Historia Iraku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Niniejszy artykuł opisuje dzieje Ziemi Irackiej od pojawienia się tam pierwszych ludzi w epoce kamienia, aż do czasów obecnych.

Historia Iraku w ścisłym tego wyrażenia znaczeniu rozpoczęła się w 1-szej poł. VII w.n.e. – wtedy to właśnie arabscy zdobywcy nadali owej ziemi tę nazwę: „Irak”. Spośród nazw wcześniejszych najlepiej znaną i najczęściej stosowaną jest „Mezopotamia” (grec. „Międzyrzecze”). Wynika to z faktu, iż odnosi się ona do krainy geograficznej, co nadaje jej charakter ponadczasowo uniwersalny (można ją stosować w odniesieniu do każdej epoki). Inne natomiast nazwy, takie jak Sumer (najstarsza znana dziś nazwa odnosząca się do tamtego regionu), Babilonia, czy wreszcie Irak są określeniami konkretnych jednostek polityczno-administracyjnych (państw, prowincji), co ogranicza zakres ich prawidłowego stosowania do wypowiedzi tyczących się konkretnej epoki, kiedy to istniało określone państwo lub prowincja.

Niepodległe państwo irackie powstało formalnie w roku 1932[1].

Epoka przedarabska[edytuj]

Prehistoria[edytuj]

W okresie prehistorycznym przez ziemie dzisiejszego Iraku przeszła fala migracyjna cro-magnończyków zmierzających ku Indiom i Wschodniej Azji. Później, ok. 36 tys. lat temu, na terenie dzisiejszego Iraku i Iranu pojawiła się kultura baradosteńska górnego paleolitu. Ok. 18 tys. lat temu nastąpiła zmiana na kulturę zarzyjską, a ok. 9000 r.p.n.e. na północnym wschodzie dzisiejszego Iraku pojawia się kultura Zawi Szemi Szanidar. Na ziemiach Iraku neolit przedceramiczny nastąpił ok. 8000 r.p.n.e. (Kultura Dżarmo). Ok. 6000 r.p.n.e. w środkowym Iraku pojawiła się neolityczna kultura Hassuna. Prawie jednocześnie z nią istniała również kultura Samarra, która pod koniec 5 tysiąclecia p.n.e. przeszła w kulturę Ubajd, rozpościerającą się daleko poza ziemiami Iraku na obszarze południowej Anatolii. Kultura Ubajd konkurowała z kulturą Halaf i ostatecznie doprowadziła do jej zniszczenia][1].

Starożytność[edytuj]

Obszar między Eufratem a Tygrysem, zwany od starożytności Mezopotamią (gr. międzyrzecze), był kolebką najstarszych cywilizacji, które zaczęły tam powstawać już w 3500 r.p.n.e. Istniały tam następujące państwa: Sumer[2], Akad (pierwsze wielkie państwo na tym terenie, utworzone ok. 2300 r.p.n.e. przez Sargona), Asyria, Babilonia[3].

W roku 538 p.n.e. ziemie te zdobyli Persowie pod wodzą Cyrusa II Wielkiego[4], który rozgromił Chaldejczyków i włączył Mezopotamię do państwa Achemenidów. Panowanie Achemenidów trwało do podbicia Persji przez Aleksandra Wielkiego w IV w.p.n.e. Po rozpadzie jego imperium Mezopotamia stała się częścią Państwa Seleucydów[5][6].

W 115 r.n.e. Mezopotamię podbił Trajan i stała się ona prowincją Cesarstwa rzymskiego. W 227 nowa perska dynastia Sasanidów dokonała jej rewindykacji.

Epoka arabska[edytuj]

Średniowiecze[edytuj]

Epoka wczesnoarabska[edytuj]

Podboje arabskie

W roku 635 państwo Sasanidów najechali Arabowie, którzy ostatecznie zdobyli Mezopotamię w wyniku bitwy pod Kadeszem w roku 636[7][8]. Zwycięzcy nadali tej ziemi nazwę Irak i (w latach 40-ych VII w.) nawrócili na islam większość jej mieszkańców, którzy dotychczas byli chrześcijanami. Po śmierci proroka Mahometa wybuchły ostre walki o tron kalifa. Od 656 do 661 kalifem był jego bliski krewny Ali. W 661 władzę nad kalifatem arabskim przejęła dynastia Umajjadów, którzy przenieśli stolicę z Medyny do Damaszku[8], w wyniku czego w islamie nastąpił okres długotrwałego rozpadu. Mieszkańcy Iraku jako poddani Alego wyznawali szyizm. Po dojściu do władzy Umajjadów rozpoczęło się krzewienie sunnizmu. Konflikt między szyitami a Umajjadami stał się jedną z przyczyn dojścia do władzy w 750 dynastii Abbasydów, którzy założyli Bagdad będący od 762 stolicą Iraku[8]. W latach 750–1258 nastał wielki rozkwit, a Bagdad stał się największym kulturalnym, naukowym i handlowym centrum muzułmańskiego świata[1].

