Hekate

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zobacz też: inne znaczenia.
Hekate
Ἑκάτη
bogini ciemności, czarów i magii, widm, zemsty i pokuty
Ilustracja
Występowanie mitologia grecka
Atrybuty pochodnia, miecz, wąż, bicz
Teren kultu starożytna Grecja
Rodzina
Ojciec Perses
Matka Asteria

Hekate (stgr. Ἑκάτη Hekátē, łac. Hecate) – w mitologii grecko-rzymskiej przede wszystkim bogini ciemności, czarów, magii oraz świata istot i zjawisk nadprzyrodzonych.

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Była bóstwem bardzo starym, niejasnego pochodzenia i o stosunkowo zróżnicowanej roli w wierzeniach. Kult jej wywodzony jest z małoazjatyckiej Karii[1][2]. U Greków nie miała własnego mitu[3]. Po raz pierwszy została wymieniona przez Hezjoda w Narodzinach bogów jako córka Persesa i Asterii[4][2]. Nie była zaliczana do bóstw olimpijskich, chociaż Zeus zachował jej dawne moce i dodał nowe, udzielając władzy nad losem ziemi i morza[3].

Utożsamiano ją z innymi bóstwami: Artemidą[a] i Selene jako bóstwami księżyca[4], z władczynią świata podziemnego Persefoną[2], a nawet z Demeter[b]. Powiązania z Demeter i Artemidą wskazywałyby, że była czczona jako bóstwo przyrody[1], związek z Persefoną odnosiłby się do jej roli w świecie ciemności i praktyk magicznych.

Znana bardziej poprzez swe cechy szczególne i spełniane funkcje, nie odgrywała większej roli w greckich mitach. Ubocznie włączona została do mitologicznego wątku króla Ajetesa i Medei, a według późniejszej tradycji miała być nawet matką Kirke[3].

Kult[edytuj | edytuj kod]

Mimo to była boginią bardzo popularną, najpewniej ze względu na rozległą moc wpływów i stosunkowo szeroki zakres działania. W wierzeniach Greków występowała w dwóch całkiem odmiennych aspektach (później rozdzielonych na jej działalność dzienną i nocną)[5].

Początkowo uważana była za bóstwo życzliwe, pomocne ludziom w życiu codziennym i mające swój wpływ w sprawach sądowych, politycznych i wojennych[4]. Moc jej rozciągała się bez ograniczeń na wszystkie dziedziny życia: wysłuchiwała próśb, udzielając nie tylko dóbr materialnych, lecz także daru wymowy na zgromadzeniach publicznych, zwycięstwa w walce i w zawodach sportowych (igrzyskach). Rybakom zapewniała połowy, rolnikom – rozmnażanie bydła i plony. Wzywano jej jako „bogini żywicielki” potomstwa, podobnie jak Apollina i Artemidy[3].

W odmiennym charakterze występowała później, gdy uchodziła za przypisaną do Hadesu boginię czarów i praktyk magicznych, a także ciemności i świata podziemnego, pokuty i zemsty, wzywaną podczas ofiar przebłagalnych[4]. Jako pani upiorów, patronce czarownic i nekromantów, objawianej pod postacią klaczy lub suki czy wilczycy, przypisywano jej cechy okrutne, choć możliwe do przebłagania, uważając ją również za boginię pokuty i mścicielkę przelanej krwi[1][3].

Trójfiguralne wyobrażenie Hekate z rozdroży

Posągi Hekate stawiano zwykle na rozstaju dróg jako miejscu wyjątkowo sprzyjającym czarom[4]. Dlatego Rzymianom lepiej znana była z przydomkiem Hecate Trivia (Hekate Rozdroży), czyli „trójpostaciowa” (Hecate triformis)[2]. Każdego ostatniego dnia miesiąca składano jej tam w ofierze placki, jaja, ryby, cebulę, niekiedy czarne jagnięta lub szczenięta i miód[4][6]. Największą czcią otaczano ją na Eginie, gdzie corocznie obchodzono jej misteria wprowadzone podobno przez Orfeusza (stąd szczególną cześć odbierała u orfików). Wiadomo, że miała też świątynię w Argos[4].

Ikonografia[edytuj | edytuj kod]

W sztuce starogreckiej wyobrażano ją najczęściej jako postać kobiecą o trzech twarzach, trzymającą pochodnie i otoczoną przez psy. Do jej atrybutów należały także miecze, węże, bicze. Około połowy V wieku p.n.e. uczeń Fidiasza Alkamenes pierwszy przedstawił ją trójfiguralnie – jako trzy postacie połączone plecami, trzymające w rękach pochodnie i dzbany[6][7]. Jej statua znajdowała się przy świątyni Ateny Zwycięskiej na ateńskim Akropolu[6] i zwłaszcza Ateńczycy składali jej ofiary czcząc jako „opiekunkę rozdroży”[5]. Na gemmach często wyobrażana była jako sześcioramienna, otoczona wężami, bardziej przypominająca bóstwa indyjskie niż greckie[7].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. W Atenach, Epidauros i na Delos noszącą właśnie przydomek Hekate, czyli „w dal godząca” (Jan Parandowski: Mitologia, dz. cyt., s. 58).
  2. Z Demeter łączył ją aspekt płodności i śmierci jako mocy ziemi połączonych w cykl życia (Podręczna miniencyklopedia mitologii, dz. cyt., s. 71)

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Pietrzykowski 1979 ↓, s. 64.
  2. a b c d Stankiewicz 2008 ↓, s. 157.
  3. a b c d e Grimal 1987 ↓, s. 121.
  4. a b c d e f g Bogowie, demony, herosi 1996 ↓, s. 168.
  5. a b Miniencyklopedia 2001 ↓, s. 71.
  6. a b c Stankiewicz 2008 ↓, s. 158.
  7. a b Parandowski 1989 ↓, s. 58.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]