Henoteizm

Henoteizm (z gr. εἷς heis, dopełniacz ἑνός henos – „jeden”, θεός theos – „bóg”) – uznawanie istnienia wielu bóstw przy jednoczesnym wywyższeniu jednego z nich.

Historia pojęcia

Henoteizm jest jednym z pojęć, za pomocą których próbowano opisać formy religijności nie będące ani monoteizmem, ani politeizmem. Zgodnie z dominującym w połowie XIX w. ewolucjonistycznym podejściem do religii uznawano, że religie rozwijają się od wielobóstwa do monoteizmu. Pomiędzy tymi stadiami miały występować etapy pośrednie. Takim stadium miał być henoteizm.

Termin henoteizm został wprowadzony w 1842 roku przez F.W.J. von Schellinga w pracy Philosophie der Mythologie und der Offenbarung, na oznaczenie pierwotnej formy monoteizmu (nazywanego przezeń "relatywnym monoteizmem"), poprzedzającego w rozwoju dziejowym politeizm i (w dalszej kolejności) monoteizm absolutny.

W odmiennym znaczeniu termin spopularyzowany został dzięki F.M. Müllerowi w 1860 roku. Müller krytykował koncepcję genezy religii zaprezentowaną przez Ernesta Renana, zgodnie z którą monoteizm był charakterystyczną dla judaizmu tendencją widoczną już w pierwotnych formach religii żydowskiej (także religii starosemickiej). Zdaniem Müllera nie ma na to dowodów, religia starosemicka i pierwsze formy judaizmu nie mają dobrze wyartykułowanej idei boskości i nie można ich określać ani jako monoteizm, ani politeizm. Henoteizm był określeniem ukutym przez niego na określenie hipotetycznej „religijności pierwotnej” umiejscawianej w okresie przed historią spisaną.

Müller wpisywał henoteizm w ewolucjonistyczną wizję religii. Miał on być powszechnym etapem rozwojowym, poprzedzającym skrystalizowanie się politeizmu (znanego ze starożytnej Grecji) lub monoteizmu. Podobnie Karl Robert Eduard von Hartmann uznawał henoteizm za religię naturalną, z której dopiero później miał się wykształcić monoteizm, politeizm czy panteizm, będące bardziej skonkretyzowanymi formami religii.

Te pierwsze znaczenie pojęcia henoteizm nie utrzymało się jednak i sam Müller w późniejszym okresie zaczął ten pierwotny, hipotetyczny stan określać jako katenoteizm. Jako henoteizm zaczął z kolei uznawać sytuację, w której w danej społeczności wyznawanych jest wielu bogów, jednak jeden z nich jest bogiem głównym (co odróżniać ma go od politeizmu). To znaczenie tego pojęcia jest dziś dominujące.

Henoteizm a monolatria

Pojęciem zbliżonym do henoteizmu jest monolatria. Zaproponował je w drugiej połowie XIX w. Julius Wellhausen, na oznaczenie sytuacji, w której dana społeczność wyznaje jedno bóstwo, bez jednoczesnego zaprzeczenia istnienia innych bóstw, lub z dopuszczeniem wyznawania innych bóstw przez inne społeczności .

Oba pojęcia są bliskoznaczne, a granice między nimi nieostre. Niektórzy religioznawcy uznają je za synonimy, inni (np. Friedrich Heiler) wprowadzają rozgraniczenia między nimi (np. monolatria jest stanem, w którym jedno bóstwo jest stale uznawane za dominujące, gdy henoteizm dopuszcza okresowe zmiany w hierarchii). Niektórzy badacze uważają, że monolatria jest terminem trafniejszym i mniej obciążonym wieloznacznością, proponując w ogóle rezygnację z henoteizmu.

Występowanie

Müller sformułował tę koncepcję w swoim tekście Lecture on the Vedas (1865) i zastosował do swoich badań nad Wedami i ich religią. W okresie wedyjskim nie istniała jego zdaniem hierarchia bóstw, lecz istniał panteon bóstw, z którego każde okresowo uznawane było za najwyższe (a w niektórych sytuacjach za jedynego Boga). W późniejszych swoich pracach wskazywał jego występowania także w starożytnej Grecji, Italii i wśród Germanów, Finów i Bałtów.

Paul Asmus uważał, że religia praindoeuropejczyków (Asmus używał tu pojęcia Indogermanie) była henoteistyczna. Bogowie nie byli w niej wyraźnie wyodrębnieni i mogli być uznawani za bóstwo naczelne.

W ograniczonym zakresie wierzenia typu henoteistycznego występowały na starożytnym Bliskim Wschodzie, również wśród plemion żydowskich, u których czysty monoteizm uformował się ostatecznie dopiero w okresie Izajasza w VI wieku p.n.e. (np. henoteizm Abrahama czy henoteizm Mojżesza). Do henoteizmu dążyły także religie starożytnej Mezopotamii (babiloński Marduk czy asyryjski Aszur byli panami Wszechświata otoczonymi szczególną czcią, Babilończycy nazywali Marduka „Bel”, czyli „Pan”) oraz starożytnego Egiptu (liczne bóstwa były w pewnym okresie traktowane jako emanacje boga-słońca Ra). Wydaje się, że henoteizm jest religijną skłonnością ludów semickich (kanaanejskie i aramejskie bóstwa amorficzne).

Bibliografia

• RyszardR. Dziura RyszardR., Monolatria, [w:] Encyklopedia Katolicka, t. 13, Lublin 2009, s. 174 .
• Theodore M.T.M. Ludwig Theodore M.T.M., Monotheism, [w:] LindsayL. Jones (red.), Encyclopedia of Religion, t. 9, Thomson Gale, 2005, s. 6155-6163 .
• RobertR. Mackintosh RobertR., Monolatry and Henotheism, [w:] JamesJ. Hastings (red.), Encyclopaedia of Religion and Ethics, t. 8, Edinburgh 1915, s. 810-811 .
• JuhaJ. Pakkala JuhaJ., Intolerant Monolatry in the Deutoronomistic History, Gottingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1999 .
• EugeniuszE. Sakowicz EugeniuszE., Henoteizm, [w:] Encyklopedia Katolicka, t. 6, Lublin 1993, s. 682-683 .
• MichikoM. Yusa MichikoM., Henotheism, [w:] LindsayL. Jones (red.), Encyclopedia of Religion, t. 6, Thomson Gale, 2005, s. 3913-3914 .