Hipnoza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Hipnoza (grec. ύπνος = ýpnos, w wolnym znaczeniu sen) – specyficzny stan psychiczny charakteryzujący się zwiększoną podatnością na sugestię.

Podatność na hipnozę jest nieodłącznie związana z podatnością na sugestię, którą można mierzyć standfordzkim testem podatności na sugestię. Podatność ta wydaje się być niezmienna w ciągu całego życia i prawdopodobnie jest w jakimś stopniu dziedziczona. Około 25% ludzi charakteryzuje się dużą podatnością, natomiast około 20% jest niepodatna na sugestię, a więc niepodatna także na hipnozę. 95% badanych uzyskuje przynajmniej jeden punkt w dwunastostopniowej, standfordzkiej skali podatności[1].

Doświadczenia nad hipnozą pokazują, że nie jest ona związana z żadnym szczególnym stanem, częstotliwość pracy mózgu osób zahipnotyzowanych nie różni się od częstotliwości pracy mózgu osób świadomych, poza wyjątkowymi sytuacjami, gdy hipnotyzer sugeruje osobie hipnotyzowanej, aby się zrelaksowała. Podczas hipnozy człowiek nie ma też żadnych umiejętności i możliwości, których nie posiadałby w stanie pełnej świadomości, jeśli byłby odpowiednio zmotywowany[2]. Mimo to hipnoza jest wykorzystywana w psychologii klinicznej i hipnoterapii, między innymi jako jedna z metod diagnozowania i leczenia zaburzeń nerwicowych, zaburzeń lękowych, przy zmniejszaniu bólu oraz w terapii niektórych uzależnień.

Historyczny rodowód hipnozy[edytuj | edytuj kod]

Twórcą tzw. „hipnozy klasycznej” był neurolog Franz Anton Mesmer. Wystąpił on z teorią, w której zakładał istnienie fluidu równie rzeczywistego i materialnego, jak np. działanie magnesu. Według Mesmera dobroczynny fluid magnetyczny może przenosić się z jednej osoby na drugą, zaś terapeuta może wywołać przypływy lub odpływy „fluidu”[3]. Po wytworzeniu się „mostu” między terapeutą a pacjentem i po wykonaniu krótszych lub dłuższych „passów” (dotyk) współczesny Mesmerowi hipnoterapeuta doprowadzał do przełomu leczniczego.

Działalność Mesmera bliższa była temu, co dziś określa się słowem bioenergoterapia. Mesmer już wśród współczesnych sobie lekarzy uchodził za szarlatana[4]. Część z nich próbowała dowieść, że wszelkie działania terapeutyczne Mesmera były w istocie rodzajem oddziaływania czysto psychologicznego. Wykazywano, że pacjenci niewidzący, że Mesmer zbliża do ich ciała dłoń lub magnes, nie odczuwali w żaden sposób jego oddziaływania, natomiast odczuwali je wówczas, gdy widzieli zabiegi Mesmera lub byli przekonani o tym, że ów już je rozpoczął. Psychologiczne znaczenie samego magnesu wykazano podmieniając go na zwykły kawałek żelaza. Mimo tych argumentów za uznaniem psychologicznych aspektów terapii, Mesmer do końca swojego życia oficjalnie podtrzymywał swoje koncepcje magnetycznych fluidów, jednocześnie odcinając się od aspektów terapii, które w świetle dzisiejszej wiedzy należałoby nazwać elementami psychologii[4]. Mimo przekonań samego Mesmera, Léon Chertok w swojej pracy z 1989[5] nazwał go prekursorem naukowych badań nad hipnozą, ograniczającym się przy tym do prób jej wyjaśnienia na drodze czysto fizjologicznej[4].


