Historia Iraku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Niniejszy artykuł opisuje dzieje Ziemi Irackiej od pojawienia się tam pierwszych ludzi w epoce kamienia, aż do czasów obecnych.

Historia Iraku w ścisłym tego wyrażenia znaczeniu rozpoczęła się w 1-szej poł. VII w.n.e. – wtedy to właśnie arabscy zdobywcy nadali owej ziemi tę nazwę: „Irak”. Spośród nazw wcześniejszych najlepiej znaną i najczęściej stosowaną jest „Mezopotamia” (grec. „Międzyrzecze”). Wynika to z faktu, iż odnosi się ona do krainy geograficznej, co nadaje jej charakter ponadczasowo uniwersalny (można ją stosować w odniesieniu do każdej epoki). Inne natomiast nazwy, takie jak Sumer (najstarsza znana dziś nazwa odnosząca się do tamtego regionu), Babilonia, czy wreszcie Irak są określeniami konkretnych jednostek polityczno-administracyjnych (państw, prowincji), co ogranicza zakres ich prawidłowego stosowania do wypowiedzi tyczących się konkretnej epoki, kiedy to istniało określone państwo lub prowincja.

Niepodległe państwo irackie powstało formalnie w roku 1932[1].

Epoka przedarabska[edytuj]

Prehistoria[edytuj]

W okresie prehistorycznym przez ziemie dzisiejszego Iraku przeszła fala migracyjna cro-magnończyków zmierzających ku Indiom i Wschodniej Azji. Później, ok. 36 tys. lat temu, na terenie dzisiejszego Iraku i Iranu pojawiła się kultura baradosteńska górnego paleolitu. Ok. 18 tys. lat temu nastąpiła zmiana na kulturę zarzyjską, a ok. 9000 r.p.n.e. na północnym wschodzie dzisiejszego Iraku pojawia się kultura Zawi Szemi Szanidar. Na ziemiach Iraku neolit przedceramiczny nastąpił ok. 8000 r.p.n.e. (Kultura Dżarmo). Ok. 6000 r.p.n.e. w środkowym Iraku pojawiła się neolityczna kultura Hassuna. Prawie jednocześnie z nią istniała również kultura Samarra, która pod koniec 5 tysiąclecia p.n.e. przeszła w kulturę Ubajd, rozpościerającą się daleko poza ziemiami Iraku na obszarze południowej Anatolii. Kultura Ubajd konkurowała z kulturą Halaf i ostatecznie doprowadziła do jej zniszczenia][1].

Starożytność[edytuj]

Obszar między Eufratem a Tygrysem, zwany od starożytności Mezopotamią (gr. międzyrzecze), był kolebką najstarszych cywilizacji, które zaczęły tam powstawać już w 3500 r.p.n.e. Istniały tam następujące państwa: Sumer[2], Akad (pierwsze wielkie państwo na tym terenie, utworzone ok. 2300 r.p.n.e. przez Sargona), Asyria, Babilonia[3].

W roku 538 p.n.e. ziemie te zdobyli Persowie pod wodzą Cyrusa II Wielkiego[4], który rozgromił Chaldejczyków i włączył Mezopotamię do państwa Achemenidów. Panowanie Achemenidów trwało do podbicia Persji przez Aleksandra Wielkiego w IV w.p.n.e. Po rozpadzie jego imperium Mezopotamia stała się częścią Państwa Seleucydów[5][6].

W 115 r.n.e. Mezopotamię podbił Trajan i stała się ona prowincją Cesarstwa rzymskiego. W 227 nowa perska dynastia Sasanidów dokonała jej rewindykacji.

Epoka arabska[edytuj]

Średniowiecze[edytuj]

Epoka wczesnoarabska[edytuj]

Podboje arabskie

W roku 635 państwo Sasanidów najechali Arabowie, którzy ostatecznie zdobyli Mezopotamię w wyniku bitwy pod Kadeszem w roku 636[7][8]. Zwycięzcy nadali tej ziemi nazwę Irak i (w latach 40-ych VII w.) nawrócili na islam większość jej mieszkańców, którzy dotychczas byli chrześcijanami. Po śmierci proroka Mahometa wybuchły ostre walki o tron kalifa. Od 656 do 661 kalifem był jego bliski krewny Ali. W 661 władzę nad kalifatem arabskim przejęła dynastia Umajjadów, którzy przenieśli stolicę z Medyny do Damaszku[8], w wyniku czego w islamie nastąpił okres długotrwałego rozpadu. Mieszkańcy Iraku jako poddani Alego wyznawali szyizm. Po dojściu do władzy Umajjadów rozpoczęło się krzewienie sunnizmu. Konflikt między szyitami a Umajjadami stał się jedną z przyczyn dojścia do władzy w 750 dynastii Abbasydów, którzy założyli Bagdad będący od 762 stolicą Iraku[8]. W latach 750–1258 nastał wielki rozkwit, a Bagdad stał się największym kulturalnym, naukowym i handlowym centrum muzułmańskiego świata[1].

