Historia Cypru

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Początki Cypru[edytuj]

Według legendy to miejsce urodzin Afrodyty. Z terenu Cypru pochodzą pierwsze w Europie ślady gospodarki neolitycznej[1]. Około roku 8500 p.n.e. teren wyspy skolonizowany został przez osadników z obszaru wybrzeża ekumeny haplogrupy J. Wraz z ludźmi na wyspę dotarły pierwsze zwierzęta hodowlane oraz nasiona roślin uprawnych[2]. Epoka chalkolitu na wyspie trwała 3800-2300 p.n.e.; w środkowym (2000-1600 p.n.e.) i późnej (1600-1050 p.n.e.) epoce brązu Cypr prawdopodobnie można utożsamiać z Alasziją, znaną z tekstów egipskich, hetyckich, babilońskich i innych, datowanych na XVIII-XI w. p.n.e. Według nich Alaszija była wielkim eksporterem miedzi. na wyspie znaleziono liczne ślady przetwórstwa miedzi z tej epoki; rozrzut importów cypryjskich potwierdza rozległe kontakty Cypru ze wschodnią częścią basenu Morza Śródziemnego, a w późnej epoce brązu nawet z częścią zachodnią. Podczas wykopalisk odkryto pozostałości wielu miast portowych z tego okresu m in Engomi, Palaipafos, Kition, Hala Sultan Tekke. Takie utożsamienie, dotąd jedynie hipotetyczne, 1997 zostało potwierdzone przez wyniki analiz fizykochemicznych tabliczek glinianych, zawierających korespondencję od władcy państwa Alaszija do króla Egiptu, odnalezionych w archiwum pałacowym w Tell el-Amarna.

Lata 1200-1050 p.n.e. to okres perturbacji zapoczątkowany przez najazd tzw. ludów morza i napływ na wyspę imigrantów z Lewantu i Egei. Wówczas Cypr odegrał ważną rolę pośrednika w rozprzestrzenieniu technologii obróbki żelaza w Grecji właściwej. Około 1050 na wyspie osiedlili się na stałe Mykeńczycy[3]; wschodnia część wyspy była kolonizowana przez Fenicjan[4].

Starożytność[edytuj]

Początek epoki żelaza na Cyprze przypadł na czas rozdrobnienia na miasta-królestwa: Salamis, Kition (kolonia fenicka), Amathos, Pafos, Kurion, Soli, Marion, Thamassos, Idalion, Chytri. Cypr pod koniec VIII w. p.n.e. pozostawał pod dominacją asyryjską, w VII w. prawdopodobnie był niezależny, na początku VI w. podlegał Egiptowi. W 545 p.n.e. dobrowolnie poddał się Persom i wspierał ich operacje militarne w Egipcie i na Bliskim Wschodzie. Po reorganizacji imperium perskiego przez Dariusza I Cypr znalazł się w piątej satrapii wraz z Fenicją i Syro-Palestyną. Miasta Cypru (z wyjątkiem Amathos) przystąpiły do powstania jońskiego (500-494) przeciw Persom; dwie ważne bitwy lądowa i morska zostały stoczone pod Salaminą; przegrana bitwa lądowa przesądziła o klęsce powstania; 480-479 p.n.e. statki cypryjskie prowadziły walki wspólnie z flotą pers. przeciw Grekom. W trakcie walk ateńsko-perskich wyspa bardzo ucierpiała, głównie podczas prowadzonej przez Kimona kampanii, która miała wyzwolić Cypr spod panowania perskiego Po śmierci Kimona doszło w miastach do przewrotów; w ich wyniku władzę objęli przywódcy properscy (z wyjątkiem Salaminy, gdzie rządził progrecki Euagoras). W 331 p.n.e. królestwa cypryjskie opowiedziały się po stronie Aleksandra III Wielkiego podczas oblężenia Tyru[5]. Spadkobiercy Aleksandra III Wielkiego pozbawili władzy niezależne cypryjskie miasta-królestwa, a wyspa przypadła w udziale Ptolemeuszom[6]. W I w. p.n.e. wyspa stanowiła teren przetargowy w rozgrywkach między Ptolemeuszami a Rzymianami. Cypr został włączony do imperium rzymskiego 38 r. p.n.e.

