Hans Kloss

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Hans Kloss
Stanisław Kolicki (Moczulski)
J-23, Janek

Hans Kloss (Niemiec) oraz Stanisław Kolicki (Polak; w książkach Stanisław Moczulski), podszywający się pod Hansa Klossa
Postać z Stawki większej niż życie
Ilustracja
Stanisław Mikulski (2007), filmowy i teatralny odtwórca roli wywiadowcy i dywersanta, podszywającego się pod Hansa Klossa,
jak i roli samego Hansa Klossa
Twórca Andrzej Szypulski
Zbigniew Safjan
Grany przez Stanisław Mikulski
Tomasz Kot
Dane biograficzne
Pochodzenie polskie (Kolicki-Moczulski)
niemieckie (Kloss)
Przynależność Wywiad polski i radziecki:

Infiltrował:

Płeć mężczyzna
Data i miejsce urodzenia 17 grudnia 1920 roku ("Janek")
21 marca[1] lub 5 października[2] 1919 (Kloss)
Kościerzyna[3] lub Gdańsk[4] (J-23)
Kłajpeda (Kloss)
Inne informacje
Specjalność oficer wywiadu i kontrwywiadu
Umiejętności poliglota, znajomość judo

Hans Kloss – dwóch fikcyjnych bohaterów serii przedstawień Teatru Telewizji pt. Stawka większa niż życie, serialu telewizyjnego pod tym samym tytułem, serii opowiadań w formie książkowej (zbeletryzowane scenariusze), komiksów z cyklu Kapitan Kloss, gry komputerowej Hans Kloss wydanej przez LK Avalon w 1992 oraz filmu Hans Kloss. Stawka większa niż śmierć. Byli to więziony w ZSRR Niemiec o tym imieniu i nazwisku oraz podszywający się pod niego Polak Stanisław Kolicki[5]/Moczulski[6] ps. Janek i krypt. J-23 - agent wywiadu radzieckiego, a następnie także i polskiego.

W rolę serialową Hansa Klossa wcielił się Stanisław Mikulski, zaś pierwotnie miał nim być Andrzej May[7], natomiast w teatrze miał go początkowo grać Ignacy Gogolewski. Obaj aktorzy zagrali w serialu role epizodyczne. W filmie Hans Kloss. Stawka większa niż śmierć Stanisław Mikulski zagrał rolę dojrzałego Staszka oraz jego sobowtóra Hansa, w rolę młodego agenta J-23 wcielił się Tomasz Kot.

Pochodzenie i charakterystyka postaci[edytuj | edytuj kod]

Figura Hansa Klossa w katowickim Muzeum Hansa Klossa
Fotosy z serialu w Muzeum Hansa Klossa w Katowicach
Samochód VW typ 82 Kübelwagen, jakim często poruszał się Hans Kloss

Według scenariusza pod imieniem i nazwiskiem Hansa Klossa w czasie II wojny światowej działa polski dywersant i wywiadowca Stanisław Kolicki (w książkach Stanisław Moczulski), ur. 17 grudnia 1920 w Kościerzynie (w teatrze telewizji w Gdańsku), student Politechniki Gdańskiej[8] i uciekinier z obozu pracy w Köningsbergu, który został zwerbowany przez wywiad radziecki z powodu fizycznego podobieństwa do schwytanego i więzionego oficera niemieckiego o takim imieniu i nazwisku z zadaniem prowadzenia działalność wywiadowczej i dywersyjnej przeciwko III Rzeszy.

Hans Kloss, pod którego podszył się Kolicki (Moczulski), urodził się 5 października[9] (lub 21 marca[10]) 1919 w Kłajpedzie, był synem właściciela ziemskiego Hermanna i Emilii von Wrecker. Bratanek Helmutha, sędziego okręgowego z Królewca[11]. Mieszkał w Gdańsku na Lindenstraße 17 i nie znał języka polskiego z czego był dumny[12]. Ukończył tajną podchorążówkę niemieckiego wywiadu wojskowego (Abwehra)