Ilustracje przedstawiające eksperymenty z hipnozą, pochodzące z książki Karoly’a Laufenauera z roku 1899


Hipnoza w psychoterapii ericksonowskiej[edytuj | edytuj kod]

Prekursorem zastosowań hipnozy w psychologii klinicznej i hipnoterapii był Milton Hyland Erickson. Na podstawie jego warsztatu pracy amerykański psycholog Richard Bandler i lingwista John Grinder opracowali Model Miltona, który stał się podstawą odkrytego przez nich programowania neurolingwistycznego (NLP)[6].

Erickson uznany został przez terapeutów za czołowego eksperta w dziedzinie współczesnej hipnozy medycznej. Napisał ponad sto prac z dziedziny hipnozy; nauczał hipnozy oraz praktykował w latach 1920–1980. Badając hipnozę, Erickson próbował odnaleźć w niej systematycznie występujące wzorce: dopasowywanie się do sygnałów zachowań niewerbalnych, ukryte sugestie oraz stosowanie metafor w kontakcie indywidualnym i grupowym.

Model Miltona jest sposobem wywołującym i utrzymującym trans przy użycia języka w celu skontaktowania się z ukrytymi zasobami osobowości. Pomiędzy terapeutą a klientem powstaje współpraca; odpowiedzi klienta pozwalają terapeucie rozpoznać, co należy zrobić dalej[6].

Erickson respektował nieświadomą myśl pacjenta. Przyjmował, że nawet za najdziwaczniejszymi zachowaniami kryją się pozytywne intencje i że jednostki podejmują najlepsze, dostępne im w danym momencie, wybory. Celem jego pracy było dostarczenie ludziom większej liczby możliwych wyborów. Przyjmował również, że na pewnym poziomie każdy posiada zasoby potrzebne do dokonania zmian.

Hipnoza w walce z bólem[edytuj | edytuj kod]

Hipnoza jest wykorzystywana jako metoda znieczulająca lub środek w walce z bólem. W odróżnieniu od metod farmakologicznych, działa jedynie na pewną część osób (podatnych na hipnozę), w ograniczonym zakresie sytuacji. Niemniej, w przypadku podatności pacjenta, możliwe jest wykorzystanie hipnozy do znieczulenia bardzo silnego bólu, związanego z zabiegiem stomatologicznym, chirurgicznym lub porodem[7].

Hipnoterapia uzależnień[edytuj | edytuj kod]

Hipnoterapia bywa stosowana jako samodzielny środek terapeutyczny, lub (częściej) jako element dodatkowej psychoterapii w leczeniu uzależnień, takich jak alkoholizm, narkomania, nikotynizm oraz zespół uzależnienia od internetu[8]. Niemniej, skuteczność metody, szczególnie w przypadku silnych uzależnień, jest kwestionowana[9][10], a szanse ewentualnego powodzenia terapii są zależne od wielu czynników, na które terapeuta nie ma wpływu. Kluczowym warunkiem terapii jest odpowiedni poziom podatności na hipnozę[11][9]. Ponadto nie zawsze stan zdrowia pacjenta pozwala na zastosowanie hipnozy. Hipnoza jest również stosowana w leczeniu zaburzeń odżywiania, takich jak kompulsywne jedzenie, bulimia, anoreksja[9]. Jedną z metod odziaływania terapeutycznego, wykorzystywaną m.in. przez lekarzy rosyjskiej szkoły leczenia alkoholizmu, jest terapia awersyjna, polegająca (w przypadku hipnozy) na wbudowaniu silnych negatywnych skojarzeń z alkoholem, np. wymiotów skojarzonych z przyjmowaniem alkoholu lub samym myśleniem na jego temat[12]. Ograniczenie terapii do samego tylko wywołania awersji eliminuje możliwość zażywania substancji powodującej uzależnienie, jednak nie eliminuje potrzeby jej zażywania, co dla pacjenta może być torturą. Dlatego oprócz wzbudzenia awersji najważniejszym składnikiem terapii jest redukcja przymusu sięgania po środek wywołujący uzależnienie (np. alkohol)[13] a ogólny sukces terapii zależy od wielu czynników niehipnotycznych. Oprócz motywacji pacjenta czynnikiem takim jest np. odpowiednie poczucie własnej wartości oraz ograniczenie lęku – czynniki te mogą być również wspierane przez psychoterapię z użyciem hipnozy, m.in. dzięki wykorzystaniu zjawiska regresu hipnotycznego. Pozwala on na cofnięcie się osoby poddawanej hipnozie do czasu, w którym miało miejsce traumatyczne wydarzenie, lub do lat wcześniejszych; umożliwia to zarówno pracę nad ograniczeniem skutków negatywnego zdarzenia, jak i czerpanie pozytywnych wrażeń z regresu do momentów, w których pacjent był szczęśliwy.

