Halina Szwarc

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Halina Szwarc
Halina Maria Kłąb
Ilustracja
Pomnik Haliny Szwarc w Łodzi
Data i miejsce urodzenia

5 maja 1923
Łódź

Data i miejsce śmierci

28 maja 2002
Warszawa

Zawód, zajęcie

gerontolog, wykładowca akademicki

Tytuł naukowy

profesor nauk medycznych

Alma Mater

Akademia Medyczna w Poznaniu

Uczelnia

Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie

Odznaczenia
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Walecznych (1920–1941) Złoty Krzyż Zasługi Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczami Brązowy Krzyż Zasługi z Mieczami Krzyż Partyzancki Medal Komisji Edukacji Narodowej
Halina Kłąb
Halina Klomb
Ryszard, Jacek Drugi
podporucznik podporucznik
Pełne imię i nazwisko

Halina Maria Kłąb-Szwarc

Data i miejsce urodzenia

5 maja 1923
Łódź

Data i miejsce śmierci

28 maja 2002
Warszawa

Przebieg służby
Lata służby

1939–1945

Siły zbrojne

Armia Krajowa

Jednostki

Oddział II Informacyjno-Wywiadowczy

Główne wojny i bitwy

II wojna światowa

Tablica upamiętniająca Halinę Szwarc na frontowej ścianie siedziby CMKP przy ul. Marymonckiej 99/103 w Warszawie
Grób Haliny Szwarc na cmentarzu Powązkowskim

Halina Maria Szwarc de domo Kłąb (ur. 5 maja 1923 w Łodzi, zm. 28 maja 2002 w Warszawie[1]) – polska agentka wywiadu Armii Krajowej w okresie II wojny światowej (podporucznik, pseudonim Ryszard, następnie Jacek II); po wojnie profesor doktor medycyny, gerontolog, w latach 1970–1971 prorektor Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie, inicjatorka uniwersytetu trzeciego wieku w Polsce.

Za działalność wywiadowczą i naukową odznaczona wieloma odznaczeniami państwowymi. Dama Orderu Virtuti Militari V klasy oraz Orderu Odrodzenia Polski II, III, IV i V klasy.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Przed II wojną światową[edytuj | edytuj kod]

Jej ojcem był Wincenty Kłąb, który po przybyciu do Łodzi nauczył się krawiectwa, a następnie prowadził firmę budowlaną (budował i sprzedawał domy). Pochodził z Lipiec Reymontowskich. Halina Szwarc była uczennicą prestiżowego w Łodzi prywatnego Gimnazjum Żeńskiego Humanistycznego Heleny Miklaszewskiej przy ul. G. Narutowicza 59a. Ucząc się tu, marzyła o karierze pianistki, ale kiedy usłyszała fantastyczną grę 12-letniego ucznia Konserwatorium, do którego też uczęszczała, porzuciła myśl o tej drodze życiowej[2]. W latach 1935–1939 należała do harcerstwa[3].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Po wybuchu II wojny światowej, mając 16 lat, zgłosiła się na ochotnika do pracy w konspiracji, początkowo w Służbie Zwycięstwu Polski, a następnie w Związku Walki Zbrojnej Okręgu Łódzkiego. Z polecenia dowództwa szybko i bardzo dobrze nauczyła się języka niemieckiego. Następnie, na polecenie tegoż dowództwa, podjęła starania o volkslistę powołując się na niemieckie korzenie babki (z d. Vogel). Aby odciąć się od środowiska łódzkiego, wyjechała we wrześniu do Kalisza, gdzie podjęła naukę w niemieckim gimnazjum. Tu z rekomendacji dyrektora gimnazjum, do którego uczęszczała otrzymała volkslistę najwyższej grupy, zmieniając jednocześnie nazwisko na „Klomb”. Już wtedy realizowała zadania wywiadowcze w zakresie obserwacji ruchu jednostek niemieckich. W lutym 1942 r. zdała maturę z wyróżnieniem. Początkowo była pod ps. Halina i Ryszard łączniczką i kolporterką prasy konspiracyjnej, a od listopada 1940 r. zastępcą szefa rejonu wywiadowczego w Kaliszu ppor. rez. Wacława Kałużniaka, ps. Jacek I[3].