Mongolskie jarzmo[edytuj]

W roku 1258 nastąpił regres spowodowany najazdem Mongołów[9] pod wodzą Hulagu-chana, którzy rozgrabili Bagdad i spustoszyli Mezopotamię. Mongolska dynastia Ilchanidów panowała tu do połowy XIV w. Po niej nastała dynastia Dżalajirydów (1339-1410). W 1393[10] i 1401 Bagdad był niszczony przez wojska Timura Chromego i dwukrotnie przebudowywany. Po Dżalajirydach nastąpiły rządy licznych i często zmieniających się dynastii. Jedną z nich byli Safawidzi, którzy władzę w Iraku objęli w roku 1509 i uczynili szyizm religią państwową.

Fragment XVII-wiecznej mapy Turcji obejmujący m.in. prowincję "Yerack"

Nowożytność (okres turecko-osmański)[edytuj]

Następnie o władzę nad tą ziemią rywalizowali Persowie i Turcy, którzy ostatecznie wygrali w roku 1534. Od tej pory, przez prawie 400 lat aż do początków XX w. Irak był turecką prowincją[11], w której realną władzę sprawowali namiestnicy, co było spowodowane znacznym oddaleniem Bagdadu od stolicy Imperium osmańskiego.

Począwszy od XIX w. swoje zainteresowanie tym obszarem zaczynają okazywać państwa zachodnioeuropejskie – Niemcy, Francja i Wielka Brytania.

Pod koniec XIX w. w wyniku reformy administracyjnej rozpoczęły się dążenia na rzecz autonomii Iraku

XX wiek[edytuj]

Jako kolonia[edytuj]

 Osobny artykuł: powstanie w Iraku (1920).

W 1914 z początkiem I wojny światowej Irak jako część Imperium Osmańskiego stanął po stronie Niemiec. W tym samym roku do południowego Iraku wkroczyły wojska brytyjskie. W 1917 Anglicy zajęli Bagdad i Kirkuk, a w 1918 kontrolowali prawie cały obszar Iraku. Skutkiem wojny był rozpad Imperium osmańskiego, a w kwietniu 1920 roku na konferencji w San Remo Liga Narodów wydała Wielkiej Brytanii mandat na rządzenie Irakiem, co usankcjonowało jego status jako kolonii Brytyjskiej[12][13]. Brytyjska kolonizacja Iraku doprowadziła do wybuchu narodowowyzwoleńczego powstania w którym ponad 130 tysięcy powstańców dowodzonych przez szyickiego lidera Muhammeda ad-Din asz-Sziraziego starło się z siłami kolonijnymi[1][14]. Po stłumieniu rebelii władze kolonialne proklamowały w 1921 roku monarchię konstytucyjną[12][13], z dwuizbowym parlamentem, pod panowaniem Haszymidów a królem Iraku został obrany Abdullah, jednak funkcję tę objął jego brat Fajsal[15], który rządził pod brytyjskim protektoratem (w charakterze odszkodowania Abdullahowi powierzono władzę w Jordanii). Faktyczna władza w Iraku należała do urzędników brytyjskich[1].

 Osobny artykuł: zamieszki w Iraku (1931).

Elity brytyjskiego Iraku składały się głównie z sunnitów[16]. W 1930 roku z inicjatywy premiera Nuri as-Sa’ida podpisano traktat brytyjsko-iracki regulujący wzajemnie relacje na okres dwudziestu lat. Na mocy traktatu iracki monarcha przejął kontrolę nad sprawami wewnętrznymi i obronnością kraju. Wielka Brytania zachowała w Iraku swoje bazy wojskowe i zastrzegła sobie prawo do korzystania z infrastruktury militarnej kraju na wypadek wybuchu wojny[17]. Traktat został odrzucony przez irackie społeczeństwo jako niewystarczający. Wpływy brytyjskie umocniły się gdy w 1931 rząd zgodził się na udzielenie brytyjskiej Iraq Petroleum Company wyłącznej koncesji na poszukiwania i eksploatację ropy w Iraku północno-wschodnim[18][19]. Probrytyjska polityka rządu spowodowała niezadowolenie opozycji skupionej w Partii Bractwa Narodowego powodując stłumione przez rząd i Brytyjczyków zamieszki i strajki. Niezależnie od protestów Bractwa Narodowego trwały wystąpienia kurdyjskie które również zostały stłumione z pomocą sił kolonialnych[20]. Po upadku wystąpień coraz większe wpływy w opozycji uzyskała Iracka Partia Komunistyczna[1].