Hipnoza w kryminalistyce[edytuj | edytuj kod]

Osoba poddana hipnozie może wykazywać cechy hipermnezji, a zatem przypominać sobie szczegóły wydarzeń, których nie byłaby w stanie odtworzyć bez wejścia w stan hipnotyczny. Zjawisko hipermnezji hipnotycznej dowodzi, że pamięć człowieka jest znacznie bogatsza niż zakres wspomnień kontrolowanych przez świadomość. Hipnoza pozwala na wydobycie wspomnień ukrytych w obszarze podświadomości. Możliwość odtworzenia widzianych obrazów i sytuacji w hipnozie znajduje zastosowanie w kryminalistyce[14]; na przykład do ustalenia cyfr i znaków tablic rejestracyjnych pojazdów, szczegółów wyglądu osób i wnętrz.

Oprócz wykorzystania hipnozy w w poszukiwaniu wskazówek umożliwiających identyfikację sprawców przestępstw, hipnoza jest również wykorzystywana do przełamania amnezji dysocjacyjnej (związanej z przebytą traumą) ofiar brutalnych przestępstw, np. gwałtu. Niemniej, metoda uzyskiwania w ten sposób zeznań wymaga od hipnotyzującego bardzo dużej biegłości, gdyż nieumiejętne zastosowanie hipnozy może doprowadzić do wpojenia hipnotyzowanemu przekonań o prawdziwości wydarzeń, które w rzeczywistości nie miały miejsca[14] – a zatem powstania sugestii hipnotycznej lub posthipnotycznej (tzn. mającej skutki w działaniach podejmowanych pod wpływem hipnozy po wyjściu ze stanu hipnotycznego).

Według informacji z roku 2009 na temat wykorzystania hipnozy w polskim sądownictwie, użyto jej (tzn. wykonano ekspertyzy kryminalistyczne z udziałem biegłych, którzy wykonali badania z użyciem hipnozy) w 56 sprawach o zabójstwo (część z nich była w momencie zlecania badań sprawami o zaginięcie), 12 przypadkach rozboju i 6 sprawach o gwałt[14].

Etyka postępowania specjalistów, którzy mogą pełnić funkcję biegłych w zakresie hipnozy, zabrania im stosowania tej metody wobec podejrzanych o popełnienie przestępstwa[7]. Wyjątkiem są sytuacje, w których podejrzany na własną prośbę poddaje się hipnozie, na przykład w celu przypomnienia sobie szczegółów mogących dostarczyć alibi, i w konsekwencji dowiedzenia niewinności[14]

Hipnoza w służbach specjalnych[edytuj | edytuj kod]

Nieterapeutyczne zastosowania hipnozy były przedmiotem zainteresowania służb specjalnych, w tym wywiadu. Potencjalne zastosowania hipnozy, przydatne z punktu widzenia takich służb, dotyczą możliwości ukrycia prawdy podczas przesłuchań prowadzonych z udziałem tortur lub substancji psychoaktywnych takich jak MDA lub skopolamina. Hipnoza może być bowiem pomocna w wytworzeniu w podświadomości osoby podatnej fałszywego przekonania o prawdziwości określonych informacji, np. tworzących tak zwaną „przykrywkę” (fałszywe alibi). Te same cele próbowano realizować również za pomocą substancji psychoaktywnych lub ich łączenia z hipnozą[15].