W pierwszej połowie I w. n.e. nastąpił początek chrystianizacji Cypru, związany z działalnością apostołów św. Pawła i św. Barnaby (45-46 r.)[7]. W 325 liczna delegacja kościoła cypryjskiego wzięła udział w powszechnym Soborze Nicejskim I. W głównych miastach Cypru (Salamina, Pafos, Kurion, Soli) powstały pierwsze bazyliki chrześcijańskie, a na całej wyspie wiele klasztorów. Po podziale cesarstwa rzymskiego (396), Cypr stał się częścią imperium wschodniorzymskiego.

Średniowiecze[edytuj]

Najazd Arabów 618 zapoczątkował panowanie islamu, który został odrzucony przez ludność Cypru. Po 691 islam był ponownie przywracany przez muzułmanów za pomocą ekspedycji morskich w 743, 805 i 912 r. Panowanie bizantyńskie zostało przywrócone w wyniku akcji zbrojnej 963-964 cesarza Nicefora II Fokasa[8]. Jako część cesarstwa bizantyńskiego Cypr przetrwał do 1191, kiedy król angielski Ryszard I Lwie Serce opanował wyspę, uwięził jej władcę Izaaka Komnena i sprzedał ją templariuszom; oni natomiast 1192 odsprzedali ją byłemu królowi Jerozolimy, Gwidonowi de Lusignan.

Za panowania francuskiej dynastii Lusignanów nastąpił rozwój feudalizmu zachodnioeuropejskiego oraz przejściowa romanizacja wyższych warstw społeczeństwa wyspy. Narzucanie ludności Cypru obcych zwyczajów feudalnych oraz całego systemu nowych obciążeń przyczyniło się do buntów (zwłaszcza ludności wiejskiej), które ze wzmożoną siłą wystąpiły w XIV w. m.in. w 1331, 1345, 1373. Po wyparciu 1291 krzyżowców z Palestyny Cypr był odosobnioną enklawą zachodnioeuropejskich feudałów i kupców we wschodnim basenie Morza Śródziemnego. W drugiej połowie XIII w. na wyspie rozpoczęła się ingerencja wł. republik kupieckich: Pizy, Genui, Wenecji. W 1376-1464 portowe miasto Famagusta znalazło się we władaniu Genueńczyków. Najazd floty egipskiej mameluków, po którym nastąpiły bunty w rejonie Limassol i Pafos, zmusiły władcę Cypru do płacenia trybutu na rzecz sułtanów egipskich W 1474 Cypr stał się faktycznie protektoratem Wenecji. Wdowa po Jakubie II (1440-1473), matka Jakuba III (zm. 1474). Wenecjanka Katarzyna Cornaro sprawowała samodzielne rządy jako królowa Cypru do 1489. W niezbyt jasnych okolicznościach sprzedała ona wyspę Wenecjanom, którzy 1571 zostali z niej wyparci przez Turków osmańskich.

Panowanie Osmańskie[edytuj]

Cypr stał się jednym z paszałyków imperium osmańskiego i stanowił w latach 1765-1803 udzielne ziemie (tur. hass) naczelnego admirała floty tureckiej, a następnie wielkiego wezyra. W 1785 reaktywowano zarząd głównego dowódcy floty nad wyspą, który miał zawiadywać Cyprem wspólnie z sułtańskim dragomanem, zarządcą podatków i pełnomocnikiem gubernatora w sprawach administracyjnych.

Na przełomie XVIII i XIX w. ucisk finansowy wobec ludności cypryjskiej znacznie się nasilił, co wywołało jej sprzeciw i powstania 1804 i 1821. Próby reform, związanych także z eksperymentami politycznymi w samym Stambule 1821-1856, okazały się nieskuteczne. Rozwijał się nadal proceder odsprzedawania dzierżaw z podatków publicznych (iltizam), w tym także pochodzących z dóbr kościelnych cypryjskiego Kościoła prawosławnego. W walce wyzwoleńczej Grecji 1821-1829 uczestniczyło wielu Cypryjczyków. Zrodziła się wówczas idea połączenia (Enosis) Cypru z Grecją, forsowana zwłaszcza przez cypryjski autokefaliczny Kościół prawosławny. Po przegranej Turków w wojnie rosyjsko-tureckiej 1877-1878 udało się Wielkiej Brytanii, zmierzającej do stworzenia strategicznej bazy we wschodu części basenu Morza Śródziemnego, narzucić Turkom tzw. konwencję cypryjską (4 czerwca 1878), na której mocy przyznano Brytyjczykom prawo okupacji i administrowania wyspą.