Mongolskie jarzmo[edytuj]

W roku 1258 nastąpił regres spowodowany najazdem Mongołów[9] pod wodzą Hulagu-chana, którzy rozgrabili Bagdad i spustoszyli Mezopotamię. Mongolska dynastia Ilchanidów panowała tu do połowy XIV w. Po niej nastała dynastia Dżalajirydów (1339-1410). W 1393[10] i 1401 Bagdad był niszczony przez wojska Timura Chromego i dwukrotnie przebudowywany. Po Dżalajirydach nastąpiły rządy licznych i często zmieniających się dynastii. Jedną z nich byli Safawidzi, którzy władzę w Iraku objęli w roku 1509 i uczynili szyizm religią państwową.

Fragment XVII-wiecznej mapy Turcji obejmujący m.in. prowincję "Yerack"

Nowożytność (okres turecko-osmański)[edytuj]

Następnie o władzę nad tą ziemią rywalizowali Persowie i Turcy, którzy ostatecznie wygrali w roku 1534. Od tej pory, przez prawie 400 lat aż do początków XX w. Irak był turecką prowincją[11], w której realną władzę sprawowali namiestnicy, co było spowodowane znacznym oddaleniem Bagdadu od stolicy Imperium osmańskiego.

Począwszy od XIX w. swoje zainteresowanie tym obszarem zaczynają okazywać państwa zachodnioeuropejskie – Niemcy, Francja i Wielka Brytania.

Pod koniec XIX w. w wyniku reformy administracyjnej rozpoczęły się dążenia na rzecz autonomii Iraku

XX wiek[edytuj]

Jako kolonia[edytuj]

 Osobny artykuł: powstanie w Iraku (1920).

W 1914 z początkiem I wojny światowej Irak jako część Imperium Osmańskiego stanął po stronie Niemiec. W tym samym roku do południowego Iraku wkroczyły wojska brytyjskie. W 1917 Anglicy zajęli Bagdad i Kirkuk, a w 1918 kontrolowali prawie cały obszar Iraku. Skutkiem wojny był rozpad Imperium osmańskiego, a w kwietniu 1920 roku na konferencji w San Remo Liga Narodów wydała Wielkiej Brytanii mandat na rządzenie Irakiem, co usankcjonowało jego status jako kolonii Brytyjskiej[12][13]. Brytyjska kolonizacja Iraku doprowadziła do wybuchu narodowowyzwoleńczego powstania w którym ponad 130 tysięcy powstańców dowodzonych przez szyickiego lidera Muhammeda ad-Din asz-Sziraziego starło się z siłami kolonijnymi[14][1]. Po stłumieniu rebelii władze kolonialne proklamowały w 1921 roku monarchię konstytucyjną[12][13], z dwuizbowym parlamentem, pod panowaniem Haszymidów a królem Iraku został obrany Abdullah, jednak funkcję tę objął jego brat Fajsal[15], który rządził pod brytyjskim protektoratem (w charakterze odszkodowania Abdullahowi powierzono władzę w Jordanii). Faktyczna władza w Iraku należała do urzędników brytyjskich[1].

 Osobny artykuł: zamieszki w Iraku (1931).

Elity brytyjskiego Iraku składały się głównie z sunnitów[16]. W 1930 roku z inicjatywy premiera Nuri as-Sa’ida podpisano traktat brytyjsko-iracki regulujący wzajemnie relacje na okres dwudziestu lat. Na mocy traktatu iracki monarcha przejął kontrolę nad sprawami wewnętrznymi i obronnością kraju. Wielka Brytania zachowała w Iraku swoje bazy wojskowe i zastrzegła sobie prawo do korzystania z infrastruktury militarnej kraju na wypadek wybuchu wojny[17]. Traktat został odrzucony przez irackie społeczeństwo jako niewystarczający. Wpływy brytyjskie umocniły się gdy w 1931 rząd zgodził się na udzielenie brytyjskiej Iraq Petroleum Company wyłącznej koncesji na poszukiwania i eksploatację ropy w Iraku północno-wschodnim[18][19]. Probrytyjska polityka rządu spowodowała niezadowolenie opozycji skupionej w Partii Bractwa Narodowego powodując stłumione przez rząd i Brytyjczyków zamieszki i strajki. Niezależnie od protestów Bractwa Narodowego trwały wystąpienia kurdyjskie które również zostały stłumione z pomocą sił kolonialnych[20]. Po upadku wystąpień coraz większe wpływy w opozycji uzyskała Iracka Partia Komunistyczna[1].