Była najmłodszą agentką wywiadu Armii Krajowej, nazywaną przez niektórych polską Matą Hari[4].

Po aresztowaniu w 1942 r. jej bezpośredniego przełożonego ps. „Jacek Pierwszy” otrzymała polecenie wyjazdu do Rzeszy. Objęła funkcję szefa rejonu wywiadowczego i pełniła ją w okresie 1941/1942 jako „Jacek II”. Pseudonimu tego używała do końca konspiracji[3].

Od 1943 r. należała do komórki Oddziału II Okręgu Łódzkiego AK, która zajmowała się wywiadem na terenie Niemiec Zachodnich i Północnych. Prowadziła działania wywiadowcze m.in. w Wiedniu i w Berlinie[3].

W listopadzie 1943 r. wyjechała do Wiednia pod pseudonimem „Jacek II” i tu, by nie wzbudzać podejrzeń, zapisała się na studia medyczne. Jej zadaniem tutaj było pisanie raportów o nastrojach w mieście i kolportaż materiałów „akcji N”[5]. Jej bezpośrednim przełożonym był wówczas płk Zygmunt Walter-Janke, ps. Gertruda[3].

Działania wywiadowcze prowadziła m.in. w Wiedniu, Hamburgu, Berlinie i Monachium. Do jej największych sukcesów wywiadowczych należało ustalenie położenia obiektów wojskowych w Hamburgu, co umożliwiło aliantom ich zniszczenie, otrzymała za to angielskie odznaczenie. Następnie podjęła pracę w berlińskim Archiwum Medycyny Wojskowej, skąd pozyskiwała przekazywane aliantom informacje, na podstawie których można było wnioskować o rozmieszczeniu oddziałów niemieckich na froncie wschodnim[3].

Jej bezpośrednimi zwierzchnikami byli w owym czasie mjr Bolesław Jabłoński, ps. Emma oraz kpt. Mikołaj Ostaszewski, ps. Mikołaj. Za akcję wywiadowczą na terenie Hamburga w kwietniu i maju 1943 r. (w okresie alianckich nalotów na to miasto) została odznaczona Brązowym Krzyżem Zasługi z Mieczami. Od jesieni 1943 r. działała głównie na terenie Berlina. Za pracę w Zentralarchiw fur Wehrmedizin w budynku starego Reichstagu otrzymała Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczami (obydwa odznaczenia zweryfikowane po wojnie w ZBoWiD)[3].

Prowadziła również akcje dezinformacyjne wymierzone w niemiecką administrację oraz kolportaż prasy podziemnej na terenie Bawarii i Austrii w ramach Akcji N[6].

W 1944 roku została zatrzymana i przesłuchana po tym, jak posłużyła się fałszywą kartką żywnościową, ale nie zdekonspirowała się. W tym samym roku, po powrocie do rodzinnej Łodzi, została aresztowana przez Gestapo pod zarzutem działalności konspiracyjnej, torturowana i skazana na śmierć przez rozstrzelanie. Aresztowano ją wraz z matką 26 maja 1944. Matkę wysłano do Ravensbruck, Halinę poddano przesłuchaniom w gmachu Gestapo przy ulicy Anstadta w Łodzi. Wyroku nie wykonano z powodu końca okupacji niemieckiej w Łodzi (19 stycznia 1945 roku). Już w czasie pobytu w więzieniu została podana do odznaczenia Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari, który ostatecznie odebrała w 1965[a][7]. Niedługo potem, 1 stycznia 1945 została awansowana do stopnia podporucznika czasu wojny Armii Krajowej[8]. Następnie przetrzymywana w więzieniu kobiecym przy obecnej ul. Gdańskiej 13 (Polizeigefängnis für Frauen; Polizeigefängnis Danzigerstrasse; Frauen-Gefängnis, Danzigerstrasse 13, Litzmannstadt)[9]. Uciekła 18 stycznia 1945 r. w okolicy Pabianic podczas pieszej ewakuacji więźniarek tego więzienia (rozpoczętej ok. godz. 20.00 17 stycznia).