Innym polem zastosowania hipnozy w specsłużbach i – potencjalnie – terroryzmie jest poddanie kogoś hipnozie w celu wytworzenia sugestii posthipnotycznych programujących określone działania. U osób o wyjątkowo silnej podatności na hipnozę możliwe jest wytworzenie silnych sugestii posthipnotycznych obejmujących wykonywanie czynności sprzecznych z logiką i uświadomioną wolą zahipnotyzowanego. Pod wpływem mającego miejsce w przeszłości aktu hipnozy osoba będąca obiektem takich praktyk może działać w sposób dla samej siebie absurdalny, przy czym sygnałem do rozpoczęcia akcji może być wystąpienie określonego bodźca (np. bicie zegara lub rzadko występujące zjawisko, przewidziane lub wywołane przez hipnotyzującego). W odtajnianych systematycznie dokumentach CIA znajdują się liczne ślady prób wykorzystania takich technik. Część z nich obejmowała projekt MKULTRA[15]. W ujawnionych dokumentach CIA z lat pięćdziesiątych XX wieku opisane są przypadki wykorzystywania seksualnego lub gwałtu z użyciem hipnozy. Sugestie posthipnotyczne wykorzystano próbnie w celu przeprowadzenia symulowanego morderstwa: pod wpływem wcześniejszej hipnozy dziewiętnastoletnia kobieta miała zastrzelić z pistoletu swoją koleżankę; ekspryment zakończył się sukcesem, kobieta pociągneła za spust (pistolet nie był jednak nabity).

Bezpieczeństwo[edytuj | edytuj kod]

Stosowanie hipnozy wymaga z jednej strony posiadania specjalistycznych umiejętności, z drugiej zaś, może zostać wykorzystane przeciwko pacjentowi[potrzebne źródło] (lub w celach niezgodnych z jego wolą[potrzebne źródło]). Sam stan hipnotyczny jest wprawdzie obojętny dla zdrowia[7], jednak zarówno przekazane pacjentowi sugestie, jak i wydobyte od niego informacje, mogą pacjentowi zaszkodzić[potrzebne źródło]. Szkolenia w dziedzinie hipnozy, przeprowadzane przez specjalistów w dziedzinie psychologii klinicznej i psychiatrii[potrzebne źródło], są kierowane wyłącznie do osób które mają już wykształcenie w tym kierunku, bądź też są lekarzami, pragnącymi poszerzyć swoje umiejętności[potrzebne źródło]. Elementami etosu, przekazywanego na tych szkoleniach osobom, które mają poznawać hipnozę, wykorzystywać ją do celów terapeutycznych, bądź też nauczać hipnozy innych, są następujące zasady[7]:

  • obowiązuje tajemnica lekarska; nie wolno wykorzystywać hipnozy w sytuacjach, w których wydobyte od pacjenta lub ochotnika informacje mogłyby doprowadzić do ujawnienia jego tajemnic osobistych zagrażających jego zdrowiu lub pozycji społecznej,
  • pomimo iż w hipnozie osoba hipnotyzowana nie zrobi niczego wbrew swojej woli, i tak nie należy próbować takich sugestii
  • terapiami powinny zajmować się osoby, które ukończyły przynajmniej kurs w tym kierunku
  • pokazy hipnozy ulicznej/estradowej są bezpieczne, pod warunkiem zapewnienia bezpieczeństwa osoby hipnotyzowanej (warunki otoczenia + umiejętne stosowanie sugestii z zabezpieczeniami)

Trening autogenny[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: trening autogenny.

Trening autogenny dużą popularność zawdzięcza swojej prostocie i dużej skuteczności oddziaływania świadomości na podświadomość. Najłatwiej naukę hipnozy rozpocząć właśnie od treningu autogennego i wielu trenerów hipnozy tak właśnie postępuje.