Królestwo Iraku[edytuj]

3 października 1932 roku proklamowano formalną niepodległość[12][13] Królestwa Iraku, które wstąpiło też zaraz do Ligi Narodów. Mimo to Irak wciąż pozostawał zależny od Wielkiej Brytanii[13]. W roku 1933 (zaledwie rok po ogłoszeniu niepodległości) zmarł król Fajsal[15] a następcą został jego syn Ghazi I, który rządził tylko do 1939, kiedy to umarł, a nowym królem został jego syn Fajsal II mający wówczas 4 lata[15]. Dopóki nie uzyskał pełnoletności władzę regencką sprawował jego stryj 'Abd al-Ilah. W 1933 roku miejsce miał nieudany bunt Asyryjczyków zakończony zmasakrowaniem tysięcy cywilnych mieszkańców kraju[21][22]. W 1935 roku premier kraju został Jasin al-Haszimi będący zwolennikiem panarabizmu. Jego rządy związane były dalszym z ignorowaniem mniejszości etnicznych, represjami opozycji, zwiększeniem siły służb bezpieczeństwa i stłumieniem rebelii szyickiej z 1936 roku oraz powstania jazydów w Dżabal as-Sindżar[23][24]. Rządy al-Haszimiego zakończył wojskowy zamach stanu z 1936 roku. Przywódca puczu Bakr Sidki misję sformowania rządu przekazał Hikmatowi Sulajmanowi. Rządy Sulajmana charakteryzowały się odrzuceniem panarabizmu i chęcią modernizacji kraju[25]. Liberalne obietnice gabinetu nie zostały jednak spełnione a opozycja i związki zawodowe zostały poddane represjom[26]. Krótkie rządy Sulajmana przerwała interwencja panarabskich wojskowych w 1937[27].

W czasie II wojny światowej w Iraku pojawiły się silne sympatie proniemieckie. W 1941 roku odbył się nieudany antybrytyjski zamach stanu Al-Gajlaniego w wyniku którego Irak czasowo trawił pod okupację armii brytyjskiej a w 1943 dołączył do koalicji aliantów[1]. Po zakończeniu wojny Irak wziął udział w I wojnie izraelsko-arabskiej (po zakończeniu której z Iraku wyjechało koło 130 tysięcy Żydów)[1][28]. W 1953 król Fajsal II uzyskał pełnoletniość, ale jego stryj-regent nadal starał się wpływać na politykę kraju[15].

W latach 1948-1958 miało miejsce mnóstwo demonstracji i niepokojów. W ostatnich latach istnienia monarchii irackiej rząd poszerzył w kraju zachodnie - brytyjskie i amerykańskie interesy gospodarcze przyznając tamtejszym firmom koncesje na wydobycie ropy naftowej. W 1955 Irak podpisał pakt bagdadzki[13], a w 1958 połączył się z Jordanią tworząc Federację Arabską[1].

Irak i kraje ościenne w roku 1920

Rewolucje 1958 i 1963 roku[edytuj]

Abd as-Salam Arif i Abd al-Karim Kasim, przywódcy puczu z 1958 roku

W roku 1958 odbył się republikański przewrót wojskowy, w czasie którego na pałacowym podwórzu zastrzelono króla i księcia regentay. Nowy rząd rewolucyjny zniósł instytucje tzw. ancien régime (monarchię i parlament) oraz proklamował republikę i rozwiązał federację z Jordanią[13]. Ustanowiono dyktaturę generała Abd al-Karim Kasima stojącego na czele puczu. Pucz doprowadził do izolacji politycznej Iraku w regionie co skłoniło kraj do poszukiwaniu nowych sojuszników w bloku wschodnim[29]. W porewolucyjnym rządzie doszło do rozłamu na skutek sporów w kursie polityki zagranicznej Iraku - Kasim opowiadał się za pełną niezależnością kraju, w wojsku istniała natomiast silna sympatyzująca z baasizmem frakcja zwolenników zjednoczenia świata arabskiego pod egidą Egiptu[30].