XX wiek[edytuj]

Makarios III

W następstwie przystąpienia Turcji do koalicji z Niemcami 5 listopada 1914 Wielka Brytania dokonała formalnej aneksji Cypru, co zostało oficjalnie uznane w traktacie lozańskim (1923)[9]. W 1925 Wielka Brytania ogłosiła Cypr swoją kolonią, ustanawiając na wyspie rządy gubernatora. Panowanie brytyjskie, znajdujące odbicie w samowoli administracji kolonialnej oraz w narzucaniu ludności obcej kultury, doprowadziły X 1931 do wybuchu powstania, krwawo stłumionego przez wojska brytyjskie. Patrioci cypryjscy, dążąc do obalenia obcych rządów, propagowali w nowych warunkach ideę połączenia wyspy z Grecją, co znalazło oddźwięk w kołach nacjonalistów greckich głoszących hasła utworzenia Wielkiej Grecji; 15 stycznia 1950 z inicjatywy zwierzchnika Kościoła cypryjskiego, arcybpa Makariosa III odbył się plebiscyt, w którym większość ludności opowiedziała się za zjednoczeniem z Grecją; władze brytyjskie nie uznały wyników plebiscytu[10]. W tej sytuacji cypryjscy Grecy powołali Cypryjską Organizację Wyzwolenia Narodowego (EOKA) na czele z generałem J. Griwasem. Partyzantka Griwasa, dopuszczająca się aktów terroru na Brytyjczykach, spowodowała wprowadzenie przez administrację kolonialną stanu wyjątkowego (1955-1959). Narodowy ruch Greków cypryjskich, powiązany z ideą Enosis, wywołał z kolei protesty i akty terroru tureckiej mniejszości wyspy; strony konfliktu odwołały się o pomoc do Grecji i Turcji. W następstwie rezolucji ONZ doszło do rokowań z udziałem Wielkiej Brytanii, Grecji i Turcji. W ich wyniku 16 sierpnia 1960 proklamowano niepodległą Republikę Cypryjską. Jej prezydentem został arcybiskup Makarios III, wiceprezydentem zaś Turek cypryjski, F. Kucuk. Zgodnie z nową konstytucją władza wykonawcza należała do prezydenta, wiceprezydenta oraz powołanego przez nich rządu liczącego 10 członków (7 narodowości greckich i 3 tureckich). Konstytucja przyznawała wiceprezydentowi oraz ministrom prawo weta wobec wszystkich decyzji prezydenta w sprawach polityki zagranicznej, obronności i gospodarki. W tym samym roku Cypr został przyjęty do ONZ, a rok później stał się członkiem brytyjskiej Wspólnoty Narodów[11].

W 1963 Makarios podjął próbę rewizji pierwszej konstytucji Cypru, faworyzującej Turków i paraliżującej poczynania władzy wykonawczej. Wystąpił z 13-punktowym planem przewidującym m.in. zniesienie prawa weta dla wiceprezydenta Turka oraz zniesienie zapisu, który uzależniał przyjęcie każdego projektu od odrębnej większości głosów posłów przedstawicieli obu społeczności. Doprowadziło to w grudniu 1963 do wybuchu pierwszej wojny domowej między Grekami a Turkami[12]. 4 marca 1964 Rada Bezpieczeństwa ONZ uchwaliła rezolucję o wysłaniu na Cypr sił pokojowych w celu rozdzielenia zwaśnionych stron[13]. Rok później Turcy cypryjscy wycofali się ze stanowisk w rządzie i parlamencie, zagwarantowanych przez konstytucję; 27 kwietnia 1967 Kucuk i R. Dhenktas powołali, niezgodnie z ustawą zasadniczą, tymczasową administrację turecką wyspy. Ponawiane pertraktacje pomiędzy stronami konfliktu oraz próby mediacji międzynarodowej nie przyniosły rezultatów, za co Turcy cypryjscy i część opinii światowej winili prezydenta Makariosa. W maju 1974 mniejszość turecka wystąpiła z projektem federacji Cypru jako unii 2 państw odrzuconym przez Makariosa. 15 lipca 1974 terrorystyczna organizacja EOKA-2 w porozumieniu z juntą ateńską ogłosiła przewrót wojskowy i prezydenturę gen. Nikosa Sampsona[14]. 20 lipca tegoż roku na północy wyspy miał miejsce desant wojsk tureckich Doszło do 2-dniowej wojny pomiędzy wojskami tureckimi a cypryjską Gwardią Narodową. Tymczasowym prezydentem został Glafkos Kliridis, wówczas przewodniczący Zjednoczonego Demokrarycznego Frontu Narodowego. 22 lipca 1974 na prośbę Grecji nastąpiło zawieszenie broni, a sprawa cypryjska powróciła na forum międzynarodowych debat[15]. Pod koniec 1974 Makarios powrócił na Cypr i ponownie objął urząd prezydenta sprawując go do śmierci w 1977[16].