Podczas wykonywania treningu adept zapoznaje się z naturalnymi reakcjami swojego organizmu na wizualizacje, oczekiwania, wyobrażenia. Wcześniej też u każdego z nas takie reakcje pomiędzy myśleniem a reakcjami organizmu zachodziły, lecz dopiero podczas treningu autogennego wiele osób, po raz pierwszy, je sobie uświadamia.

Autohipnoza[edytuj | edytuj kod]

Jak sama nazwa wskazuje, jest to stan zbliżony do hipnozy, jednakże uzyskiwany nie przez indukcję hipnotyzera, ale samego zainteresowanego (niekoniecznie w wyniku świadomego wprowadzenia się w stan hipnotyczny). Autohipnoza jest stanem zbliżonym do medytacji. Osoby o szczególnie dużej podatności na hipnozę są również podatne na autohipnozę i w związku z tym powinny unikać wykonywania zawodów, w których monotonia wykonywanych czynności grozi wpadnięciem w trans (np. kierowca, maszynista kolejowy). Autohipnoza jest jedną z przyczyn wypadków komunikacyjnych[16].

Nagrania transowe[edytuj | edytuj kod]

Dodatkowymi narzędziami pomocnymi w osiąganiu stanów zbliżonych do głębokiego transu hipnotycznego są nagrania transowe[17], których można używać w domowym zaciszu na polecenie terapeuty, można także korzystać z takich nagrań w celu zwalczenia stresu w codziennym zabieganym życiu. Przekaz o określonej konstrukcji językowej, można we własnym zakresie nagrać dla siebie lub dla innych osób, jest to tzw. spersonalizowany przekaz. Istnieje wiele nagrań tego typu: Począwszy od nagrań zawierających trening autogenny, poprzez sesje autohipnotyczne których z oczywistych względów należy unikać podczas prowadzenia wszelkich pojazdów.

Hipnoza w ujęciu fizjologicznym[edytuj | edytuj kod]

Pionierem badań naukowych nad hipnozą był neurolog Jean-Martin Charcot. Do dzisiaj badania te są prowadzone w wielu ośrodkach naukowych, stosujących wiele technik diagnostycznych od EEG po obrazowanie NMR[potrzebne źródło].

Dane zebrane z użyciem EEG pozwoliły dokładniej zdefiniować stan hipnozy. W obrazie EEG mózgu człowieka, wyróżnia się cztery podstawowe częstotliwości fal mózgowych, które są elektrycznymi impulsami o określonej częstotliwości, przebiegającymi przez cały mózg[potrzebne źródło].

  • fale β – o częstotliwości 14–32 Hz – które odpowiadają stanowi zagrożenia lub intensywnego, świadomego wysiłku umysłowego;
  • fale α – o częstotliwości 7–14 Hz – odpowiadające stanowi wyciszenia i relaksu – np. podczas słuchania spokojnej muzyki;
  • fale θ – 4–7 Hz – odpowiadające stanowi głębokiego relaksu;
  • fale δ – 3–4 Hz – występujące podczas części faz snu.

Zwykle przez mózg człowieka przebiegają naraz impulsy o różnych częstotliwościach, z jednym dominującym. Np.: w stanie normalnego relaksu dominują fale α, ale obecne też są fale β i θ. Z kolei w stanie świadomego wysiłku umysłowego oprócz fal β są też obecne fale α[potrzebne źródło].

Jedna z fizjologicznych definicji stanu hipnotycznego głosi, że występuje on wtedy, gdy udaje się „wyłączyć” wszystkie typy aktywności mózgu oprócz dolnego zakresu fal α i górnego zakresu fal θ – a zatem w mózgu zahipnotyzowanej osoby występują wyłącznie fale o częstotliwości 6–10 Hz i nie ma śladów fal β[potrzebne źródło]. Zdominowanie pracy mózgu przez dolny zakres fal α powoduje, charakterystyczne dla tego stanu efekty kataleptyczne i somnambulistyczne – a więc brak odczuwania bólu (tzw. hypnoanestezja) i brak świadomej kontroli nad częścią własnego ciała – zwłaszcza nad kończynami. Niektóre teorie głoszą, że następuje też swoiste zastąpienie roli funkcji fal β falami θ – dzięki czemu w stanie hipnotycznym pozostaje się podatnym na sugestię i można bezwolnie wykonywać polecenia osoby, która zdoła przejąć kontrolę nad tą częścią aktywności mózgu pacjenta[potrzebne źródło].