Ukrywała się w Pabianicach i stamtąd skomunikowała z „Emmą”. Ten oznajmił jej, że jest poszukiwana przez UB, który przejął archiwa niemieckie. Ukrywała się w Warszawie, pod Błoniem, w Rogowie, bez dokumentów wreszcie na Śląsku. W październiku 1945 w Katowicach ujawniła się przed komisją weryfikacyjną do przynależności do AK, zaś Zygmunt Walter-Janke oznajmił tam, że otrzymała Krzyż Virtuti Militari za akcję „Berlin”, Krzyż Walecznych za akcję „N”, i Brązowy Krzyż zasługi za akcję „Hamburg”.

Po wojnie[edytuj | edytuj kod]

Osiadła w Poznaniu gdzie wróciła na studia medyczne. Gdy jej matka wróciła z obozu w 1946 roku stanęła przed Sądem Rehabilitacyjnym w Łodzi. B. Jabłoński i Z. Walter – Jankę oświadczyli na sądzie że Halina Kłąb przyjęła volkslistę na rozkaz władz wojskowych. Wróciła więc do nazwiska rodowego. Nie uchroniło to jej przed represjami. W okresie referendum została aresztowana, potem wielokrotnie przesłuchiwana i szereg lat inwigilowana. Przyjmowała pracę lekarza fabrycznego, prowadziła poradnię do walki z wolem w Starołece.

W 1948 r. ukończyła medycynę i rozpoczęła pracę w Klinice Akademii Medycznej w Poznaniu. Tu poznała swego męża, prawnika – Andrzeja Szwarca (ślub w 1949)[2]. Pomimo szykan UB, oskarżenia o kolaborację, a następnie prześladowań przez reżim stalinowski za współpracę z Armią Krajową udało się jej z czasem kontynuować karierę naukową.

Pracowała w II Klinice Chorób Wewnętrznych Akademii Medycznej i prowadziła Wojewódzką Poradnię Chorób Tarczycy. W 1951 uzyskała doktorat. Ze względu na przynależność do AK Uniemożliwiono jej pracę w Akademii Poznańskiej, mimo złożonego doktoratu. W czerwcu 1956 jako jedyny lekarz ratowała w przychodni przy ulicy Słowackiego w Poznaniu rannych podczas zajść czerwca[3].

Podjęła starania o przywrócenie Izb Lekarskich oraz prowadziła badania nad stanem zdrowia więźniów obozów koncentracyjnych. Jako eksternistka podjęła w Akademii Medycznej w Łodzi studia kandydackie z endokrynologii a pracę habilitacyjną obroniła w 1959 roku. Otrzymała wtedy etat docenta w Wyższej Szkole Wychowania Fizycznego w Poznaniu[3].

W 1959 ukończyła przewód kandydacki po którym została docentem etatowym w Wyższej Szkole Wychowania Fizycznego w Poznaniu. W latach 1960–1964 obok pracy lekarskiej jako internista i endokrynolog prowadziła Zakład Medycyny Sportowej w WSWF i była prodziekanem tej uczelni. W 1966 Rada Państwa nadała jej tytuł profesora nadzwyczajnego nauk medycznych. W 1964 r. rozwiodła się i przeprowadziła z dziećmi (synem Andrzejem i córką Magdaleną) do Warszawy. Po przeniesieniu służbowym od 1965 do 1969 była kierownikiem Zakładu Leczniczo-Profilaktycznego AWF i prodziekanem tej uczelni, a w latach 1969–1971 prorektorem. W latach 1973–1975 pełniła funkcję dyrektora Centrum Medycyny Sportowej, a następnie dyrektorem Instytutu Nauk Biomedycznych AWF w Warszawie. W 1976 zorganizowała i prowadziła Zakład Gerontologii przy Centrum Medycznym Kształcenia Podyplomowego w Warszawie. W 1975 roku przy Centrum Medycznym Kształcenia Podyplomowego w Warszawie z jej inicjatywy powstał Uniwersytet Trzeciego Wieku będący pierwszą taką placówką w Polsce i jedną z pierwszych w Europie[2]. Obecnie placówka nosi jej imię.

