryki Sztucznego Lodu "Haberbusch i Schiele" dysponowało dwoma ciężarówkami, składami w Łodzi i Kaliszu, 20 wagonami kolejowymi, a także ochronką dla dzieci, szkołą elementarną, kuchnią dla pracowników, kasą oszczędnościowo-pożyczkową oraz gabinetem lekarskim ze stale dyżurującym chirurgiem[3].

Browar Haberbusch i Schiele w XX wieku[edytuj]

Na początku XX w. Haberbusch i Schiele był największym browarem warszawskim i jednym z największych w Europie. W 1907 przejął browar W. Kijoka, a cztery lata później wybudowano największy w Królestwie Polskim komin mierzący 65 m[4]. W 1908 zmarł ostatni z rodu Haberbuschów - Karol. Mimo bezpotomnej śmierci obu Haberbuschów nazwisko ich pozostało w nazwie firmy Do zarządu z ramienia rodu Haberbuschów wszedł Jan Patzer - żonaty z siostrzenicą Karola Haberbuscha, a prezesem spółki został Kazimierz Schiele.

W 1911 browar osiągnął rekordową produkcję piwa, od którego skarbowi państwa rosyjskiego zapłacił akcyzę w wysokości 328 092 rubli. Był wówczas największym producentem piwa na terenie zaboru rosyjskiego, przy czym jedna trzecia produkcji sprzedawana była w Królestwie Polskim, a reszta eksportowana do państwa rosyjskiego. Produkowane wówczas przez browar piwa dzielono w następujący sposób:

  • ze względu na opakowanie: piwa butelkowe i beczkowe
  • ze względu na trwałość: piwa niepasteryzowane i pasteryzowane eksportowe
  • ze względu na typ: piwa pilzneńskie jasne, bawarskie ciemne, kulmbachskie czarne przygotowywane specjalnie na eksport na Kaukaz i Daleki Wschód

W momencie wybuchu I wojny światowej browar zatrudniał 250 pracowników. Jednakże działania wojenne oraz niemieckie rekwizycje rabunkowe doprowadziły do załamania produkcji piwa i strat materialnych na łączną sumę 5 milionów rubli w złocie.

Upadek Imperium Rosyjskiego po I wojnie światowej i utrata tego wielkiego rynku zbytu przesądziła o upadku wielu browarów warszawskich oraz o konieczności ich fuzji.

Od 1921 w wyniku połączenia 5 firm piwowarskich powstała Spółka Akcyjna Zjednoczonych Browarów "Haberbusch i Schiele”, która pod tą nazwą funkcjonowała do wybuchu wojny. Dyrektorem browarów był Kazimierz Bancarzewski. Udziałowcami zostali rodziny Haberbuscha, Schielego oraz Lampe, Czarkowskich, Oppenheimów, Reychów, Machlejdów, Bogusławskich, Patzerów i Jungów. Spółka zarządzała browarami w Warszawie, Białymstoku, Kaliszu, Łodzi i Ciechanowie. Produkcja wynosiła wówczas 10% całej produkcji krajowej ustępując jedynie browarom Tychy i Okocim[1]. W 1931 zysk netto wyniósł prawie 3 mln złotych[3]. Browar produkował także butelkowany kwas chlebowy.

W listopadzie 1932 miała miejsce katastrofa budowlana po zawaleniu ściany browaru, w wyniku której śmierć poniosło 18 osób[6]. W 1934 sąd uznał dyrektora browaru Henryka Oppenheima za winnego nieumyślnego spowodowania śmierci kilkunastu osób oraz uszkodzenia ciała kilkunastu innych ofiar. Wymierzył mu łączną karę 1,5 roku pozbawienia wolności w zawieszeniu na trzy lata[7].

We wrześniu 1939 studnie głębinowe zakładu zasilały w wodę uszkodzoną sieć miejską, a w budynku słodowni zakwaterowano 500 uciekinierów z zachodniej części kraju[8]. Po zajęciu Warszawy browary znalazły się pod administracją niemiecką i funkcjonowały aż do powstania warszawskiego, w czasie którego teren browaru, wraz z obfitymi w cukier i zboże magazynami, zajęły oddziały Armii Krajowej.

Po wojnie zniszczenia zakładów oceniano na 70%. Z wywiezionych z Warszawy maszyn odzyskano jedynie aparaturę z Fabryki Wódek i Likierów przy ul. Ceglanej[8].

W 1946 browar został znacjonalizowany, jednocześnie podjęto decyzję, aby odbudowywać zakład w dawnym miejscu[8][9]. Decyzję zmieniono w 1950 i produkcję na Woli wznowiono w 1954[5]. Spółka działala do pierwszych lat XXI w. m.in. jako Warszawskie Zakłady Piwowarskie (od 1968), a później Browary Warszawskie.

 Osobny artykuł: Browary Warszawskie.

Budynki uległy rozbiórce po 2004, a od 2005 produkcja piwa została przeniesiona do Warki.

Przypisy

  1. a b c Z historii piwa: Gdy Warszawa piwem stała, Jerzy S. Majewski, gazeta.pl, 2003-07-16
  2. a b Mariusz Płaczkiewicz (red.): Historia Browarów Warszawskich "Królewskich" S.A. w zarysie. Warszawa: CRESCO, 2001.
  3. a b c Andrzej Dworak: Warszawskie piwo. Jasne, że jasne. I mocne.... wp.pl. [dostęp 2010-03-19].
  4. a b Zjednoczone Browary pf. Haberbusch i Schiele” SA. madein.waw.pl. [dostęp 2010-03-22].
  5. a b Pożegnanie Haberbusha, Agnieszka Domańska, "Życie", 2004-06-19
  6. Katastrofa przy ul. Krochmalnej w Warszawie. „Gazeta Lwowska”, s. 9, Nr 267 z 17 listopada 1932. 
  7. Echa katastrofy w browarze Haberbuscha, Dyr. Oppenheim skazany na półtora roku więzienia. „ABC”, s. 1, Nr 14 z 15 stycznia 1934. 
  8. a b c Jacek Oleksiewicz: Warszawska Wola. Warszawa: Towarzystwo Przyjaciół Warszawy Oddział Wola, Muzeum Historyczne m.st. Warszawy i Warszawski Tygodnik Ilustrowany "Stolica", 1974, s. 76.
  9. Michał Krasuski: Warszawskie dziedzictwo postindustrialne. Warszawa: Fundacja Hereditas, 2011, s. 234. ISBN 978-83-931723-5-1.


Linki zewnętrzne[edytuj]