Kasima obalono w wyniku przewrotu w roku 1963. Buntownicy kierowali się panarabizmem oraz antykomunizmem (oskarżając Kasima o zbyt dobre relacje z lokalnym ruchem komunistycznym)[1]. Na czele puczu stanął jeden z twórców puczu w 1958 roku, Abd as-Salam Arif. Za organizacje puczu odpowiedzialne było panarabskie skrzydło wojska i partia Baas[31]. Wojsko wkrótce pozbyło się z rządu radykalnych baasitów[32] a rząd składał się głównie ze zwolenników naseryzmu[33]. W okresie rządów wojskowych trwała walka z partyzantami kurdyjskimi[34]. W 1966 roku władzę objął generał Abd ar-Rahman Arif[35] który aby uspokoić partię Baas tekę premiera dał dotychczasowemu baasiście Tahirowi Jahjiowi. W roku 1967 kraj przystąpił do wojny izraelsko-arabskiej[36].

Rządy Baas[edytuj]

W okresie al-Bakra[edytuj]

Rządy Jahji i Arifa nie spełniły jednak oczekiwań partii Baas. Baasiści zorganizowali w 1968 kolejny zamach stanu w następstwie którego przejęli pełnie władzy[37]. Faktycznym liderem państwa irackiego stał się Ahmad Hasan al-Bakr który stał się prezydentem, premierem, dowódcą armii oraz przewodniczącym nowo utworzonej Rady Dowództwa Rewolucji. W skład rządu al-Bakra oprócz przedstawicieli partii Baas weszło 9 niezależnych nacjonalistów oraz trzech ministrów kurdyjskich[38] a elita państwa została zdominowana przez świeckich sunnitów[39]. Nowy rząd natychmiast przystąpił do walki z opozycją - represje dotknęły głównie komunistów i inne grupy lewicowe niesprzymierzone z baasizmem w wydaniu al-Bakra[40]. Prześladowania przy entuzjazmie Irakijczyków dotknęły też nieliczną społeczność żydowską po wykryciu przez rząd rzekomego syjonistycznego spisku[41].

Do 1971 roku al-Bakr i jego kuzyn Saddam Husajn pozbyli się wewnątrzpartyjnej konkurencji[42] co umożliwiło im przeprowadzenie serii wewnętrznych reform obejmujących między innymi reformę rolną i nacjonalizację złóż ropy naftowej i własności zachodnich firm paliwowych[43]. Reformy utrzymane w lewicowym stylu i wprowadzenie Karty Narodowej definiującej system Iraku jako socjalistyczny nie doprowadziły do większego przeobrażenia gospodarki irackiej w której wciąż przeważał wolny rynek. Rząd dzięki zwiększonym przychodom z ropy zmechanizował rolnictwo, utworzył nowe zakłady pracy oraz rozbudował infrastrukturę doprowadzając do wzrostu poziomy życia obywateli[44][1].

W pierwszej fazie rządów al-Bakr doprowadził do pogorszenia i w konsekwencji zerwania stosunków dyplomatycznych z Wielką Brytanią i Stanami Zjednoczonymi. Coraz cięższe relacje łączyły przez to Irak z prozachodnimi rządami regionu[45] oraz sąsiednią Syrią (w której co prawda rządził inny odłam partii Baas)[46]. Skrajnie negatywne relacje łączyły natomiast relacje na linii Irak-Izrael, które pozostawały szczególnie wrogie po tym gdy w 1973 w trakcie wojny Jom Kippur Irak wysłał jednostki pancerne walczące z izraelską armią[47] a w 1978 al-Bakr potępił egipsko-izraelskie rozmowy pokojowe[1]. Coraz lepsze były natomiast relacje iracko-radzieckie[48]. Układy z ZSRR spowodowały pogorszenie relacji z USA, które zdecydowały się m.in. finansować w latach 1973-1975 kurdyjskich rebeliantów walczących z rządem[49]. Pod wpływem al-Bakra, Irak z czasem oddalił się od ZSRR i rozpoczął proces poprawy stosunków z USA[50]. Po niemalże całkowitym zdystansowaniu się od ZSRR (dzięki szybkiego wzbogaceniu się Irak nie potrzebował już radzieckiej pomocy gospodarczej) kraj prowadził niezależną politykę opierając się głównie na współpracy z Arabią Saudyjską i Kuwejtem, nie rezygnując przy tym z agresywnej retoryki antyizraelskiej[51].

Najpoważniejszym problemem wewnętrznym Iraku pod rządami al-Bakra w latach 1973-1974 pozostawała kwestia kurdyjska. Kurdowie pod wodzą Mustafy Barzaniego. Walki trwały one do 1975, gdy Iran wycofał się z udzielania Kurdom pomocy[52] na mocy porozumienia w Algierze. Iran w zamian za zrzeczenie się przez Irak prawa do części szlaku wodnego w Szatt al Arab wycofał swoje wsparcie dla Kurdów[53].