Królestwo Iraku[edytuj]

3 października 1932 roku proklamowano formalną niepodległość[12][13] Królestwa Iraku, które wstąpiło też zaraz do Ligi Narodów. Mimo to Irak wciąż pozostawał zależny od Wielkiej Brytanii[13]. W roku 1933 (zaledwie rok po ogłoszeniu niepodległości) zmarł król Fajsal[15] a następcą został jego syn Ghazi I, który rządził tylko do 1939, kiedy to umarł, a nowym królem został jego syn Fajsal II mający wówczas 4 lata[15]. Dopóki nie uzyskał pełnoletności władzę regencką sprawował jego stryj 'Abd al-Ilah. W 1933 roku miejsce miał nieudany bunt Asyryjczyków zakończony zmasakrowaniem tysięcy cywilnych mieszkańców kraju[21][22]. W 1935 roku premier kraju został Jasin al-Haszimi będący zwolennikiem panarabizmu. Jego rządy związane były dalszym z ignorowaniem mniejszości etnicznych, represjami opozycji, zwiększeniem siły służb bezpieczeństwa i stłumieniem rebelii szyickiej z 1936 roku oraz powstania jazydów w Dżabal as-Sindżar[23][24]. Rządy al-Haszimiego zakończył wojskowy zamach stanu z 1936 roku. Przywódca puczu Bakr Sidki misję sformowania rządu przekazał Hikmatowi Sulajmanowi. Rządy Sulajmana charakteryzowały się odrzuceniem panarabizmu i chęcią modernizacji kraju[25]. Liberalne obietnice gabinetu nie zostały jednak spełnione a opozycja i związki zawodowe zostały poddane represjom[26]. Krótkie rządy Sulajmana przerwała interwencja panarabskich wojskowych w 1937[27].

W czasie II wojny światowej w Iraku pojawiły się silne sympatie proniemieckie. W 1941 roku odbył się nieudany antybrytyjski zamach stanu Al-Gajlaniego w wyniku którego Irak czasowo trawił pod okupację armii brytyjskiej a w 1943 dołączył do koalicji aliantów[1]. Po zakończeniu wojny Irak wziął udział w I wojnie izraelsko-arabskiej (po zakończeniu której z Iraku wyjechało koło 130 tysięcy Żydów)[1][28]. W 1953 król Fajsal II uzyskał pełnoletniość, ale jego stryj-regent nadal starał się wpływać na politykę kraju[15].

W latach 1948-1958 miało miejsce mnóstwo demonstracji i niepokojów. W ostatnich latach istnienia monarchii irackiej rząd poszerzył w kraju zachodnie - brytyjskie i amerykańskie interesy gospodarcze przyznając tamtejszym firmom koncesje na wydobycie ropy naftowej. W 1955 Irak podpisał pakt bagdadzki[13], a w 1958 połączył się z Jordanią tworząc Federację Arabską[1].

Irak i kraje ościenne w roku 1920

Rewolucje 1958 i 1963 roku[edytuj]

Abd as-Salam Arif i Abd al-Karim Kasim, przywódcy puczu z 1958 roku

W roku 1958 odbył się republikański przewrót wojskowy, w czasie którego na pałacowym podwórzu zastrzelono króla i księcia regentay. Nowy rząd rewolucyjny zniósł instytucje tzw. ancien régime (monarchię i parlament) oraz proklamował republikę i rozwiązał federację z Jordanią[13]. Ustanowiono dyktaturę generała Abd al-Karim Kasima stojącego na czele puczu. Pucz doprowadził do izolacji politycznej Iraku w regionie co skłoniło kraj do poszukiwaniu nowych sojuszników w bloku wschodnim[29]. W porewolucyjnym rządzie doszło do rozłamu na skutek sporów w kursie polityki zagranicznej Iraku - Kasim opowiadał się za pełną niezależnością kraju, w wojsku istniała natomiast silna sympatyzująca z baasizmem frakcja zwolenników zjednoczenia świata arabskiego pod egidą Egiptu[30].