Staszek pod kryptonimem J-23 swoją działalność szpiegowską dla wywiadu radzieckiego (nie zostało nigdy sprecyzowane czy w NKWD/NKGB czy w GRU) prowadził na okupowanych przez hitlerowców terenach Związku Radzieckiego (nie zostało określone w której z republik działał) i Francji (Saint-Gilles), a także w Rzeszy (Berlin, Gdańsk i Kołobrzeg[13]) i neutralnej Turcji (Stambuł). Najczęściej pracował jednak w Generalnym Gubernatorstwie (Warszawa, Radom, Kraków i Lisko Zdrój). Jednocześnie, pod pseudonimem "Janek", służył w Oddziale II Informacyjnymi Sztabu Głównego Gwardii Ludowej PPR i Armii Ludowej (obie strony o tym wiedziały na co wskazuje porozumiewanie się przez bojowników z centralą). Sporadycznie nawiązuje również kontakty z francuskim Ruchem Oporu, Armią Krajową a także wywiadami brytyjskim (płk Cornell i x. Mżawanadze) i amerykańskim (Anna-Maria Elken). Jako Hans Kloss pracował w kontrwywiadzie Abwehry w stopniu oberleutnanta (porucznik). W pierwszym z opowiadań stopień ten otrzymał po "wyzwoleniu" z radzieckiego więzienia (wcześniej był leutnantem - podporucznik), w serialu i teatrze telewizji posiadał go od samego początku. Z początkiem stycznia 1945 otrzymał awans do rangi hauptmanna (kapitan), otrzymał także w 1943 roku Krzyż Żelazny. Po dekonspiracji i napotkaniu Wojska Polskiego został w stopniu majora (w teatrze awansowany ze stopnia kapitana po zdobyciu Tolberga, w serialu miał go już przed szturmem) skierowany do 2 Armii WP. W czasie walk pod Budziszynem na własną prośbę wcielił się ponownie w postać Klossa celem odnalezienia archiwum Abwehrstelle Breslau.

Zakończenie wojennych losów J-23 zostaje inaczej przedstawione w serialu i powieści niż w teatrze telewizji. W wersji telewizyjnej i literackiej Kloss z Bischofswerden trafił na front zachodni, gdzie dostał się do niewoli amerykańskiej szokując zbrodniarza SS-Gruf Wolfa. Następnie uciekł z niej wracając do obozu już w polskim mundurze z żądaniem wydania Wolfa. W teatrze najpierw został łącznikiem gen. Eberhardta w fabryce tajnej broni w Oberwaldzie skąd trafił do Berlina w poszukiwaniu SS-Gruf Martina.

Serial i powieść kończy się na wydarzeniach w niewoli amerykańskiej, w maju 1945. W teatrze telewizji pokazano losy Staszka w pierwszych latach po zakończeniu wojny. Jako oficer Oddział II Sztabu Generalnego WP prowadził działalność wymierzoną w Werwolf kilkakrotnie powracając do nazwiska swojego niemieckiego sobowtóra, udał się również do neutralnej Szwajcarii[14].

W filmie Hans Kloss. Stawka większa niż śmierć wspomniane jest, że mjr Stanisław Kolicki był po wojnie więziony i skazany na śmierć za bycie podwójnym agentem (prawdopodobnie chodzi o walkę z tzw. odchyleniem prawicowo-nacjonalistycznym), przed egzekucją uratowała go amnestia. Po pogrzebie Otto Skorzennego obecny na nim prawdziwy Hans Kloss, który po zwolnieniu z niewoli radzieckiej zamieszkał w Niemczech Zachodnich, został zwerbowany do współpracy przez Güntera Wernera i Hermanna Brunnera, który zdekonspirował J-23 w czasie wojny, i wysłany do Polski celem znalezienia Bursztynowej Komnaty. Polski wywiad poprosił zniechęconego wydarzenia po wojnie Staszka po raz kolejny o wcielenie się w postać Niemca.

Pierwowzory szpiega[edytuj | edytuj kod]

Na samym początku spektakle teatralne "Stawka większa niż życie" miały być adaptacją powieści Baron von Goldring Jurija Dold-Mychajłyki, której bohaterem jest kapitan Grigorij Pawłowicz Gonczarenko podszywający się pod hauptmanna Henryka barona von Goldringa[17]. Zmianę narodowości bohatera zaproponował sam Janusz Morgenstern. Odcinek pt. "Café Rose" jest wzorowany na powieściach o Jamesie Bondzie i działalności prawdziwego agenta wywiadu niemieckiego Elyasa Bazny ps. "Cicero"[18].

Twórcami postaci Hansa Klossa/Stanisława Kolickiego (Moczulskiego) byli Andrzej Szypulski i Zbigniew Safjan, ukrywający się pod pseudonimem Andrzej Zbych. Nazwisko Kloss autorzy wybrali z książki telefonicznej Berlina.