W okresie Saddama Husajna[edytuj]

W 1979 roku prezydentem został Saddam Husajn. Przeprowadził on czystkę w szeregach Rady Dowództwa Rewolucji, przeprowadził pogrom komunistów (co doprowadziło do utworzenia komunistycznej partyzantki Al-Ansar) oraz znacząco poprawił relacje Iraku ze światem zachodnim[54][1]. Na rok po przejęciu władzy przez Saddama Husajna odbyły się pierwsze powszechne wybory, w których kobiety zyskały prawo głosu. W tym samym czasie doszło do znacznego pogorszenia się relacji z Iranem ogarniętym rewolucją islamską[1].

 Osobny artykuł: wojna iracko-irańska.

Iran, chcąc rozszerzyć rewolucję islamską, rozpoczął zaopatrywanie w broń szyitów irackich skupionych w grupach takich jak Zew Islamu. Przez kraj przetoczyła się fala rebelii szyickich i fali zamachów terrorystycznych[55]. W 1980 roku Saddam Husajn przypuścił atak zbrojny na Iran. Podejmując tę decyzję, zamierzał na trwałe rozwiązać na korzyść Iraku długotrwały spór graniczny oraz zawładnąć bogatymi złożami ropy w rejonie Szatt al-Arab[12][13], przyłączyć do Iraku Chuzestan, czyniąc tym samym swój kraj nie tylko potęgą regionalną, ale i państwem przewodzącym całemu światowi arabskiemu. Zamierzał również położyć kres rewolucji islamskiej i ingerencji Iranu w sprawy wewnętrzne Iraku[56]. Saddam Husajn spodziewał się błyskawicznego zwycięstwa[57], jednak zamiast tego wojna przeciągnęła się do 1988 i zakończyła brakiem rozstrzygnięcia, przynosząc Irakowi wiele strat i długów[58].

W trakcie wojny z Iranem Irak korzystał z pomocy Arabii Saudyjskiej, Kuwejtu i Zjednoczonych Emiratów Arabskich, co oznaczało częściowe zrzeczenie się dotychczasowej polityki laickości państwa[59]. Również w 1988 wojsko irackie przeprowadziło przeciwko Kurdom operację Al-Anfal, której ofiarą padło, według różnych źródeł, od 50 tys. do 200 tys. osób[60][61][62].

Próbę zdobycia nowych terenów roponośnych Irak ponowił w sierpniu 1990 roku, kiedy to przypuścił agresję na Kuwejt i początkowo utworzył zależną Republikę Kuwejtu a następnie włączył państwo do Iraku jako prowincję. Choć większość rodaków i przedstawicieli innych Arabów uznało atak za sukces rządu to interwencja nie spodobała się rządom europejskim a także części rządów arabskich[63]. Na podstawie decyzji ONZ-tu wojska z USA, Wielkiej Brytanii i innych państw wyparły latem 1991 siły irackie z Kuwejtu. W odwecie za atak w trakcie wojny rząd Iraku zbombardował kilka miast izraelskich. Na Irak nałożono surowe gospodarcze embargo a kraj znalazł się w dyplomatycznej i ekonomicznej izolacji[64]. Husajn czując, że zagrożone były jego rządy, na nowo wdrożył kampanię terroru i inwigilacji społeczeństwa. Stłumił także powstania szyitów i Kurdów, które wybuchły wiosną 1991[65], nie zatrzymał jednak ogłoszenia w 1992 roku utworzenia na terenie irackiego Kurdystanu autonomicznego tworu państwowego[1].

Wraz z międzynarodową blokadą Irak zaczął coraz popadać w kryzys. W 1993 i 1996 lotnictwo amerykańskie zbombardowały irackie wyrzutnie rakietowe na północy kraju, tereny na południu i okolice Bagdadu z powodu nierespektowania przez Irak ustaleń ONZ dotyczących zakazu prowadzenia badań jądrowych i kontroli zbrojeń. Co prawda w 1996 ONZ zezwoliła na eksport ograniczonej ilości ropy naftowej (program „ropa za żywność”) jednak już w 1997 i 1998 Irak uniemożliwił pracę zespołom komisji ONZ ds. rozbrojenia[1]. U progu XXI wiek doszło do liberalizacji systemu politycznego, przeprowadzono reformy konstytucji oraz wprowadzono amnestię dla więźniów[66].