Kasima obalono w wyniku przewrotu w roku 1963. Buntownicy kierowali się panarabizmem oraz antykomunizmem (oskarżając Kasima o zbyt dobre relacje z lokalnym ruchem komunistycznym)[1]. Na czele puczu stanął jeden z twórców puczu w 1958 roku, Abd as-Salam Arif. Za organizacje puczu odpowiedzialne było panarabskie skrzydło wojska i partia Baas[31]. Wojsko wkrótce pozbyło się z rządu radykalnych baasitów[32] a rząd składał się głównie ze zwolenników naseryzmu[33]. W okresie rządów wojskowych trwała walka z partyzantami kurdyjskimi[34]. W 1966 roku władzę objął generał Abd ar-Rahman Arif[35] który aby uspokoić partię Baas tekę premiera dał dotychczasowemu baasiście Tahirowi Jahjiowi. W roku 1967 kraj przystąpił do wojny izraelsko-arabskiej[36].

Rządy Baas[edytuj]

W okresie al-Bakra[edytuj]

Rządy Jahji i Arifa nie spełniły jednak oczekiwań partii Baas. Baasiści zorganizowali w 1968 kolejny zamach stanu, w następstwie którego przejęli pełnię władzy[37]. Faktycznym liderem państwa irackiego stał się Ahmad Hasan al-Bakr który stał się prezydentem, premierem, dowódcą armii oraz przewodniczącym nowo utworzonej Rady Dowództwa Rewolucji. W skład rządu al-Bakra oprócz przedstawicieli partii Baas weszło 9 niezależnych nacjonalistów oraz trzech ministrów kurdyjskich[38] a elita państwa została zdominowana przez świeckich sunnitów[39]. Nowy rząd natychmiast przystąpił do walki z opozycją - represje dotknęły głównie komunistów i inne grupy lewicowe niesprzymierzone z baasizmem w wydaniu al-Bakra[40]. Prześladowania przy entuzjazmie Irakijczyków dotknęły też nieliczną społeczność żydowską po wykryciu przez rząd rzekomego syjonistycznego spisku[41].

Do 1971 roku al-Bakr i jego kuzyn Saddam Husajn pozbyli się wewnątrzpartyjnej konkurencji[42] co umożliwiło im przeprowadzenie serii wewnętrznych reform obejmujących między innymi reformę rolną i nacjonalizację złóż ropy naftowej i własności zachodnich firm paliwowych[43]. Reformy utrzymane w lewicowym stylu i wprowadzenie Karty Narodowej definiującej system Iraku jako socjalistyczny nie doprowadziły do większego przeobrażenia gospodarki irackiej w której wciąż przeważał wolny rynek. Rząd dzięki zwiększonym przychodom z ropy zmechanizował rolnictwo, utworzył nowe zakłady pracy oraz rozbudował infrastrukturę doprowadzając do wzrostu poziomy życia obywateli[1][44].

W pierwszej fazie rządów al-Bakr doprowadził do pogorszenia i w konsekwencji zerwania stosunków dyplomatycznych z Wielką Brytanią i Stanami Zjednoczonymi. Coraz cięższe relacje łączyły przez to Irak z prozachodnimi rządami regionu[45] oraz sąsiednią Syrią (w której co prawda rządził inny odłam partii Baas)[46]. Skrajnie negatywne relacje łączyły natomiast relacje na linii Irak-Izrael, które pozostawały szczególnie wrogie po tym gdy w 1973 w trakcie wojny Jom Kippur Irak wysłał jednostki pancerne walczące z izraelską armią[47] a w 1978 al-Bakr potępił egipsko-izraelskie rozmowy pokojowe[1]. Coraz lepsze były natomiast relacje iracko-radzieckie[48]. Układy z ZSRR spowodowały pogorszenie relacji z USA, które zdecydowały się m.in. finansować w latach 1973-1975 kurdyjskich rebeliantów walczących z rządem[49]. Pod wpływem al-Bakra, Irak z czasem oddalił się od ZSRR i rozpoczął proces poprawy stosunków z USA[50]. Po niemalże całkowitym zdystansowaniu się od ZSRR (dzięki szybkiego wzbogaceniu się Irak nie potrzebował już radzieckiej pomocy gospodarczej) kraj prowadził niezależną politykę opierając się głównie na współpracy z Arabią Saudyjską i Kuwejtem, nie rezygnując przy tym z agresywnej retoryki antyizraelskiej[51].

Najpoważniejszym problemem wewnętrznym Iraku pod rządami al-Bakra w latach 1973-1974 pozostawała kwestia kurdyjska. Kurdowie pod wodzą Mustafy Barzaniego. Walki trwały one do 1975, gdy Iran wycofał się z udzielania Kurdom pomocy[52] na mocy porozumienia w Algierze. Iran w zamian za zrzeczenie się przez Irak prawa do części szlaku wodnego w Szatt al Arab wycofał swoje wsparcie dla Kurdów[53].