Była członkiem kilku zespołów i rad naukowych różnych instytutów. Posiadała duży dorobek naukowy (83 publikacje naukowo-badawcze). Pod jej kierunkiem 9 osób uzyskało doktoraty, a ponad 50 osób tytuły magisterskie. Była recenzentem kilkudziesięciu prac doktorskich i dorobku habilitacyjnego. Była przewodniczącą Oddziału Warszawskiego Polskiego Towarzystwa Gerontologicznego. W latach 1945–1946 należała do Związku Bojowników Walki o Niepodległość i Demokrację oraz do Związku b. Więźniów Hitlerowskich Więzień i Obozów Koncentracyjnych w Łodzi. W latach 1949–1959 nie należała do żadnej organizacji. Od 1959 r. była członkiem ZBoWiD Od 1960 do 1964 r. pełniła funkcję wiceprzewodniczącej Komisji Zdrowia Okręgu Poznańskiego ZBoWiD, a od 1965 r. funkcję wiceprzewodniczącej Głównej Komisji Socjalnej i Zdrowia w Warszawie. Od 1968 r. była członkiem Rady Naczelnej ZBoWiD, a od 1973 r. członkiem Zarządu Głównego ZBoWiD[3].

W końcu lat siedemdziesiątych, już jako prof.. zw. Stała się znanym gerontologiem. Brała czynny udział w międzynarodowych zjazdach naukowych gerontologów we Francji, Włoszech, Szwecji, a także w Niemczech w Hamburgu. Założyła w Polsce pierwszy oddział rehabilitacji gerontologicznej i stała się inicjatorką powołania Uniwersytetu Trzeciego Wieku. Dzięki jej staraniom w 2001 roku działały w naszym kraju 23 placówki UTW. Patronowała im 25 lat do czasu gdy zapadła na skutki poważnej choroby[3].

Zmarła w Warszawie w wieku 79 lat. Pochowana została na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie w grobie rodzinnym (kwatera 276-5-3)[10][1].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

W latach 1949–1964 (rozwód) była żoną prawnika Andrzeja Szwarca[3]. Mieli dwoje dzieci: Andrzeja Stanisława – profesora historii[11], oraz córkę Annę Kubasiak – sędziego[3].

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Została odznaczona Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari[12], Krzyżem Walecznych, Brązowym Krzyżem Zasługi z Mieczami (za akcję Hamburg), Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami (za akcję Berlin)[13]. W latach powojennych otrzymała Krzyż Partyzancki (1965), Złoty Krzyż Zasługi (1966) oraz Medal Komisji Edukacji Narodowej (1975). Odznaczona została także Krzyżem Kawalerskim (1969), Oficerskim oraz Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. Postanowieniem z dnia 27 kwietnia 2000 r. za wybitne zasługi dla rozwoju medycyny polskiej oraz w działalności społecznej na rzecz ludzi starszych została przez prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego odznaczona Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski[14].

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

  • Kolportaż prasy „N” w Reichu, [w:] „Akcja „N”. Wspomnienia, 1941–1944. Warszawa, 1972, s. 508–519.
  • Kobiece więzienie gestapo w Łodzi w ostatnim okresie okupacji. [w:] „Przegląd Lekarski – Oświęcim”, 1972, nr 1, s. 14–21.
  • Rekreacja ruchowa osób starszych, praca zbiorowa / H. Szwarc, R. Wasilewska, T. Wolańska ; pod red. Teresy Wolańskiej, Wydawnictwo Akademii Wychowania Fizycznego, Warszawa, 1979.
  • Rekreacja ruchowa osób starszych, praca zbiorowa / pod red. Teresy Wolańskiej ; [aut.] H. Szwarc, R. Wasilewska, T. Wolańska, Wydawnictwo Akademii Wychowania Fizycznego, Warszawa, 1986.
  • Rekreacja i turystyka ludzi w starszym wieku, Halina Szwarc, Teresa Wolańska, Tadeusz Łobożewicz, Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa, 1988, ISBN 83-202-0700-2.
  • Wspomnienia z pracy w wywiadzie antyhitlerowskim ZWZ–AK. Wyd. 1, Warszawa, 1999, ISBN 83-86842-46-6.
  • Wspomnienia z pracy w wywiadzie antyhitlerowskim ZWZ–AK. Wyd. 2, Warszawa, 2008, ISBN 978-83-7543-069-1.
  • Magdalena Grzebałkowska, Halina Szwarc. Bardziej Kloss niż Mata Hari; [w:] „Wysokie Obcasy”, 23 IX 2000, nr 38, s. 7–14.
  • Marek Łuszczyna, Igły. Polskie agentki, które zmieniły historię; Dom Wydawniczy Pwn, 2013, ISBN 978-83-7705-373-7.