XXI wiek (wojna w Iraku)[edytuj]

Saddam Husajn, przywódca kraju w latach 1979-2003
 Osobny artykuł: II wojna w Zatoce Perskiej.

W roku 2003, po długich dyskusjach i pod pretekstem naruszenia przez Irak rezolucji Rady Bezpieczeństwa nr 687 i późniejszych umów ONZ w sprawie zawieszenia broni w 1991 roku, kraj ten zaatakowała kierowana przez USA koalicja nie mająca mandatu ONZ, której celem było obalenie Saddama Husajna. Głównym argumentem koalicji, usprawiedliwiającym atak było twierdzenie, że Irak posiada broń chemiczną i biologiczną, a także wspiera terroryzm[1]. 13 lipca 2003 amerykański cywilny administrator Iraku Paul Bremer utworzył Iracką Radę Zarządzającą, do której weszli przedstawiciele najważniejszych żyjących w kraju grup wyznaniowych i etnicznych[67]. Skład Rady nie został wyłoniony w wyborach, lecz ustalony po konsultacjach między Amerykanami i wybranymi formacjami opozycyjnymi[68]. W marcu 2004 roku Tymczasowa Rada Zarządzająca przyjęła tymczasową konstytucję, a w czerwcu 2004 władza w kraju została teoretycznie przekazana Irakijczykom. Rada została rozwiązana, ale wojska koalicji pozostały w Iraku bezterminowo. W Iraku najważniejsze siłą polityczną stali się szyici, wśród których ukształtowały się dwie frakcje: umiarkowane pod przywództwem ajatollaha Ali as-Sistaniego który z entuzjazmem przyjął amerykańską interwencję i określa się jako demokratę[69] oraz skrajnie antyamerykańskie Muktada as-Sadra[70][1].

Po obaleniu rządu Saddama Husajna w kraju wybuchła antyamerykańska wojna partyzancka. Główną osią oporu były tereny sunnickie[1]. Na czele powstania stali głównie byli baasiści którzy za swój cel uznali obronę islamu w wydaniu sunnickim[71]. Do powstania przyłączyły się antyamerykańskie formacje szyickie (Armia Mahdiego) sympatyzujące z as-Sadrem[70]. Wkrótce wojna przeciwko Amerykanom przerodziła się w walki pomiędzy grupami sunnickimi i szyickimi w łonie których także dochodziło do animozji[1][70].

W styczniu 2005 roku odbyły się wybory parlamentarne zbojkotowane przez większość sunnitów. Wybory wygrał popierany przez as-Sistaniego szyicki Zjednoczony Sojusz Iracki który zdobył 48% głosów. W kolejnych miesiącach Irak został przekształcony w republikę federacyjną. W nowym państwie sunnici zostali zmarginalizowani politycznie na skutek debasyfikacji oraz padli ofiarą represji ze strony szyitów[72]. Wybory parlamentarne w Iraku w 2010 roku potwierdziły dominację szyitów, po raz kolejny doszło w nich do wykluczenia ze startu wielu działaczy sunnickich[73][74].

Po wycofaniu się amerykańskich sił okupacyjnych w grudniu 2011 sytuacja w kraju była daleka od stabilnej a głównym problem były spory na tle religijnym, które szargały krajem. Konflikt religijny był obecny także na najwyższych szczeblach władz. Dzień po wycofaniu się ostatniego amerykańskiego żołnierza z Iraku, 19 grudnia 2011, szyickie władze wydały nakaz aresztowania sunnickiego wiceprezydenta Iraku Tarika al-Haszimiego pod zarzutem planowanych zamachów bombowych na rząd Nuri al-Malikiego[75]. Konflikt religijny w Iraku został napędzany ponadto przez wojnę domową w Syrii, gdzie przeciwko rządzącym alawitom walczyli sunnici, w tym radykalne grupy dżihadystyczne z ugrupowaniem Islamskie Państwo w Iraku i Lewancie na czele[76]. Dżihadyści z Islamskiego Państwa w Iraku i Lewancie wykorzystali walki sunnickich plemion przeciwko rządowi w 2013 roku do ataku na tereny irackie[77]. Oddziały dżihadystów opanowały szerokie obszary kraju a po ataku na Mosul, premier Iraku próbował nieudolnie ogłosić stan wyjątkowy[78]. W wyniku ofensywy Islamskiego Państwa w Iraku i Lewancie, Irak de facto rozpadł się na trzy części kontrolowane przez sunnickich dżihadystów, Kurdów i szyickie władze centralne. Sukcesy dżihadystów w Iraku doprowadziły do interwencji w kraju międzynarodowej koalicji przeciwników Państwa Islamskiego.