W okresie Saddama Husajna[edytuj]

W 1979 roku prezydentem został Saddam Husajn. Przeprowadził on czystkę w szeregach Rady Dowództwa Rewolucji, przeprowadził pogrom komunistów (co doprowadziło do utworzenia komunistycznej partyzantki Al-Ansar) oraz znacząco poprawił relacje Iraku ze światem zachodnim[1][54]. Na rok po przejęciu władzy przez Saddama Husajna odbyły się pierwsze powszechne wybory, w których kobiety zyskały prawo głosu. W tym samym czasie doszło do znacznego pogorszenia się relacji z Iranem ogarniętym rewolucją islamską[1].

 Osobny artykuł: wojna iracko-irańska.

Iran, chcąc rozszerzyć rewolucję islamską, rozpoczął zaopatrywanie w broń szyitów irackich skupionych w grupach takich jak Zew Islamu. Przez kraj przetoczyła się fala rebelii szyickich i fali zamachów terrorystycznych[55]. W 1980 roku Saddam Husajn przypuścił atak zbrojny na Iran. Podejmując tę decyzję, zamierzał na trwałe rozwiązać na korzyść Iraku długotrwały spór graniczny oraz zawładnąć bogatymi złożami ropy w rejonie Szatt al-Arab[12][13], przyłączyć do Iraku Chuzestan, czyniąc tym samym swój kraj nie tylko potęgą regionalną, ale i państwem przewodzącym całemu światowi arabskiemu. Zamierzał również położyć kres rewolucji islamskiej i ingerencji Iranu w sprawy wewnętrzne Iraku[56]. Saddam Husajn spodziewał się błyskawicznego zwycięstwa[57], jednak zamiast tego wojna przeciągnęła się do 1988 i zakończyła brakiem rozstrzygnięcia, przynosząc Irakowi wiele strat i długów[58].

W trakcie wojny z Iranem Irak korzystał z pomocy Arabii Saudyjskiej, Kuwejtu i Zjednoczonych Emiratów Arabskich, co oznaczało częściowe zrzeczenie się dotychczasowej polityki laickości państwa[59]. Również w 1988 wojsko irackie przeprowadziło przeciwko Kurdom operację Al-Anfal, której ofiarą padło, według różnych źródeł, od 50 tys. do 200 tys. osób[60][61][62].

Próbę zdobycia nowych terenów roponośnych Irak ponowił w sierpniu 1990 roku, kiedy to przypuścił agresję na Kuwejt i początkowo utworzył zależną Republikę Kuwejtu a następnie włączył państwo do Iraku jako prowincję. Choć większość rodaków i przedstawicieli innych Arabów uznało atak za sukces rządu to interwencja nie spodobała się rządom europejskim a także części rządów arabskich[63]. Na podstawie decyzji ONZ-tu wojska z USA, Wielkiej Brytanii i innych państw wyparły latem 1991 siły irackie z Kuwejtu. W odwecie za atak w trakcie wojny rząd Iraku zbombardował kilka miast izraelskich. Na Irak nałożono surowe gospodarcze embargo a kraj znalazł się w dyplomatycznej i ekonomicznej izolacji[64]. Husajn czując, że zagrożone były jego rządy, na nowo wdrożył kampanię terroru i inwigilacji społeczeństwa. Stłumił także powstania szyitów i Kurdów, które wybuchły wiosną 1991[65], nie zatrzymał jednak ogłoszenia w 1992 roku utworzenia na terenie irackiego Kurdystanu autonomicznego tworu państwowego[1].

Wraz z międzynarodową blokadą Irak zaczął coraz popadać w kryzys. W 1993 i 1996 lotnictwo amerykańskie zbombardowały irackie wyrzutnie rakietowe na północy kraju, tereny na południu i okolice Bagdadu z powodu nierespektowania przez Irak ustaleń ONZ dotyczących zakazu prowadzenia badań jądrowych i kontroli zbrojeń. Co prawda w 1996 ONZ zezwoliła na eksport ograniczonej ilości ropy naftowej (program „ropa za żywność”) jednak już w 1997 i 1998 Irak uniemożliwił pracę zespołom komisji ONZ ds. rozbrojenia[1]. U progu XXI wiek doszło do liberalizacji systemu politycznego, przeprowadzono reformy konstytucji oraz wprowadzono amnestię dla więźniów[66].

XXI wiek (wojna w Iraku)[edytuj]

Saddam Husajn, przywódca kraju w latach 1979-2003
 Osobny artykuł: II wojna w Zatoce Perskiej.

