Hakapelici

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Hakkapelitas)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Hakapelita na fińskim znaczku z okresu wojny (1940)

Hakapelici (fin. hakkapeliitat, l. poj. hakkapeliitta) – fińska jazda utworzona za panowania Gustawa II Adolfa i uczestnicząca w szwedzkich wojnach toczonych w XVII-wiecznej Europie.

Geneza i rozwój[edytuj]

Nazwę ich wywiedziono od zawołania bojowego Hakkaa päälle! (Rozsiekać ich), z którego zasłynęli w starciach. Kwalifikowani byli jako lżejszy rodzaj jazdy z organizacją wzorowaną na kawalerii szwedzkiej (kompanie i regimenty). Zalążek stanowiły 4 kompanie sformowane w 1618 roku, które stopniowo rozwinięto do 24 w 1628. Później (1636) podzielono ich na 3 pułki rekrutowane terytorialnie, istniejące w armii szwedzkiej aż do oddzielenia Finlandii w 1809[1]. Formowane były w prowincjach: Nyland (fin. Uusimaa) i Tavastehus (fin. Hämeenlinna), Åbo (Turku) i Björneborg (Pori) oraz Viborg (Wyborg) i Nyslott (Savonlinna)[2].

Cechy szczególne[edytuj]

W działaniach wojennych towarzyszyła im zła sława wynikająca z okrucieństwa okazywanego zarówno nieprzyjacielskim żołnierzom (nie oszczędzali jeńców), jak i ludności cywilnej. Przypisywano ją nieokiełznanemu charakterowi Finów, a także stosowaniu wschodnich metod walki przejętych na pograniczu z Rosją.

Cechowała ich ponadto niezwykła lotność i ruchliwość, co upodabniało do polskiej jazdy tatarskiej[3]. Często uzbrojeni byli w zapożyczone z kawalerii Polaków szable i nadziaki. Podobnie jak zwykli rajtarzy czy dragoni, nie korzystali z opancerzenia ochronnego; lepiej wyposażeni nosili niekiedy polskie hełmy typu szyszak. Ogólnie jednak skromna odzież i wygląd zewnętrzny nie wyróżniał oficerów od ich żołnierzy[4]. Używali zimnokrwistych, niewielkich, ale wytrzymałych i szybkich koni fińskich. Atakowali w wyciągniętym kłusie lub w galopie, najpierw strzelając na bliski dystans z pistoletów, a następnie przechodząc do walki na broń białą.

Udział w walkach[edytuj]

Bitwa pod Rain z przeprawą hakapelitów (po prawej)

Uczestniczyli w kolejnych szwedzkich wojnach tamtej epoki (obu wojnach szwedzko-polskich lat 20. XVII w., wojnie trzydziestoletniej, drugiej wojnie północnej). Jako formacja najpierw podlegali feldmarszałkowi J. de la Gardie, później G. Hornowi; działali też pod dowództwem A. Wittenberga. Na stopie pokojowej w kraju pozostawali pod komendą własnego „pułkownika jazdy fińskiej”. Najbardziej znanym był Torsten Stalhåndske[5] , który zasłynął jako dowódca ich zgrupowania (12 kompanii) w Niemczech podczas wojny trzydziestoletniej.

Uczestniczyli we wszystkich wielkich bitwach tej wojny: od Breitenfeld i Lützen aż do Jankowa i Lens, swymi brawurowymi atakami często rozstrzygając o ich ostatecznym wyniku. W bitwie pod Rain am Lech w Bawarii ich śmiała przeprawa po moście pontonowym wraz z utworzeniem przyczółka na drugim brzegu zdecydowała o nieoczekiwanym zwycięstwie wojsk szwedzkich. Pod Lützen pierwsi zaatakowali nieprzyjaciela prowadząc rozpoznanie w szwedzkiej awangardzie, a potem atakiem flankowym zepchnęli przeciwnika do defensywy i uzyskali powodzenie całego prawego skrzydła[6]. Skutecznie działali również pod Breitenfeld w 1631 jako „najlepsza kawaleria rozpoznawcza” Gustawa Adolfa[7], a w drugiej bitwie (1642) ich nagłe uderzenie rozbiło zaskoczoną jazdę lewego skrzydła wojsk cesarskich, a następnie złamało prawe skrzydło umożliwiając głęboki manewr na tyły nieprzyjaciela[8].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. R. Brzeziński, R. Hook: The Army of Gustavus Adolphus, dz. cyt., s. 8.
  2. Według Björn Holmberg: Arméns regementen, skolor och staber: en sammanställning. Arvidsjaur: Svenskt militärhistoriskt bibliotek, 1993.
  3. Zauważył to Charles Ogier w swym Dzienniku podróży do Polski 1635-1636: „Szwedzi mają Finów, podobnie jak Polacy Tatarów” (R. Brzeziński, R. Hook: The Army of Gustavus Adolphus, dz. cyt., s. 39).
  4. W przeciwieństwie do wyposażonych dostatnio najemników niemieckich – co stwierdził Ch. Ogier pisząc o ich ogólnie mizernym wyglądzie i notując, że w 1635 często mieli już płaszcze (R. Brzeziński, R. Hook: The Army of Gustavus Adolphus, dz. cyt., s. 14).
  5. Nazwisko prawdopodobnie sztucznie stworzone od przezwiska lub przydomka (dosł. „Stalowa rękawica”); w 1634 awansowany na generała majora, objął dowodzenie nad całą kawalerią fińską i szwedzką w Niemczech (R. Brzeziński, R. Hook: The Army of Gustavus Adolphus, dz. cyt., s. 6).
  6. Richard Brzeziński, Graham Turner: Lützen 1632. Apogeum wojny trzydziestoletniej. Kraków: EGIS, 2008.
  7. Richard Brzezinski, Richard Hook: The Army of Gustavus Adolphus, dz. cyt., s. 39.
  8. Mała encyklopedia wojskowa. Warszawa: Wyd. MON, t. I, s. 177.

Bibliografia[edytuj]

  • Richard Brzezinski, Richard Hook: The Army of Gustavus Adolphus (2). Cavalry. London: Osprey Publishing, seria Men-at-Arms 262, 2002