Przypisy

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Irak. Historia.
  2. Halina Tomańska, Od pierwszych cywilizacji do czasów nowożytnych.Historia dla szkół średnich zawodowych, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1998, str.15 i 19
  3. Ludwik Piotrowicz, Atlas do historii starożytnej, Państwowe przedsiębiorstwo wydawnictw kartograficznych Warszawa-Wrocław 1986, s.2
  4. A. Gieysztor i T. Szczechura, Świat starożytny. Podręcznik dla klasy VI i VII, szkoły powszechnej, Instytut wydawniczy "Nasza księgarnia", Warszawa 1947
  5. Ludwik Piotrowicz, Atlas do historii starożytnej, Państwowe przedsiębiorstwo wydawnictw kartograficznych Warszawa-Wrocław 1986, s.7
  6. Julia Tazbir, Atlas historyczny do 1815 roku. Szkoła ponadgimnazjalna, Wydawnictwo Szkolne PWN Sp. z o.o., Warszawa 2006, s.6-7
  7. Julia Tazbir, Atlas historyczny do 1815 roku. Szkoła ponadgimnazjalna, Wydawnictwo Szkolne PWN Sp. z o.o., Warszawa 2006, str.13
  8. a b c Halina Tomańska, Od pierwszych cywilizacji do czasów nowożytnych.Historia dla szkół średnich zawodowych, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1998, str.84 i 85
  9. Halina Tomańska, Od pierwszych cywilizacji do czasów nowożytnych.Historia dla szkół średnich zawodowych, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1998, str.86
  10. Julia Tazbir, Atlas historyczny do 1815 roku. Szkoła ponadgimnazjalna, Wydawnictwo Szkolne PWN Sp. z o.o., Warszawa 2006, str.29
  11. praca zbiorowa red. naczelny Jan Łysek, Polityczny Atlas świata Nowe czasy, RSW "Prasa-Książka_Ruch" Wydawnictwo Współczesne, Warszawa 1990, s.127-128
  12. a b c d Praca zbiorowa, Encyklopedia popularna, PWN Warszawa 1982, s.299
  13. a b c d e f g praca zbiorowa red. naczelny Jan Łysek, Polityczny Atlas świata Nowe czasy, RSW "Prasa-Książka_Ruch" Wydawnictwo Współczesne, Warszawa 1990, s.128
  14. Ibrahim Al-Marashi, Sammy Salama: Iraq's Armed Forces: An Analytical History, Routledge, 2008, ISBN 0415400783, s. 15.
  15. a b c d Praca zbiorowa, Encyklopedia popularna, PWN Warszawa 1982, s.202
  16. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 72-73. ISBN 9788305135672.
  17. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 91 i 93-95. ISBN 9788305135672.
  18. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 96-97. ISBN 9788305135672.
  19. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 100. ISBN 9788305135672.
  20. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 101-103. ISBN 9788305135672.
  21. International Federation for Human Rights – „Displaced persons in Iraqi Kurdistan and Iraqi refugees in Iran”, 2003.
  22. Joseph Yacoub, La question assyro-chaldéenne, les Puissances européennes et la SDN (1908–1938), 4 cz., thèse Lyon, 1985, s. 156.
  23. Dziekan M.: Historia Iraku. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 158. ISBN 9788389899828.
  24. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 117. ISBN 9788305135672.
  25. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 119-121. ISBN 9788305135672.
  26. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 122-123. ISBN 9788305135672.
  27. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 124-125. ISBN 9788305135672.
  28. Zdanowski J.: Historia Bliskiego Wschodu w XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2010, s. 284-285. ISBN 9788304050396.
  29. Jamsheer H. A.: Współczesna historia Iraku. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2007, s. 99-103. ISBN 9788389899828.
  30. Zdanowski J.: Historia Bliskiego Wschodu w XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2010, s. 285-286. ISBN 9788304050396.
  31. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 207-208. ISBN 9788305135672.
  32. Zdanowski J.: Historia Bliskiego Wschodu w XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2010, s. 290-291. ISBN 9788304050396.
  33. Zdanowski J.: Historia Bliskiego Wschodu w XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2010, s. 189. ISBN 9788304050396.