W roku 2003, po długich dyskusjach i pod pretekstem naruszenia przez Irak rezolucji Rady Bezpieczeństwa nr 687 i późniejszych umów ONZ w sprawie zawieszenia broni w 1991 roku, kraj ten zaatakowała kierowana przez USA koalicja niemająca mandatu ONZ, której celem było obalenie Saddama Husajna. Głównym argumentem koalicji, usprawiedliwiającym atak było twierdzenie, że Irak posiada broń chemiczną i biologiczną, a także wspiera terroryzm[1]. 13 lipca 2003 amerykański cywilny administrator Iraku Paul Bremer utworzył Iracką Radę Zarządzającą, do której weszli przedstawiciele najważniejszych żyjących w kraju grup wyznaniowych i etnicznych[67]. Skład Rady nie został wyłoniony w wyborach, lecz ustalony po konsultacjach między Amerykanami i wybranymi formacjami opozycyjnymi[68]. W marcu 2004 roku Tymczasowa Rada Zarządzająca przyjęła tymczasową konstytucję, a w czerwcu 2004 władza w kraju została teoretycznie przekazana Irakijczykom. Rada została rozwiązana, ale wojska koalicji pozostały w Iraku bezterminowo. W Iraku najważniejsze siłą polityczną stali się szyici, wśród których ukształtowały się dwie frakcje: umiarkowane pod przywództwem ajatollaha Ali as-Sistaniego który z entuzjazmem przyjął amerykańską interwencję i określa się jako demokratę[69] oraz skrajnie antyamerykańskie Muktada as-Sadra[1][70].

Po obaleniu rządu Saddama Husajna w kraju wybuchła antyamerykańska wojna partyzancka. Główną osią oporu były tereny sunnickie[1]. Na czele powstania stali głównie byli baasiści którzy za swój cel uznali obronę islamu w wydaniu sunnickim[71]. Do powstania przyłączyły się antyamerykańskie formacje szyickie (Armia Mahdiego) sympatyzujące z as-Sadrem[70]. Wkrótce wojna przeciwko Amerykanom przerodziła się w walki pomiędzy grupami sunnickimi i szyickimi w łonie których także dochodziło do animozji[1][70].

W styczniu 2005 roku odbyły się wybory parlamentarne zbojkotowane przez większość sunnitów. Wybory wygrał popierany przez as-Sistaniego szyicki Zjednoczony Sojusz Iracki który zdobył 48% głosów. W kolejnych miesiącach Irak został przekształcony w republikę federacyjną. W nowym państwie sunnici zostali zmarginalizowani politycznie na skutek debasyfikacji oraz padli ofiarą represji ze strony szyitów[72]. Wybory parlamentarne w Iraku w 2010 roku potwierdziły dominację szyitów, po raz kolejny doszło w nich do wykluczenia ze startu wielu działaczy sunnickich[73][74].

Po wycofaniu się amerykańskich sił okupacyjnych w grudniu 2011 sytuacja w kraju była daleka od stabilnej a głównym problem były spory na tle religijnym, które szargały krajem. Konflikt religijny był obecny także na najwyższych szczeblach władz. Dzień po wycofaniu się ostatniego amerykańskiego żołnierza z Iraku, 19 grudnia 2011, szyickie władze wydały nakaz aresztowania sunnickiego wiceprezydenta Iraku Tarika al-Haszimiego pod zarzutem planowanych zamachów bombowych na rząd Nuri al-Malikiego[75]. Konflikt religijny w Iraku został napędzany ponadto przez wojnę domową w Syrii, gdzie przeciwko rządzącym alawitom walczyli sunnici, w tym radykalne grupy dżihadystyczne z ugrupowaniem Islamskie Państwo w Iraku i Lewancie na czele[76]. Dżihadyści z Islamskiego Państwa w Iraku i Lewancie wykorzystali walki sunnickich plemion przeciwko rządowi w 2013 roku do ataku na tereny irackie[77]. Oddziały dżihadystów opanowały szerokie obszary kraju a po ataku na Mosul, premier Iraku próbował nieudolnie ogłosić stan wyjątkowy[78]. W wyniku ofensywy Islamskiego Państwa w Iraku i Lewancie, Irak de facto rozpadł się na trzy części kontrolowane przez sunnickich dżihadystów, Kurdów i szyickie władze centralne. Sukcesy dżihadystów w Iraku doprowadziły do interwencji w kraju międzynarodowej koalicji przeciwników Państwa Islamskiego.