Broń osobista Hansa Klossa[edytuj | edytuj kod]

Jak podał miesięcznik „Strzał”, w serialu Kloss posługuje się trzema typami pistoletów służbowych: w sześciu odcinkach jest to Walther P38, w czterech – Parabellum (przy czym w dwóch odcinkach nosi ten pistolet w kaburze od Walthera P38), w dwóch ma oba, a w jednym Walthera PPK. W pozostałych odcinkach nie używa broni.

Ponadto, w pierwszym i osiemnastym odcinku, epizodycznie Kloss używa też pistoletu maszynowego MP 40 i granatu, a także niesie karabin Mauser 98k, lecz nie oddaje z niego ani jednego strzału.

Odznaczenia Hansa Klossa[edytuj | edytuj kod]

W odcinku Żelazny Krzyż Kloss za wykrycie rzekomego spisku na życie Hitlera otrzymał Krzyż Żelazny I klasy, aczkolwiek nosił go tylko w odcinku Bez instrukcji. Jak zwrócono uwagę w opowiadaniu "Poszukiwany Gruppenführer Wolf" było to odznaczeni spotykane wśród oficerów kontrwywiadu dość rzadkie, gdyż przyznawano je za walkę na froncie (na tyłach frontu jego odpowiednikiem był Krzyż Zasługi Wojennej). Za odkrycie spisku na życie Adolfa Hitlera bardziej prawdopodobne byłoby odznaczenie Klossa Krzyżem Rycerskim Krzyża Zasługi Wojennej lub Krzyżem Rycerskim Krzyża Żelaznego.

We wszystkich odcinkach serialu Kloss nosił na piersi baretki następujących odznaczeń:

Natomiast w filmie Hans Kloss. Stawka większa niż śmierć nosił:

W polskim mundurze J-23 wystąpił tylko w odcinkach "Spotkanie" i "Poszukiwany Gruppenführer Wolf". W obu major nosi Odznaka za dwie rany lub kontuzje, zmieniają się natomiast baretki odznaczeń. W odc. 17 są to Krzyż Walecznych i Medal „Zasłużonym na Polu Chwały”, w odc. 18 zamiast nich nosi kolejno Medal za Odrę, Nysę, Bałtyk, Order Odrodzenia Polski i Medal za Długoletnią Służbę. Ostatniego z odznaczeń Kolicki nie mógł otrzymać ponieważ przyznawany był on tylko w latach 1938-39 za służbę w WP II RP[19].

Awanse[edytuj | edytuj kod]

III Rzesza[edytuj | edytuj kod]

  • Wehrmacht Heer Leutnant insignia horizontal.png Leutnant - stopień ten nosi w opowiadaniu pt. "Drugie narodziny" jeszcze przed pierwszą dekonspiracją, której dokonał Hans Stedke
  • Wehrmacht Heer Oberleutnant insignia horizontal.png Oberleutnant - w serialu od 1941; w powieści stopień ten otrzymał w 1942
  • Hauptmann Epaulette.jpg Hauptmann - początek stycznia 1945

Polska[edytuj | edytuj kod]

Komiks o Hansie Klossie[edytuj | edytuj kod]

Wydano 20 zeszytów komiksowych z cyklu Kapitan Kloss (między innymi również w Szwecji i Czechach), rysowanych przez Mieczysława Wiśniewskiego (wydanie pierwsze w latach 1971–1973):

  1. Agent J-23
  2. Wsypa
  3. Ostatnia szansa
  4. Kuzynka Edyta
  5. Ściśle tajne
  6. Hasło
  7. Spotkanie z Ingrid
  8. Café Rosé
  9. Wyrok
  10. Kurierka z Londynu
  11. Partia domina
  12. Noc w szpitalu
  13. Podwójny nelson
  14. Żelazny krzyż
  15. Tajemnica profesora Riedla
  16. Spotkanie na zamku
  17. Akcja „Liść Dębu”
  18. Oblężenie
  19. Gruppenführer Wolf
  20. W ostatniej chwili

Lista odcinków serii komiksowej nie pokrywa się ściśle z serialem Stawka większa niż życie. Zeszytów komiksowych jest więcej niż odcinków serialu (patrz: „Noc w szpitalu”, „Kurierka z Londynu”, „W ostatniej chwili”, „Partia domina”, „Tajemnica prof. Riedla”), inna jest ich kolejność oraz niektóre szczegóły akcji (np. w „Żelaznym Krzyżu” hrabia Edwin Wąsowski ginie w wersji komiksowej, w serialu zostaje uratowany, w zeszycie "Ostatnia Szansa" przeciwnikiem Klossa jest Brunner, a w serialu, postać Brunnera zostaje zastąpiona przez Niemca o nazwisku Lothar).

