Harpia wielka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Harpia wielka
Harpia harpyja[1]
(Linnaeus, 1758)
Harpia wielka
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Infragromada ptaki neognatyczne
Rząd szponiaste
Rodzina jastrzębiowate
Podrodzina jastrzębie
Plemię Accipitrini
Rodzaj Harpia[2]
Vieillot, 1816
Gatunek harpia wielka
Synonimy
  • Vultur Harpyja Linnaeus, 1758[3]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[4]
Status iucn3.1 NT pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     Obszar stałego występowania

     Obszar, na którym harpia została wytrzebiona

Harpia wielka[5] (Harpia harpyja) – gatunek dużego ptaka drapieżnego z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae); jedyny przedstawiciel rodzaju Harpia[5][6]. Zamieszkuje lasy tropikalne w Ameryce Południowej i Środkowej, od południowego Meksyku do północnej Argentyny.

Taksonomia[edytuj | edytuj kod]

Po raz pierwszy gatunek opisał Karol Linneusz w 10. wydaniu Systema Naturae. Holotyp pochodził z Meksyku. Nowemu gatunkowi nadał nazwę Vultur Harpyja[3]. Obecnie (2017) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza harpię wielką w monotypowym rodzaju Harpia[6]. Autorem tego rodzaju jest Louis Jean Pierre Vieillot[7]. Prawdopodobnie jedynym blisko spokrewnionym wobec harpii wielkiej gatunkiem jest harpia gujańska (Morphnus guianensis)[8], badane sekwencje DNA u przedstawicieli obydwu gatunków były w blisko 91% identyczne[9]. Badany był kariotyp harpii; u przedstawicieli tego gatunku 2n=58[10].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Długość ciała wynosi 89–105 cm, masa ciała samców 4000–4800 g, samic 6000–9000 g; rozpiętość skrzydeł 176–201 cm[8] (według innego źródła 183-224 cm). Pazury harpii osiągają długość do 12,5 cm[11]. Choć samice są większe od samców, wymiary w literaturze rzadko podawane są odrębnie w zależności od płci ptaka[12]. Harpie są masywnymi, dużymi jastrzębiowatymi. Ich dzioby barwy czarnej są silnie hakowato zagięte na końcu. Woskówka również jest czarna, ewentualnie czarniawa. Na środkowej części ciemienia znajduje się rozdwojony czub. Skrzydła są szerokie i zaokrąglone. Ogon stosunkowo długi[12]; sterówki szare, pokryte poprzecznymi, czarnymi pasami[11]. Głowa i szyja szare, wierzch ciała ciemnoszary. Na piersi dostrzec można szeroką, czarną przepaskę. Niższa część piersi i brzuch białe. Osobniki młodociane są jasnoszaro-białe; dorosłe upierzenie osiągają po kilku latach. Skok mocny, barwy żółtej. Tęczówka szara lub brązowa[12].

Zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

Zasięg występowania harpii wielkiej rozciąga się od południowego Meksyku (od południowego Veracruz, Oaxaca, Tabasco po Chiapas i, prawdopodobnie, Campeche) przez Amerykę Centralną po Kolumbię i Ekwador, da;ej na wschód poprzez Wenezuelę, Gujanę i na południe na wskroś Peru, Boliwii (na zachód po La Paz i Pando), Paragwaj i Brazylia po skrajnie północno-wschodnią Argentynę (Misiones)[8].

Gatunek wytępiony został w części swojego zasięgu, głównie w środkowej i północnej części Ameryki Centralnej. Podejrzewano również wymarcie w Rio Grande do Sul, jednak w środku lat 90. XX wieku pojawiły się doniesienia, jakoby ptaki z południowego Mata Atlântica (lasu atlantyckiego) miały migrować[13]. W Belize między 1980 a 2000 rokiem dokonano jedynie pięciu pewnych obserwacji; w tym kraju gatunek uchodzi za krytycznie zagrożony. W 2010 odkryto tam gniazdo harpii[14]. W sąsiedniej Gwatemali bardzo nieliczne[12]. W Kostaryce niegdyś były to ptaki bardzo liczne, pod koniec lat 80. XX wieku według Stilesa i Skutcha mogły być już wymarłe. W latach późniejszych pojawiły się bardzo nieliczne doniesienia[15].