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Na motywach jej życia oraz pamiętnika Wspomnienia z pracy w wywiadzie antyhitlerowskim ZWZ-AK powstał w 2007 spektakl Teatru Telewizji Doktor Halina według scenariusza Grażyny Treli i Marcina Wrony w reżyserii Marcina Wrony, konsultacja historyczna Andrzej Krzysztof Kunert, IPN, Teatr TVP – Scena Faktu, który miał premierę 1 września 2008[15]. W 2008 r. spektakl ten został nagrodzony na 52 festiwalu produkcji telewizyjnych i radiowych The New York Festivals Srebrnym Światowy Medal w kategorii „dramat”[16][17] i wydany na DVD[18].

Halina Szwarc-Kłąb wychowała się na łódzkich Bałutach w kamienicy przy ul. Dworskiej (obecnie ul. Organizacji WiN 10). Z inicjatywy mieszkańców na ścianie jej domu powstał mural z wizerunkiem jednej z bohaterek Polskiego Państwa Podziemnego. Są tam samoloty lecące na Berlin oraz logo Uniwersytetu Trzeciego Wieku – ślady jej najważniejszych dokonań[19].

W 2003 roku upamiętniono ją tablicą umieszczoną w murze dawnego więzienia na Radogoszczu[1].

W 2012 została upamiętniona tablicą umieszczoną w ścianie siedziby Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego przy ulicy Marymonckiej 99/103 w Warszawie.

10 listopada 2021 przed Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi odsłonięto pomnik. Przy ulicy Gdańskiej 13 w Łodzi znajdowało się więzienie, w którym przetrzymywano kobiety skazane za przestępstwo przeciwko III Rzeszy. W maju 1944 roku trafiła tu Halina Szwarc, wówczas nosząca nazwisko Kłąb.[20]

W 2021 roku powstał film dokumentalny pt. Halina Szwarc w reżyserii Krzysztofa Rzączyńskiego[21].

Film dokumentalny o Halinie Szwarc pt. Najmłodsza Agentka w reżyserii Magdaleny Majewskiej, powstał w ramach konkursu organizowanego przez TVP Historia[22].

Komiks pt. Halina. Opowieść graficzna o Halinie Szwarc wydany został dzięki Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi. Scenarzystą jest Mikołaj Szczęsny a autorem rysunków: twórca komiksów Tomasz Tomaszewski. Komiks przybliża działalność konspiracyjną Haliny, którą zaczęła prowadzić w wieku 16 lat[23].

