To jest dobry artykuł

Hans Beham

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Hans Beham (Behem, Behaim[a]; ur. ok. 1480 w Norymberdze, zm. 1533 w Krakowie) – niemiecki ludwisarz w służbie króla Zygmunta Starego. Czynny w Norymberdze od około 1498 roku, zajmował się głównie odlewaniem dział, rzadziej pracował nad dzwonami. Prawdopodobnie od 1518 roku w Krakowie, dwa lata później wykonał dzwon Zygmunt. Od 1522 roku aż do śmierci serwitor, zwierzchnik królewskich puszkarzy oraz arsenału.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Był młodszym synem Hansa Behema (Behaima) Starszego (zm. 1498), kowala[1] czy też kotlarza[2]. W wieku około osiemnastu lat przejął po nim warsztat. Zapewne początkowo zajmował się fachem ojca, by później poświęcić się ludwisarstwu i puszkarstwu[b][3].

Działalność w Niemczech[edytuj | edytuj kod]

Norymberga była wówczas wiodącym ośrodkiem tych rzemiosł, przyciągającym zamówienia z całej Europy. Behem zajmował się głównie odlewaniem dział i kul armatnich. Już w latach 1501–1502 sprzedawał lufy armatnie do Bambergu, zaś w 1506 roku nawiązał kontakty handlowe z księciem Fryderykiem saskim. Między rokiem 1506 a 1507 pracował w Torgau, o czym świadczą rozliczenia z bankierem Hansem Leinbachem. Następnie w 1508 roku wykonał kilka dział dla hrabiego von Mansfelda. Sporadycznie zajmował się odlewaniem dzwonów. Jeden, stosunkowo duży, odlał wspólnie ze swym bratankiem, Sebaldem Behaimem Starszym, dla fary w Bayreuth. Między rokiem 1514 a 1515 prowadził negocjacje dotyczące kolejnych dział dla Bambergu, w ciągu następnych dwóch lat figurował w bamberskich księgach miejskich[3].

Działalność w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Sygnatura Behama
Niemiecka sygnatura na płaszczu dzwonu Zygmunt
Łacińska sygnatura na płaszczu dzwonu Zygmunt

W 1517 roku dostarczył do Krakowa 35 bombard o łącznej masie 290 cetnarów. Od tego czasu pojawiał się w księgach miejskich stolicy Królestwa Polskiego (notowany jako Hannes Behem boxe magister lub Meister Hans Buchsergisser). Prawdopodobnie przeniósł się do tego miasta w następnym roku[4]. Jednym z jego pierwszych zleceń było zapewne wykonanie dzwonu dla kościoła św. Małgorzaty w Raciborowicach, znajdującego się pod patronatem kapituły katedralnej. Ten niesygnowany obiekt, zachowany do dziś, uznaje się za jego dzieło na podstawie cech stylistycznych (motywów ornamentacyjnych, przerywników między wyrazami i antykwowej majuskuły napisu)[5].

Być może za sprawą protekcji Jana Bonera lub polecenia kapituły Beham zwrócił na siebie uwagę dworu królewskiego. Mogło o tym zadecydować również zainteresowanie króla norymberskim rzemiosłem artystycznym. W 1520 roku zlecono mu odlanie dzwonu Zygmunt dla katedry krakowskiej, ufundowanego przez monarchę. Behem zakończył pracę nad nim w drugiej połowie tego roku i zapewne obserwował całość prac nad jego zawieszeniem między 9 a 13 lipca 1521 roku[6]. Ludwisarz umieścił swoją sygnaturę na dzwonie w dwóch miejscach. Po jednej stronie płaszcza, pod plakietą ze św. Zygmuntem, znalazł się napis antykwą w języku niemieckim – „HANS BEHAM VON NVRMBERG” – przedzielony jego gmerkiem, wyobrażającym trójlistną koniczynę. Z kolei pod plakietą ze św. Stanisławem umieszczono napis łaciński, tym samym krojem pisma i również przedzielony gmerkiem – „IOANNES BOHEMVS DE NVREMBERGENSIS”[7].