Przypisy

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Irak. Historia.
  2. Halina Tomańska, Od pierwszych cywilizacji do czasów nowożytnych.Historia dla szkół średnich zawodowych, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1998, str.15 i 19
  3. Ludwik Piotrowicz, Atlas do historii starożytnej, Państwowe przedsiębiorstwo wydawnictw kartograficznych Warszawa-Wrocław 1986, s.2
  4. A. Gieysztor i T. Szczechura, Świat starożytny. Podręcznik dla klasy VI i VII, szkoły powszechnej, Instytut wydawniczy "Nasza księgarnia", Warszawa 1947
  5. Ludwik Piotrowicz, Atlas do historii starożytnej, Państwowe przedsiębiorstwo wydawnictw kartograficznych Warszawa-Wrocław 1986, s.7
  6. Julia Tazbir, Atlas historyczny do 1815 roku. Szkoła ponadgimnazjalna, Wydawnictwo Szkolne PWN Sp. z o.o., Warszawa 2006, s.6-7
  7. Julia Tazbir, Atlas historyczny do 1815 roku. Szkoła ponadgimnazjalna, Wydawnictwo Szkolne PWN Sp. z o.o., Warszawa 2006, str.13
  8. a b c Halina Tomańska, Od pierwszych cywilizacji do czasów nowożytnych.Historia dla szkół średnich zawodowych, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1998, str.84 i 85
  9. Halina Tomańska, Od pierwszych cywilizacji do czasów nowożytnych.Historia dla szkół średnich zawodowych, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1998, str.86
  10. Julia Tazbir, Atlas historyczny do 1815 roku. Szkoła ponadgimnazjalna, Wydawnictwo Szkolne PWN Sp. z o.o., Warszawa 2006, str.29
  11. praca zbiorowa red. naczelny Jan Łysek, Polityczny Atlas świata Nowe czasy, RSW "Prasa-Książka_Ruch" Wydawnictwo Współczesne, Warszawa 1990, s.127-128
  12. a b c d Praca zbiorowa, Encyklopedia popularna, PWN Warszawa 1982, s.299
  13. a b c d e f g praca zbiorowa red. naczelny Jan Łysek, Polityczny Atlas świata Nowe czasy, RSW "Prasa-Książka_Ruch" Wydawnictwo Współczesne, Warszawa 1990, s.128
  14. Ibrahim Al-Marashi, Sammy Salama: Iraq's Armed Forces: An Analytical History, Routledge, 2008, ​ISBN 0415400783​, s. 15.
  15. a b c d Praca zbiorowa, Encyklopedia popularna, PWN Warszawa 1982, s.202
  16. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 72-73. ISBN 9788305135672.
  17. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 91 i 93-95. ​ISBN 9788305135672​.
  18. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 96-97. ISBN 9788305135672.
  19. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 100. ISBN 9788305135672.
  20. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 101-103. ISBN 9788305135672.
  21. International Federation for Human Rights – „Displaced persons in Iraqi Kurdistan and Iraqi refugees in Iran”, 2003.
  22. Joseph Yacoub, La question assyro-chaldéenne, les Puissances européennes et la SDN (1908–1938), 4 cz., thèse Lyon, 1985, s. 156.
  23. Dziekan M.: Historia Iraku. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2002, s. 158. ISBN 9788389899828.
  24. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 117. ISBN 9788305135672.
  25. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 119-121. ​ISBN 9788305135672​.
  26. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 122-123. ​ISBN 9788305135672​.
  27. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 124-125. ​ISBN 9788305135672​.
  28. Zdanowski J.: Historia Bliskiego Wschodu w XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2010, s. 284-285. ​ISBN 9788304050396​.
  29. Jamsheer H. A.: Współczesna historia Iraku. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2007, s. 99-103. ISBN 9788389899828.
  30. Zdanowski J.: Historia Bliskiego Wschodu w XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2010, s. 285-286. ISBN 9788304050396.
  31. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 207-208. ISBN 9788305135672.
  32. Zdanowski J.: Historia Bliskiego Wschodu w XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2010, s. 290-291. ISBN 9788304050396.
  33. Zdanowski J.: Historia Bliskiego Wschodu w XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2010, s. 189. ​ISBN 9788304050396​.