Halina Szwarc jest też bohaterką powieści pt. Czarny motyl, pisarzy Lidii Liszewskiej i Roberta Kornackiego, wydanej w 2023 r. Autorzy opisują emocjonującą, pełną zwrotów akcji, opartą na faktach historię Haliny[24].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Elżbieta Adamczyk, Życie warte zachodu. Druga rocznica śmierci śp. prof. Haliny Szwarc [online], „Niedziela” (edycja łódzka) 2004 nr 23; niedziela.pl [dostęp 2012-12-02] [zarchiwizowane z adresu 2015-02-13].
  2. a b c Magdalena Grzebałkowska, Halina Szwarc. Bardziej Kloss niż Mata Hari; [w:] „Wysokie obcasy”, 23 września 2000, nr 38, s. 7–14.
  3. a b c d e f g h i j k l m Kłąb Halina, „Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej w Toruniu” [dostęp 2023-08-01].
  4. Kobiety wywiadu: Halina Szwarc – najmłodsza agentka AK [online], www.1944.pl [dostęp 2023-07-29] (pol.).
  5. Krzysztof Lesiakowski, Halina Kłąb – „Jacek II” (1923–2002). Losy żołnierza wywiadu okręgu „Łódź” AK „Barka”. [w:] „Rocznik Łódzki”, t. 51, 2004, s. 131–144.
  6. H. Sz., Kolportaż prasy „N” w Reichu, [w:] „Akcja „N”. Wspomnienia, 1941–1944. Warszawa 1972, s. 508–519.
  7. Józef Półturzycki, W 90. rocznicę urodzin – Profesor Halina Szwarc – twórczyni uniwersytetów trzeciego wieku w Polsce, „Rocznik Andragogiczny”, 20 (0), 2014, s. 267, DOI10.12775/ra.2013.016, ISSN 1429-186X [dostęp 2023-07-29].
  8. Józef Półturzycki, W 90. rocznicę urodzin – Profesor Halina Szwarc – twórczyni uniwersytetów trzeciego wieku w Polsce, „Rocznik Andragogiczny”, 20, 2013, s. 267–278, DOI10.12775/RA.2013.016, ISSN 2391-7571 [dostęp 2023-07-28] (pol.).
  9. Janina Michowicz, Więzienie przy ul. Gdańskiej (1939–1945 r.) w świetle relacji byłych więźniarek, [w:] „Rocznik Łódzki”, 1969, tom XII (XVI).
  10. Cmentarz Stare Powązki: MARIA KŁĄB, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2019-12-18].
  11. Odsłonięcie pomnika bohaterskiej łodzianki – Haliny Szwarc [online], www.archidiecezja.lodz.pl, 10 listopada 2021 [dostęp 2023-08-01] (pol.).
  12. Kłąb Halina, „Fundacja Generał Elżbiety Zawackiej w Toruniu” [dostęp 2023-07-29].
  13. Józef Półturzycki, W 90. rocznicę urodzin – Profesor Halina Szwarc – twórczyni uniwersytetów trzeciego wieku w Polsce, „Rocznik Andragogiczny”, 20 (0), 2014, s. 267, DOI10.12775/ra.2013.016, ISSN 1429-186X [dostęp 2023-07-28].
  14. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 kwietnia 2000 r. o nadaniu orderów (M.P. z 2000 r. nr 21, poz. 439).
  15. Doktor Halina [online], tvp.pl, 17 stycznia 2008 [dostęp 2012-12-02] [zarchiwizowane z adresu 2011-11-12].
  16. Nowy Jork: nagrody dla Sceny Faktu [online], tvp.pl, 26 stycznia 2009 [dostęp 2012-12-02].
  17. Prestiżowy sukces produkcji Telewizji Polskiej w Nowym Jorku [online], tvp.pl, 28 stycznia 2009 [dostęp 2012-12-02].
  18. Scena Faktu na DVD: „Doktor Halina” [online], tvp.pl, 9 września 2009 [dostęp 2012-12-02].
  19. Odsłonięcie ławeczki Haliny Szwarc-Kłąb – łodzianki i wybitnej agentki wywiadu [online], lodz.pl, 10 listopada 2021 [dostęp 2021-11-10].
  20. Dagmara Kendzior / Anna Barańska-Bekrycht, Odsłonięto pomnik Haliny Szwarc-Kłąb. Była konspiracyjną agentką, tworzyła też Uniwersytety III Wieku [online], radiolodz.pl, 10 listopada 2021 [dostęp 2021-11-10].
  21. Halina Szwarc. filmpolski.pl, 2023-03-18. [dostęp 2024-03-11].
  22. Łodzianka Halina Szwarc bohaterką filmu dokumentalnego. tvp.pl, 2023-11-29. [dostęp 2024-03-11].
  23. Halina Szwarc bohaterką komiksu. Opowiada losy łodzianki, wybitnej agentki AK. lodz.pl, 2023-02-08. [dostęp 2024-03-11].
  24. Joanna Jamróz-Haładyj: "To skandal, że o ludziach tego pokroju nie uczymy w szkołach". Kim była polska Mata Hari?. glos24.pl, 2023-05-03. [dostęp 2024-03-11].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]