Świetne wykonanie tego zlecenia umocniło pozycję Behama, który 12 marca 1522 roku został przyjęty na służbę królewską. Ciesząc się statusem serwitora, był przełożonym królewskich ludwisarzy i zwierzchnikiem arsenału[c]. Po pięciu latach, 27 listopada 1527 roku, Seweryn Boner, działając w imieniu monarchy, odnowił z nim kontrakt na następne dziesięć lat. Beham w myśl umowy otrzymywał rocznie 200 florenów żołdu i był zwolniony z miejskich podatków. Cieszył się szczególnym uznaniem monarchy, na polecenie którego ludwisarzowi zbudowano osobne mieszkanie na Wawelu. W kontrakcie Beham wyraził życzenie pozostania do końca życia w Krakowie, co jednak było uzależnione od woli władcy. Para królewska, Zygmunt Stary i Bona, odwiedziła go 18 grudnia 1524 roku w ludwisarni krakowskiej[d], gdzie powstał również dzwon, by przyjrzeć się odlewanym tam działom. Był to moment wzmożonego zainteresowania dworu kwestią dozbrojenia wojsk, po najazdach turecko-tatarskich na Podole w lecie tego roku[8].

Beham do śmierci pozostał w służbie królewskiej. Zmarł najprawdopodobniej w 1533 roku, bowiem w księgach miejskich pod datą 21 maja tego roku, jego żona, Elżbieta z domu Rossner, została wpisana jako wdowa, potwierdzająca objęcie spadku[9].

Jan Matejko, Zawieszenie dzwonu Zygmunta (1874)

Obraz Matejki[edytuj | edytuj kod]

Jan Matejko umieścił postać Behama na swoim obrazie Zawieszenie dzwonu Zygmunta. Przedstawił go w prawej części płótna, odzianego w skórzany fartuch, gdzie dominuje pośród grupy rzemieślników podnoszących dzwon. Zdaniem Mieczysława Porębskiego postacie ludwisarza i króla są głównymi bohaterami tego obrazu[10].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Niespokrewnieni z Hansem Behamem:

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Różnorodnie zapisywane nazwisko było często spotykane. W XV i XVI wieku, w krajach niemieckich, Szwajcarii, Czechach, na Śląsku i Węgrzech, nosiło je wielu rzemieślników, zajmujących się kowalstwem, ludwisarstwem, rytownictwem pieczęci, mincerstwem, grawerstwem, złotnictwem czy malarstwem. Oprócz nich notuje się również kamieniarza i budowniczego, drukarza, jak i odlewnika czcionek drukarskich. Pierwotnie było to przypuszczalnie przezwisko określające czeskie pochodzenie danej osoby lub jej przodka, Rokosz 2006 ↓, s. 217-218.
  2. Starszy brat Hansa, Lorenz Behaim Starszy (zm. przed 19 IV 1494), według Rokosz 2006 ↓, s. 218 zajmował się kowalstwem. Jednak Hampe 1909a ↓, s. 200 i Ritter 1994a ↓, s. 295 podają, iż był kotlarzem i odlewnikiem puszkarskim. Jego pierwszy syn Lorenz Młodszy, czynny od lat 70. i 80. XV wieku również odlewał broń palną, natomiast drugi syn, Sebald Behaim Starszy (1468–1534), jak i wnuk, Sebald Behaim Młodszy (1505–1538), trudnili się ludwisarstwem, Hampe 1909b ↓, s. 200; Ritter 1994b ↓, s. 295; Rokosz 2006 ↓, s. 218-219.
  3. W źródłach funkcja określana zwrotami tormentorius regius, tormentorum regiorum prefectus, magister expedictionis et omnium pixdariorum supremus magister, Górski 1902 ↓, s. 45 (tu autor użył wobec Behema miana cejgwart); Rokosz 2006 ↓, s. 220. Wspominając wykonanie dzwonu Zygmunt Pociecha 1949 ↓, s. 113 pisze o nim jako „przełożonym nad królewską artylerią”.
  4. Data tego zdarzenia znana jest dzięki notatce nadwornego lekarza Mikołaja Sokolnickiego na marginesie jednej ze jego efemeryd astronomicznych, Rokosz 2006 ↓, s. 221.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Rokosz 2006 ↓, s. 218.
  2. Schmidt 1994 ↓, s. 294.
  3. a b Schmidt 1994 ↓, s. 294; Rokosz 2006 ↓, s. 218.
  4. Lepszy 1909 ↓, s. 202; Schmidt 1994 ↓, s. 294; Rokosz 2006 ↓, s. 219. Natomiast Estreicher 1935 ↓, s. 399, wspominając o ludwisarzu na marginesie biogramu innej osoby, podaje, iż ten miał swoją pracownię przy ulicy Sławkowskiej między 1515 a 1524 rokiem.
  5. Lepszy 1909 ↓; Schmidt 1994 ↓, s. 294; Rokosz 2006 ↓, s. 219-220, 229-230.
  6. Rokosz 2006 ↓, s. 220, 239, 242-243.
  7. Rokosz 2006 ↓, s. 224-225.
  8. Lepszy 1909 ↓; Schmidt 1994 ↓, s. 294; Pociecha 1949 ↓, s. 119; Rokosz 2006 ↓, s. 220-221.
  9. Lepszy 1909 ↓; Rokosz 2006 ↓, s. 218. Natomiast Schmidt 1994 ↓, s. 294 jako datę jego zgonu podaje rok 1532.
  10. Rokosz 2006 ↓, s. 337-338.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Karol Estreicher: Behem Baltazar. W: Polski Słownik Biograficzny. T. 1: Abakanowicz Abdank Bruno – Beynart Wojciech. Kraków: Polska Akademja Umiejętności, 1935, s. 398-399.
  • Konstanty Górski: Historya artyleryi polskiej. Warszawa: skład gł. w Księgarni E. Wende i S-ka, 1902.
  • Thomas Hampe: Beheim, Lorenz, d. Ä. W: Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler von der Antkie bis zur Gegenwart. red. Ulrich Thieme, Felix Becker. T. 3: Bassano – Bichhan. Leipzig: 1909, s. 200.
  • Thomas Hampe: Beheim, Lorenz, d. J. W: Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler von der Antkie bis zur Gegenwart. red. Ulrich Thieme, Felix Becker. T. 3: Bassano – Bichhan. Leipzig: 1909, s. 200.
  • Leonard Lepszy: Behem (Beham) Hans. W: Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler von der Antkie bis zur Gegenwart. red. Ulrich Thieme, Felix Becker. T. 3: Bassano – Bichhan. Leipzig: 1909, s. 202.
  • Władysław Pociecha: Królowa Bona (1494 – 1557). Czasy i ludzie Odrodzenia. T. 2. Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 1949.
  • Catrin Ritter: Beheim, Lörentz, d. A.. W: Allgemeine Künstler-Lexikon. Die Bildenden Künstler aller Zeiten und Völker. T. 8: Bayonne – Beneck. München – Leipzing: K.G. Saur, 1994, s. 295. ISBN 3-598-22748-5. (niem.)
  • Catrin Ritter: Beheim, Lörentz, d. J.. W: Allgemeine Künstler-Lexikon. Die Bildenden Künstler aller Zeiten und Völker. T. 8: Bayonne – Beneck. München – Leipzing: K.G. Saur, 1994, s. 295. ISBN 3-598-22748-5. (niem.)
  • Mieczysław Rokosz: Dzwony i wieże Wawelu. Kraków: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego „Societas Vistulana”, 2006. ISBN 83-88385-73-9.
  • Dieter Schmidt: Beheim, Hans. W: Allgemeine Künstler-Lexikon. Die Bildenden Künstler aller Zeiten und Völker. T. 8: Bayonne – Beneck. München – Leipzing: K.G. Saur, 1994, s. 294. ISBN 3-598-22748-5. (niem.)