Z kolei istnieje kilka odcinków serialu, które nie wystąpiły w komiksie („Genialny plan pułkownika Krafta”, „Hotel Exelcior”, „Bez instrukcji”). W obu ostatnich tytułach można się jednak doszukać wątków z komiksów: „Partia domina” oraz „Tajemnica prof. Riedla”.

Ponadto opowieści niesfilmowane znalazły się, oprócz przeniesienia na karty komiksu, także w wydaniu książkowym („Kurierka z Londynu”, „Noc w szpitalu”, „Partia domina”). Znalazły się tu również opowieści, których ani nie sfilmowano, ani nie umieszczono w komiksie: „Podwójna gra”, „Spiskowcy”).

Odcinki komiksów: „Noc w szpitalu”, „Kurierka z Londynu” oraz „Partia domina” nie pojawiają się w serialu, zrealizowano jednak ich odpowiedniki w teatrze TV, także ze Stanisławem Mikulskim w roli Klossa.

Jedyną opowieścią, która występuje tylko w komiksie (brak odpowiednika w serialu, książce oraz teatrze TV), jest „W ostatniej chwili”.

W latach 90. XX wieku twórcy Klossa opublikowali na łamach „Skandali” jeszcze jedną opowieść: „Parszywy listopad”.

Opowiadania[edytuj | edytuj kod]

Łącznie powstało 21 rozdziałów o Klossie. Były one publikowane w różnej kolejności i nie zawsze wszystkie. Autorzy popełnili dużo błędów w określaniu czasu akcji danego opowiadania. Członkowie „Klubu Miłośników Stawki”, współtworzący stronę www.stawkologia.pl, zasugerowali, taką kolejność opowiadań [22]:

  1. „Drugie narodziny” (1941/1942)
  2. „Noc w szpitalu” (wrzesień 1942)
  3. „Kurierka z Londynu” (listopad 1942; Andrzej Zbych „przedstawia” wiesbadeński scyzoryk Klossa)
  4. „Partia domina” (grudzień 1942)
  5. „Wsypa” (wczesna wiosna 1943)
  6. „Ściśle tajne” (maj 1943; Brunner błędnie nosi stopień Sturmbannfuhrera)
  7. „W imieniu Rzeczypospolitej” (między majem- powstanie dywizji „kościuszkowskiej”- a lipcem 1943- drugi zamach na „Café Club”)
  8. "Podwójna gra" (lato 1943; pojawia się Adam- błędnie nazwany Henrykiem- Szmidt)
  9. „Ostatnia szansa” (lato 1943; Adam Szmidt znowu w akcji, pojawia się antykwariat jako punkt kontaktowy)
  10. „Café Rosé” (1943; Kloss odjeżdża z Dworca Głównego w Warszawie)
  11. „Podwójny nelson” (1943; po żniwach, zbliża się jesień, Kloss wspomina pobyt w Warszawie, trasa pociągu wskazuje, że jest to 1943)
  12. „Przedostatni seans” (październik 1943)
  13. „Parszywy listopad” (21 bądź 24 listopad najprawdopodobniej 1943; Kloss z powrotem w Warszawie) [23]
  14. „Żelazny Krzyż” (zima 1943)
  15. „Hasło” (wczesna wiosna 1944)
  16. „Spiskowcy” (początek lipca 1944; Kloss błędnie jest kapitanem)
  17. „Kuzynka Edyta” (sylwester 1944/1945)
  18. „Akcja Liść dębu” (luty 1945; trwają walki o Wał Pomorski)
  19. „Oblężenie” (18 marca 1945)
  20. „Spotkanie na zamku” (16 kwietnia 1945)
  21. „Poszukiwany Gruppenführer Wolf” (pierwsze dni maja 1945)
  22. "Malavita" (lata siedemdziesiąte XX wieku) [24]

Muzeum Hansa Klossa[edytuj | edytuj kod]

Rekwizyty z serialu w katowickim muzeum Hansa Klossa

Muzeum poświęcone Klossowi otwarto 1 marca 2009 w Katowicach. Znajdowały się w nim figury woskowe Klossa i Brunnera, eksponaty pochodzące z planu filmowego, fotosy, komiksy i inne. Wyświetlane były 10-minutowe fragmenty filmów z superagentem. Częścią Muzeum była kawiarnia „Café Ingrid” z wyposażeniem z czasów II wojny światowej.