Ekologia i zachowanie[edytuj | edytuj kod]

Harpie wielkie zamieszkują nizinne lasy tropikalne; przeważnie odnotowywane są niżej 800 m n.p.m., jednak jedna obserwacja w Kolumbii miała miejsce na wysokości 1600 m n.p.m.[8] Według innego źródła spotykane są do około 2000 m n.p.m. Zamieszkują także lasy galeriowe. Zdają się móc przeżywać w izolowanych połaciach dziewiczych lasów, częściowo poddawanego wycince lasu oraz, przynajmniej tymczasowo, w zaroślach wtórnych z nielicznymi wybijającymi się ponad roślinność drzewami. Rzadko wznoszą się ponad korony drzew, nieczęsto widuje się je nad otwartymi przestrzeniami. Nie są specjalnie nieufne, jednak mimo swoich rozmiarów mało rzucają się w oczy[15]. Według jednego z badań (wyniki opublikowano z 2015 roku), w którym poddano także przeglądowi dotychczasowe wyniki, około 50% pokarmu harpii wielkich stanowią leniwce. 20% ofiar stanowią zaś naczelne, w tym duże małpy, jak wyjce (Alouatta) oraz kapucynki Sapajus i Cebus. Podczas tego badania jako 4. najważniejszą zdobycz odnotowano ursonowate – igłozwierze (Sphiggurus) oraz koendu (Coendou); stanowiły 5% zarówno zdobyczy, jak i spożywanej biomasy. Do pozostałej, znacznie rzadszej zdobyczy zaliczają się m.in. ostronosy (Nasua), kinkażu żółte (Potos flavus), ptaki (przeważnie ary) czy dydelfy (Didelphis)[16].

Lęgi[edytuj | edytuj kod]

W latach 1980–1992 odnotowano blisko 113 gniazd, z czego 52 w Panama[8]. Współcześnie zbadano jednak rozród w całej rozciągłości zasięgu, po Argentynę. Okres lęgowy zmienny w zależności od tegionu występowania. Gniazdo ma formę dużej platformy gałęzi z płytkim zagłębieniem pośrodku. Ulokowane jest wysoko w koronie drzewa, w jego budowie uczestniczą obydwa ptaki z pary[15]. Przeważnie umieszczone jest na drzewie wznoszącym się ponad korony inncyh drzew, często jest to puchowiec (Ceiba). Gniazda badanie w Gujanie i Brazylii ulokowane były 33–41 m nad ziemią, zaś 5 gniazd z Peru mieściło się 21–27 m nad ziemią[12]. Zniesienie liczy 1–2 jaja; och skorupka jest matowobiała, zwykle od gniazda pokrywają je brązowawe plamy. W przypadku, gdy złożone zostały dwa jaja, tylko jedno pisklę dożywa opierzenia. Inkubacja trwa blisko 56 dni, jedno z badanych młodych opierzyło się w pełni po 141–148 dniach życia[15].

Status zagrożenia[edytuj | edytuj kod]

IUCN uznaje gatunek za bliski zagrożenia (NT, Near Threatened) nieprzerwanie od 1994 (stan w 2017)[13][4]. Gatunek występujący na szerokim obszarze, ale stosunkowo rozproszony i rzadki, oraz powoli się mnożący, przez co jest szczególnie wrażliwy na odstrzał. Liczebność spada wskutek niszczenia jego naturalnego środowiska (wyrąb lasów), polowania, prawdopodobnie także konkurencji z ludźmi o pożywienie[4][13]. Pod ścisłą ochroną. Aby ocalić harpię, w Panamie uznano ją w 2002 roku za symbol tego kraju i surowo karze się kłusownictwo[17]. Harpie wielkie cechuje wysokie zróżnicowanie genetyczne, co jest korzystne dla ich przetrwania[18].

