Herszełe Danielewicz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Herszełe (Hersz, Henoch[1], Hersz(e)l[2][3])[a] Danielewicz, jid. הערשעלע דאַנילעוויטש Herszele Danilewicz (ur. 30 stycznia 1882[4] w Lipnie k. Mławy (lub być może w Łodzi)[1], zm. 1941 (lub być może w 1942)[1] w Warszawie) – polski poeta ludowy, publicysta i folklorysta narodowości żydowskiej, tworzący w języku jidysz, znany szczególnie w okresie międzywojennym.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Niedługo po jego urodzeniu rodzina przeprowadziła się do Warszawy, gdzie ojciec pracował w fabryce papierosów. On sam uczęszczał tam do chederu, a po śmierci matki (około 1888 roku) przeniósł się z ojcem do Łodzi, podejmując tam pracę robotnika. W latach 1908-1910 przebywał w Genewie, zaś od 1912, po powrocie do Łodzi, został współpracownikiem „Łódzkiej Gazety Porannej” (Lodzer Morgenblat). Po kilkumiesięcznym więzieniu za działalność polityczną zamieszkał w Kaliszu, ale musiał stamtąd uciekać przed niemieckimi represjami okresu I wojny światowej[1].

W latach 1915-1918 mieszkał ponownie w Łodzi, gdzie pracował m.in. dla prasy jidyszowej, natomiast od 1918 przebywał głównie w Warszawie[1], a ściślej w wówczas podwarszawskim Henrykowie[3]. Zatrudniony był jako robotnik. Ożenił się i miał dwoje dzieci: syna i córkę[3].

W czasie okupacji hitlerowskiej przebywał w getcie warszawskim, gdzie współpracował z prasą konspiracyjną. Zasłynął wówczas ze swego czarnego humoru[1]. Zmarł z głodu w tymże getcie, osierocając syna Pinkusa, który trafił do przytułku[1][2].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Jego debiut miał miejsce w roku 1904, w prasie jidyszowej. Pierwszą książkę opublikował w 1907, a były to „Wiersze Herszka” (Herszeles lider), zawierające proste utwory, pełne ciepła i specyficznego humoru. Tworzył także poezję dla dzieci (pierwszy tomik „Kanarki” – Zunfejgelech, 1918)[1].

Zbierał z zamiłowaniem pieśni ludowe i żołnierskie, anegdoty, żarty, opowiadania, bajki, zagadki[1]; wiele jego materiałów folklorystycznych opublikowano w zbiorowej publikacji „U nas, Żydów” (Ba undz jidn, pod red. M. Wanwila)[3].

Dwa z wierszy Danielewicza zyskały szczególną popularność jako piosenki: „Idź na strychy, właź do piwnic” (Gej af bojdems, krich in kelers) oraz „Raszke jest dobrą dziewczyną” (Raszke iz a mojd a wojle)[3].

O Danielewiczu[edytuj | edytuj kod]

Zarówno Danielewicza, jak i jego syna wspomniał zaprzyjaźniony z nim Icchak Kacenelson w swoim poemacie Pieśń o zamordowanym żydowskim narodzie (część XI: „Pamiętasz?”, pisana 14-16 grudnia 1943):

Quote-alpha.png

A to? Pinkuska płaszcz, synka Hersza poety, znałem miłego smyka!
Herszełe umarł przed rokiem z głodu. Jego sierotkę pamiętam w roli
Głodnego chłopca, co zwinnie, szybko bułkę porywa komuś w koszyka
I z krwią ją zjada, która zeń broczy, a głos mu w gardle drży mimo woli…[5]

Kacenelson poświęcił mu także wstrząsający wiersz „Kronika śmierci Herszełe” (Di chronik fun Herszeles tojt), utrzymany w stylu ludowego lamentu, a opublikowany w konspiracyjnym piśmie Dror, jak również oskarżycielski względem urzędników i społeczności getta artykuł „Ja mam piosneczki!” (Ja mam lidelech!)[3].

Ponadto wielokrotnie pisze o Danielewiczu Zusman Segałowicz w swojej książce wspomnieniowej, poświęconej Żydowskiemu Związkowi Literatów i Dziennikarzy w Polsce pt. „Tłomackie 13”[6].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Wielość podawanych wariantów wynika m.in. stąd, że imię jidyszowe Hersz ma dwie formy zdrobnienia: pierwszego stopnia Herszl (wymawiane dwusylabowo Her-szl, co po polsku zapisywane jest często jako Herszel) i drugiego stopnia Herszele. Ponadto jidyszowa spółgłoska l wymawiana jest podobnie jak kresowe (sceniczne) ł (ale nie jak powszechne ł, czyli ).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i Żebrowski 2003 ↓.
  2. a b Ficowski 1986 ↓, s. 96.
  3. a b c d e f Szwarcman-Czarnota 2013 ↓.
  4. Rejzen 1928 ↓.
  5. Kacenelson 1986 ↓, s. 63.
  6. Segałowicz 2001 ↓, s. 12-14, 101, 149-152, 159-160, 211, 227 i in.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]