Głównym zadaniem placówki była prezentacja kulturowego fenomenu, którym jest trwała i nieprzemijająca popularność serialu, ponadto miało ono ambicje stać się ośrodkiem kultury, w którym odbywały się spotkania fanów serialu z jego twórcami oraz ludźmi kultury.

Z powodu powstania projektu nowelizacji ustawy o muzeach, której przepisy zakazywałyby używania nazwy „muzeum” przez placówki komercyjne[25], założyciel muzeum podjął decyzję o zamknięciu placówki wraz z końcem 2009. Dodatkowym powodem tej decyzji było pojawienie się zarzutów o rzekome zapędy germanizacyjne tego przedsięwzięcia.

Nawiązania w kulturze masowej[edytuj | edytuj kod]

Postać Hansa Klossa stała się w Polsce, zwłaszcza od lat 70. XX wieku, tzw. ikoną pop-kultury. Stał się bohaterem książek, piosenek (np. Telewizja Brygady Kryzys, czy Ballada o bohaterze zespołu Dzieci Kapitana Klossa), dowcipów, a cytaty (oraz rzekome cytaty) z serialu funkcjonują do dziś w mowie potocznej. Postać Klossa zagrał zarówno w spektaklach, jak i w serialu Stanisław Mikulski. Twarz Stanisława Mikulskiego wykorzystano również w komiksie.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Teatr telewizji
  2. Powieść
  3. Serial i powieść
  4. Teatr telewizji
  5. Serial telewizyjny
  6. Powieść i komiksy
  7. Andrzej May w bazie Filmweb.
  8. Spektakl pt. "Okrążenie"
  9. Opowiadanie pt. "Drugie narodziny"
  10. Spektakl pt. "Kryptonim Edyta"
  11. Andrzej Zbych: "Stawka większa niż życie". Tom I, rozdział 1 "Drugie narodziny".
  12. Spektakl teatralny pt. "W pułapce"
  13. W odcinku 13 Kloss jako swoje miejsce pracy podaje Abwehrstelle Kolberg. W opowiadaniu "Oblężenie" miejscowość Tolnerg pojadająca się także w odcinku pod tym tytułem oraz w spektaklu "Okrążenie" nazwana jest Kolberg (niemiecka nazwa Kołobrzegu).
  14. http://www.stawkologia.pl/streszczenia-spektakli-teatralnych,d353.html
  15. Scenarzyści temu zaprzeczyli, natomiast sam Ritter-Jastrzębski uważał, że historia Klossa jest podobna do jego przeżyć oraz spotkał się ze scenarzystami, po projekcji serialu, opowiadając im o tym
  16. http://www.ciekawemazury.pl/info.htm#3647/pl/i/lesny_zakatek_-_pomnik_oficera_nkwd_mereckiego,_jednego_z_dwoch_pierwowzorow_postaci_hansa_klossa
  17. https://natemat.pl/153939,hans-kloss-istnial-naprawde-jego-pierwowzor-mogl-byc-ak-owcem-ktory-dla-dobra-sprawy-zostal-niemieckim-generalem
  18. Hans Kloss istniał naprawdę? Jego pierwowzór mógł być AK-owcem, który dla dobra sprawy "został" niemieckim generałem | naTemat.pl, natemat.pl [dostęp 2018-09-03] (pol.).
  19. Oficjalna strona Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej / Prezydent / Kompetencje / Ordery i odznaczenia / Odznaczenia / Medal za Długoletnią Służbę, www.prezydent.pl [dostęp 2018-09-03] (pol.).
  20. Kapitanem Wojska Polskiego Staszek jest nazywany w spektaklu pt. "Okrążenie"; w odcinku pt. "Oblężenie" wzorowanym na nim jest natomiast majorem
  21. W serialu po raz pierwszy tytułowany wg tego stopnia jest w odcinku pt. "Oblężenie"
  22. stawkologia.pl
  23. Opowiadanie było publikowane tylko raz, w latach 90 na łamach "Skandali"
  24. Opowiadanie było publikowane tylko raz, w latach 70 na łamach "Trybuny Robotniczej"
  25. PAP: "Interia.pl": Kloss nie do muzeum. 2009.11.18. [dostęp 2012-01-13].
  26. Hans Kloss - Atari/C64. ppa.pl. [dostęp 2011-07-29].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]