Inne informacje[edytuj | edytuj kod]

W kręgach New Age hipnoza bywa przedstawiana jako przykład tajemniczego zjawiska, które dawniej było negowane przez naukowców (a przynajmniej uznawane za całkowicie nieznaczące). W 1933 roku niektórzy psychiatrzy i psychologowie uważali, że zjawisko nie istnieje; inni utrzymywali, że nie przedstawia ono sobą żadnej wartości. W tamtym czasie hipnozę dołączano do kategorii tricków scenicznych sztukmistrzów. W świecie nauki była swoistym tabu, a zajmujący się nim badacze byli wyśmiewani[18]. Obecnie zjawisko to jest przedmiotem badań naukowych[potrzebne źródło].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Postacie historyczne[edytuj | edytuj kod]

Współcześni badacze (poza Polską)[edytuj | edytuj kod]

Polscy badacze[edytuj | edytuj kod]

Tematy powiązane[edytuj | edytuj kod]


Przypisy

  1. Galos: Mentalizm - kompendium wiedzy. 2013, s. 158.
  2. Galos: Mentalizm - kompendium wiedzy. 2013, s. 155-161.
  3. Anna Trzcieniecka-Green: Współczesne teorie hipnozy. [dostęp styczeń 2010].
  4. 4,0 4,1 4,2 Andrzej Augustynek: Franz Anton Mesmer prekursorem hipnozy, psychoterapii czy też medycyny niekonwencjonalnej (bioenergoterapii)?. [dostęp styczeń 2010].
  5. Oryginał wydano w 1989 jako Hypnose et suggestion; wydanie polskie: Léon Chertok: Hipnoza i sugestia. Warszawa: Wydawnictwo Interpress, 1993, s. 13. ISBN 83-223-2614-9.
  6. 6,0 6,1 Benedykt Peczko: NLP - Prawdy i mity.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Andrzej Augustynek: Hipnoza w walce z bólem. [dostęp 1 stycznia 2010].
  8. 10. W: Andrzej. Augustynek: Sugestia, manipulacja, hipnoza. Warszawa: Centrum Doradztwa i Informacji Difin, 2008. ISBN 978-83-7251-905-4.
  9. 9,0 9,1 9,2 Szymon Łucyk: Hipnoza: między magią a medycyną. [dostęp styczeń 2010].
  10. Dariusz Wasilewski: Leczenie alkoholizmu. [dostęp styczeń 2010].
  11. Justyna Maciaszek: Tradycyjne i współczesne koncepcje hipnozy. [dostęp styczeń 2010].
  12. Terapia awersyjna.
  13. Andrzej Augustynek: Terapia alkoholizmu hipnozą. psychologia.net.pl, 2012-02-18. [dostęp 2013-01-30].
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 Anna Wojcieszak: Hipnoza kryminalna. [dostęp 1 stycznia 2010].
  15. 15,0 15,1 Dokumentacja przesłuchań Komisji Senackiej do spraw MKULTRA (ang.). [dostęp styczeń 2010].
  16. Rozmowa o skutkach upałów. [dostęp 1 stycznia 2010].
  17. Adam Bytof i Piotr Pietryk: Nagranie transowe dla kobiet i mężczyzn.
  18. E. Maurey. Egzorcyzmy. , 1992. Wrocław: Astrum. 
Wikibooks-logo.svg
Zobacz publikację na Wikibooks:
Mentalizm/Hipnoza i sugestia

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
hipnoza

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]