Harpia widnieje na herbie Panamy oraz brazylijskiego stanu Paraná. W herbie Mato Grosso widoczny jest feniks, który dzięki swojemu czubowi przypomina harpię[19].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Harpia harpyja, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Harpia, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.) [dostęp 23 grudnia 2017]
  3. a b Karol Linneusz: Systema Naturae. Wyd. 10. 1758, s. 86.
  4. a b c BirdLife International 2013, Harpia harpyja [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2016 [online], wersja 2016-1 [dostęp 2017-12-23] (ang.).
  5. a b Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek, M. Kuziemko: Plemię: Accipitrini Vigors, 1824 (Wersja: 2017-12-14). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 23 grudnia 2017].
  6. a b F. Gill & D. Donsker (red.): New World vultures, Secretarybird, kites, hawks & eagles (ang.). IOC World Bird List: Version 7.3. [dostęp 23 grudnia 2017].
  7. Louis Jean Pierre Vieillot: Vieillot's Analyse d'une nouvelle ornithologie élémentaire. 1816, s. 24.
  8. a b c d e Bierregaard, R.O., Jr, Kirwan, G.M. & Sharpe, C.J.: Harpy Eagle (Harpia harpyja). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2017. [dostęp 23 grudnia 2017].
  9. Lerner HRL, Mindell DP. Phylogeny of eagles, Old World vultures, and other Accipitridae based on nuclear and mitochondrial DNA. „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 37 (2), s. 327–346, 2005. DOI: 10.1016/j.ympev.2005.04.010. PMID: 15925523. 
  10. de Oliveira EH, Habermann FA, Lacerda O, Sbalqueiro IJ, Wienberg J, Müller S. Chromosome reshuffling in birds of prey: the karyotype of the world's largest eagle (Harpy eagle, Harpia harpyja) compared to that of the chicken (Gallus gallus). „Chromosoma”. 114 (5), 2005. DOI: 10.1007/s00412-005-0009-5. PMID: 16163545. 
  11. a b Kyle Shaner: Harpia harpyja Harpy eagle. W: Animal Diversity Web [on-line]. University of Michigan, 2011. [dostęp 23 grudnia 2017].
  12. a b c d e Schulenberg, Thomas S.: Harpy Eagle Harpia harpyja. W: Neotropical Birds Online [on-line]. Cornell Lab of Ornithology, 2009. [dostęp 23 grudnia 2017].
  13. a b c Harpy Eagle Harpia harpyja. BirdLife International. [dostęp 23 grudnia 2017].
  14. James A. Rotenberg, Jacob A. Marlin, Liberato Pop & William Garcia. First Record of a Harpy Eagle (Harpia harpyja) Nest in Belize. „The Wilson Journal of Ornithology”. 124 (2), s. 292-297, 2012. DOI: 10.2307/41480745. JSTOR 41480745. 
  15. a b c d Harpy Eagle Harpia harpyja. Global Raptor Information Network, 12 listopada 2011. [dostęp 23 grudnia 2017].
  16. Everton B. P. Miranda. Conservation implications of harpy eagle Harpia harpyja predation patterns. „Endangered Species Research”. 29, s. 69–79, 2015. DOI: 10.3354/esr00700. 
  17. Sharon Guynup: Conservationists Fight to Save Harpy Eagles (ang.). National Geographic News, 3 czerwca 2002. [dostęp 23 grudnia 2017].
  18. Heather R. L. Lerner , Jeff A. Johnson, Alec R. Lindsay, Lloyd F. Kiff, David P. Mindell. It's not too Late for the Harpy Eagle (Harpia harpyja): High Levels Of Genetic Diversity and Differentiation Can Fuel Conservation Programs. „PLoS ONE”. 4 (10), 2009. DOI: 10.1371/journal.pone.0007336. 
  19. Cristiano Trapé Trinca, Stephen F. Ferrari & Alexander C. Lees. Curiosity killed the bird: arbitrary hunting of Harpy Eagles Harpia harpyja on an agricultural frontier in southern Brazilian Amazonia. „Cotinga”. 30, s. 12–15, 2008.