  34. Jamsheer H. A.: Współczesna historia Iraku. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2007, s. 106. ISBN 9788389899828.
  35. Zdanowski J.: Historia Bliskiego Wschodu w XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2010, s. 291-293. ISBN 9788304050396.
  36. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 227-229. ISBN 9788305135672.
  37. Jamsheer H. A.: Współczesna historia Iraku. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2007, s. 108. ISBN 9788389899828.
  38. Farouk-Sluglett M., Sluglett P.: Iraq..., s. 116.
  39. Farouk-Sluglett M., Sluglett P.: Iraq..., s. 134.
  40. Farouk-Sluglett M., Sluglett P., Iraq..., s. 118.
  41. Саддам Хуссейн: на вершине власти, www.webcitation.org [dostęp 2016-03-15].
  42. Farouk-Sluglett M., Sluglett P.: Iraq..., s. 135.
  43. Malik s.43-4
  44. Malik s.43
  45. Farouk-Sluglett M., Sluglett P., Iraq..., s. 144.
  46. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 249. ISBN 9788305135672.
  47. Malik s.92-93
  48. Smolansky, Oleg; Smolansky, Bettie (1991). The USSR and Iraq: The Soviet Quest for Influence. Duke University Press. s. 25. ISBN 978-0-8223-1116-4.
  49. Tripp, Charles (2010). A History of Iraq. Cambridge University Press. s. 203. ISBN 978-0-521-87823-4.
  50. Maliks. 44
  51. Farouk-Sluglett M., Sluglett P.: Iraq..., s. 201-203.
  52. Farouk-Sluglett M., Sluglett P.: Iraq..., s. 169-170.
  53. Malik s.74-75
  54. Ismael, Tareq Y. The Rise and Fall of the Communist Party of Iraq. Cambridge/New York: Cambridge University Press, 2008. s. 184, 294
  55. Malik s.75
  56. J. Dobrzelewski,Wojna iracko-irańska 1980-1988. Zabrze: Inforteditions, 2014. ISBN 9788364023330, s. 22.
  57. J. Dobrzelewski, Wojna..., s. 294.
  58. praca zbiorowa red. naczelny Jan Łysek, Polityczny Atlas świata Nowe czasy, RSW "Prasa-Książka_Ruch" Wydawnictwo Współczesne, Warszawa 1990
  59. Malik s.76-77
  60. Farouk-Sluglett M., Sluglett P.: Iraq Since 1958. From Revolution to Dictatorship. London & New York: I. B. Tauris, 2003, s. 269-270. ISBN 1860646220.
  61. Jamsheer H. A.: Współczesna historia Iraku. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2007, s. 117-118. ISBN 9788389899828.
  62. Zdanowski J.: Historia Bliskiego Wschodu w XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2010, s. 478. ISBN 9788304050396.
  63. Malik s.100-104
  64. Malik s.61-62
  65. Ch. Tripp, Historia Iraku, s. 296-297.
  66. Malik s.119
  67. Jamsheer H. A.: Współczesna historia Iraku. s. 139-41 Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2007. ISBN 9788389899828.
  68. Dodge T.: Iraq: from war to a new authoritarianism. s. 42 London & New York: The International Institute for Strategic Studies, 2012. ISBN 9780415838458.
  69. Coming to terms with Sistani, 10 sierpnia 2007 [dostęp 2015-12-04] [zarchiwizowane z adresu 2007-08-10].
  70. a b c Muqtada al-Sadr | Iraqi Shi'ite leader, Encyclopedia Britannica [dostęp 2016-01-01].
  71. T. Dodge, Iraq, s. 55–56.
  72. T. Dodge, Iraq, s. 62.
  73. Grzegorz Mazurczak: Trudne wybory 2010 (pol.). PSZ, 2010-03-06. [dostęp 2010-03-07].
  74. Irak: Wczesne głosowanie w wyborach parlamentarnych (pol.). PSZ, 2010-03-04. [dostęp 2010-03-05].
  75. Iraq VP Tariq al-Hashemi sentenced to death (ang.). BBC News, 2012-09-09. [dostęp 2014-06-13].
  76. Irak na krawędzi wojny domowej - kraj znów utonie we krwi? (pol.). wp.pl, 2014-01-11. [dostęp 2014-06-13].
  77. Iraq Update 2014 #1: Showdown in Anbar (ang.). Institute for the Study of War, 2014-01-05. [dostęp 2014-06-13].
  78. Obama’s Iraq dilemma: Fighting the ISIL puts US and Iran on the same side. [dostęp 2014-06-13].

Bibliografia[edytuj]

  • Farouk-Sluglett M., Sluglett P.: Iraq Since 1958. From Revolution to Dictatorship. London & New York: I. B. Tauris, 2003. ISBN 1860646220.
  • Ryszard Malik: Gangster z Tikritu. Kraków: Assimil, 2004. ISBN 83-87564-42-7.
  • Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009. ISBN 9788305135672.