W lutym 1975 Turcy ogłosili powstanie Federalnego Państwa Turków Republiki Cypryjskiej, które uznała tylko Turcja. W 1977 prezydentem został Spiros Kiprianu, przewodniczący Partii Demokratycznej nie zdołał jednak doprowadzić do przełomu w konflikcie pomiędzy społecznościami wyspy. Parlament Turków cypryjskich 15 listopada 1983 podjął decyzję o proklamowaniu niezależnego państwa o nazwie Republika Turecka Cypru Północnego (RTCP)[17]. Mimo intensywnych prób mediacji ze strony organizacji międzynarodowych, podział wyspy na 2 państwa utrwalił się. W części tureckiej, wspieranej przez władze w Ankarze, rozpoczęła się akcja sprowadzania na Cypr nowych grup ludności tureckiej w celu wyraźniej zmiany stosunków demogr. na wyspie na jej korzyść. W 1988 prezydentem Cypru został wybrany George Vasiliou, kandydat niezależny. W lipcu 1990 podjęto starania o przyjęcie Cypru do EWG[18], co uzależniono od zakończenia konfliktu grecko-tureckiego. 19 lutego 1993 prezydentem Cypru został Kliridhis[19]. Jako zwolennika ścisłej współpracy Cypru z Grecją ponownie wybrano go na prezydenta 15 lutego 1998 W listopadzie 1998 Komisja Europejska podjęła uchwałę w sprawie negocjacji dotyczących przystąpienia Cypru do Unii Europejskiej. W kwietniu 2003 Cypr podpisał traktat akcesyjny z Unią Europejską. Traktat wszedł w życie od 1 maja 2004. 1 stycznia 2008 roku Cypr został członkiem strefy euro[20].

Przypisy

  1. Misztal 2013 ↓, s. 16.
  2. Praca zbiorowa pod redakcją naukową Joachima Śliwy, Wielka Historia Świata Tom 2 Stary i Nowy Świat od „rewolucji” neolitycznej do podbojów Aleksandra Wielkiego,Kraków,2005, ss. 103-105. ISBN 83=85719-83-0.
  3. Misztal 2013 ↓, s. 28.
  4. Misztal 2013 ↓, s. 35.
  5. Misztal 2013 ↓, s. 66.
  6. Misztal 2013 ↓, s. 68.
  7. Misztal 2013 ↓, s. 109.
  8. Misztal 2013 ↓, s. 117.
  9. Misztal 2013 ↓, s. 387.
  10. Misztal 2013 ↓, s. 398.
  11. Misztal 2013 ↓, s. 435.
  12. Misztal 2013 ↓, s. 440.
  13. Misztal 2013 ↓, s. 444.
  14. Misztal 2013 ↓, s. 461.
  15. Misztal 2013 ↓, s. 465.
  16. Misztal 2013 ↓, s. 471-472.
  17. Misztal 2013 ↓, s. 474.
  18. Misztal 2013 ↓, s. 476.
  19. Misztal 2013 ↓, s. 477.
  20. Misztal 2013 ↓, s. 492.

Bibliografia[edytuj]

  • Mariusz Misztal: Historia Cypru. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego, 2013. ISBN 978-83-7271-749-8.

Linki zewnętrzne[edytuj]