  34. Jamsheer H. A.: Współczesna historia Iraku. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2007, s. 106. ISBN 9788389899828.
  35. Zdanowski J.: Historia Bliskiego Wschodu w XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2010, s. 291-293. ISBN 9788304050396.
  36. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 227-229. ISBN 9788305135672.
  37. Jamsheer H. A.: Współczesna historia Iraku. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2007, s. 108. ISBN 9788389899828.
  38. Farouk-Sluglett M., Sluglett P.: Iraq..., s. 116.
  39. Farouk-Sluglett M., Sluglett P.: Iraq..., s. 134.
  40. Farouk-Sluglett M., Sluglett P., Iraq..., s. 118.
  41. Саддам Хуссейн: на вершине власти, www.webcitation.org [dostęp 2016-03-15].
  42. Farouk-Sluglett M., Sluglett P.: Iraq..., s. 135.
  43. Malik s.43-4
  44. Malik s.43
  45. Farouk-Sluglett M., Sluglett P., Iraq..., s. 144.
  46. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 249. ISBN 9788305135672.
  47. Malik s.92-93
  48. Smolansky, Oleg; Smolansky, Bettie (1991). The USSR and Iraq: The Soviet Quest for Influence. Duke University Press. s. 25. ​ISBN 978-0-8223-1116-4​.
  49. Tripp, Charles (2010). A History of Iraq. Cambridge University Press. s. 203. ​ISBN 978-0-521-87823-4​.
  50. Maliks. 44
  51. Farouk-Sluglett M., Sluglett P.: Iraq..., s. 201-203.
  52. Farouk-Sluglett M., Sluglett P.: Iraq..., s. 169-170.
  53. Malik s.74-75
  54. Ismael, Tareq Y. The Rise and Fall of the Communist Party of Iraq. Cambridge/New York: Cambridge University Press, 2008. s. 184, 294
  55. Malik s.75
  56. J. Dobrzelewski,Wojna iracko-irańska 1980-1988. Zabrze: Inforteditions, 2014. ​ISBN 9788364023330​, s. 22.
  57. J. Dobrzelewski, Wojna..., s. 294.
  58. praca zbiorowa red. naczelny Jan Łysek, Polityczny Atlas świata Nowe czasy, RSW "Prasa-Książka_Ruch" Wydawnictwo Współczesne, Warszawa 1990
  59. Malik s.76-77
  60. Farouk-Sluglett M., Sluglett P.: Iraq Since 1958. From Revolution to Dictatorship. London & New York: I. B. Tauris, 2003, s. 269-270. ISBN 1860646220.
  61. Jamsheer H. A.: Współczesna historia Iraku. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2007, s. 117-118. ISBN 9788389899828.
  62. Zdanowski J.: Historia Bliskiego Wschodu w XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2010, s. 478. ISBN 9788304050396.
  63. Malik s.100-104
  64. Malik s.61-62
  65. Ch. Tripp, Historia Iraku, s. 296-297.
  66. Malik s.119
  67. Jamsheer H. A.: Współczesna historia Iraku. s. 139-41 Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2007. ​ISBN 9788389899828​.
  68. Dodge T.: Iraq: from war to a new authoritarianism. s. 42 London & New York: The International Institute for Strategic Studies, 2012. ​ISBN 9780415834858​.
  69. Coming to terms with Sistani, 10 sierpnia 2007 [dostęp 2015-12-04] [zarchiwizowane z adresu 2007-08-10].
  70. a b c Muqtada al-Sadr | Iraqi Shi'ite leader, Encyclopedia Britannica [dostęp 2016-01-01].
  71. T. Dodge, Iraq, s. 55–56.
  72. T. Dodge, Iraq, s. 62.
  73. Grzegorz Mazurczak: Trudne wybory 2010 (pol.). PSZ, 2010-03-06. [dostęp 2010-03-07].
  74. Irak: Wczesne głosowanie w wyborach parlamentarnych (pol.). PSZ, 2010-03-04. [dostęp 2010-03-05].
  75. Iraq VP Tariq al-Hashemi sentenced to death (ang.). BBC News, 2012-09-09. [dostęp 2014-06-13].
  76. Irak na krawędzi wojny domowej - kraj znów utonie we krwi? (pol.). wp.pl, 2014-01-11. [dostęp 2014-06-13].
  77. Iraq Update 2014 #1: Showdown in Anbar (ang.). Institute for the Study of War, 2014-01-05. [dostęp 2014-06-13].
  78. Obama’s Iraq dilemma: Fighting the ISIL puts US and Iran on the same side. [dostęp 2014-06-13].

Bibliografia[edytuj]

  • Farouk-Sluglett M., Sluglett P.: Iraq Since 1958. From Revolution to Dictatorship. London & New York: I. B. Tauris, 2003. ISBN 1860646220.
  • Ryszard Malik: Gangster z Tikritu. Kraków: Assimil, 2004. ​ISBN 83-87564-42-7​.
  • Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009. ISBN 9788305135672.