Historia Iraku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Niniejszy artykuł opisuje dzieje Ziemi Irackiej od pojawienia się tam pierwszych ludzi w epoce kamienia, aż do czasów obecnych.

Historia Iraku w ścisłym tego wyrażenia znaczeniu rozpoczęła się w 1-szej poł. VII w.n.e. – wtedy to właśnie arabscy zdobywcy nadali owej ziemi tę nazwę: „Irak”. Spośród nazw wcześniejszych najlepiej znaną i najczęściej stosowaną jest „Mezopotamia” (grec. „Międzyrzecze”). Wynika to z faktu, iż odnosi się ona do krainy geograficznej, co nadaje jej charakter ponadczasowo uniwersalny (można ją stosować w odniesieniu do każdej epoki). Inne natomiast nazwy, takie jak Sumer (najstarsza znana dziś nazwa odnosząca się do tamtego regionu), Babilonia, czy wreszcie Irak są określeniami konkretnych jednostek polityczno-administracyjnych (państw, prowincji), co ogranicza zakres ich prawidłowego stosowania do wypowiedzi tyczących się konkretnej epoki, kiedy to istniało określone państwo lub prowincja.

Niepodległe państwo irackie powstało formalnie w roku 1932.

Epoka przedarabska[edytuj | edytuj kod]

Prehistoria[edytuj | edytuj kod]

W okresie prehistorycznym przez ziemie dzisiejszego Iraku przeszła fala migracyjna cro-magnończyków zmierzających ku Indiom i Wschodniej Azji. Później, ok. 36 tys. lat temu, na terenie dzisiejszego Iraku i Iranu pojawiła się kultura baradosteńska górnego paleolitu. Ok. 18 tys. lat temu nastąpiła zmiana na kulturę zarzyjską, a ok. 9000 r.p.n.e. na północnym wschodzie dzisiejszego Iraku pojawia się kultura Zawi Szemi Szanidar.

Na ziemiach Iraku neolit przedceramiczny nastąpił ok. 8000 r.p.n.e. (Kultura Dżarmo).

Ok. 6000 r.p.n.e. w środkowym Iraku pojawiła się neolityczna kultura Hassuna. Prawie jednocześnie z nią istniała również kultura Samarra, która pod koniec 5 tysiąclecia p.n.e. przeszła w kulturę Ubajd, rozpościerającą się daleko poza ziemiami Iraku na obszarze południowej Anatolii. Kultura Ubajd konkurowała z kulturą Halaf i ostatecznie doprowadziła do jej zniszczenia.

Starożytność[edytuj | edytuj kod]

Obszar między Eufratem a Tygrysem, zwany od starożytności Mezopotamią (gr. międzyrzecze), był kolebką najstarszych cywilizacji, które zaczęły tam powstawać już w 3500 r.p.n.e. Istniały tam następujące państwa: Sumer[1], Akad (pierwsze wielkie państwo na tym terenie, utworzone ok. 2300 r.p.n.e. przez Sargona), Asyria, Babilonia[2].

W roku 538 p.n.e. ziemie te zdobyli Persowie pod wodzą Cyrusa II Wielkiego[3], który rozgromił Chaldejczyków i włączył Mezopotamię do państwa Achemenidów. Panowanie Achemenidów trwało do podbicia Persji przez Aleksandra Wielkiego w IV w.p.n.e. Po rozpadzie jego imperium Mezopotamia stała się częścią Państwa Seleucydów[4][5].

W 115 r.n.e. Mezopotamię podbił Trajan i stała się ona prowincją Cesarstwa rzymskiego. W 227 nowa perska dynastia Sasanidów dokonała jej rewindykacji.

Epoka arabska[edytuj | edytuj kod]

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Epoka wczesnoarabska[edytuj | edytuj kod]

Podboje arabskie

W roku 635 państwo Sasanidów najechali Arabowie, którzy ostatecznie zdobyli Mezopotamię w wyniku bitwy pod Kadeszem w roku 636[6][7]. Zwycięzcy nadali tej ziemi nazwę Irak i (w latach 40-ych VII w.) nawrócili na islam większość jej mieszkańców, którzy dotychczas byli chrześcijanami.

Po śmierci proroka Mahometa wybuchły ostre walki o tron kalifa. Od 656 do 661 kalifem był jego bliski krewny Ali. W 661 władzę nad kalifatem arabskim przejęła dynastia Umajjadów, którzy przenieśli stolicę z Medyny do Damaszku[7], w wyniku czego w islamie nastąpił okres długotrwałego rozpadu. Mieszkańcy Iraku jako poddani Alego wyznawali szyizm. Po dojściu do władzy Umajjadów rozpoczęło się krzewienie sunnizmu.

Konflikt między szyitami a Umajjadami stał się jedną z przyczyn dojścia do władzy w 750 dynastii Abbasydów, którzy założyli Bagdad będący od 762 stolicą Iraku[7].

W latach 750–1258 nastał wielki rozkwit, a Bagdad stał się największym kulturalnym, naukowym i handlowym centrum muzułmańskiego świata.

Mongolskie jarzmo[edytuj | edytuj kod]

W roku 1258 nastąpił regres spowodowany najazdem Mongołów[8] pod wodzą Hulagu-chana, którzy rozgrabili Bagdad i spustoszyli Mezopotamię. Mongolska dynastia Ilchanidów panowała tu do połowy XIV w. Po niej nastała dynastia Dżalajirydów (1339-1410). W 1393[9] i 1401 Bagdad był niszczony przez wojska Timura Chromego i dwukrotnie przebudowywany. Po Dżalajirydach nastąpiły rządy licznych i często zmieniających się dynastii. Jedną z nich byli Safawidzi, którzy władzę w Iraku objęli w roku 1509 i uczynili szyizm religią państwową.

Fragment XVII-wiecznej mapy Turcji obejmujący m.in. prowincję "Yerack"

Nowożytność (okres turecko-osmański)[edytuj | edytuj kod]

Następnie o władzę nad tą ziemią rywalizowali Persowie i Turcy, którzy ostatecznie wygrali w roku 1534. Od tej pory, przez prawie 400 lat aż do początków XX w. Irak był turecką prowincją[10], w której realną władzę sprawowali namiestnicy, co było spowodowane znacznym oddaleniem Bagdadu od stolicy Imperium osmańskiego.

Począwszy od XIX w. swoje zainteresowanie tym obszarem zaczynają okazywać państwa zachodnioeuropejskie – Niemcy, Francja i Wielka Brytania.

Pod koniec XIX w. w wyniku reformy administracyjnej rozpoczęły się dążenia na rzecz autonomii Iraku

XX wiek[edytuj | edytuj kod]

W 1914 z początkiem I wojny światowej Irak stanął po stronie Niemiec. W tym samym roku do południowego Iraku wkroczyły wojska brytyjskie. W 1917 Anglicy zajęli Bagdad i Kirkuk, a w 1918 kontrolowali prawie cały obszar Iraku. Skutkiem wojny był rozpad Imperium osmańskiego, a w kwietniu 1920 r. na konferencji w San Remo Liga Narodów wydała Wielkiej Brytanii mandat na rządzenie Irakiem, co usankcjonowało jego status jako kolonii Brytyjskiej[11][12].

Irak i kraje ościenne w roku 1920

W roku 1921 proklamowano monarchię konstytucyjną[11][12], z dwuizbowym parlamentem, pod panowaniem Haszymidów a królem Iraku został obrany Abdullah, jednak funkcję tę objął jego brat Fajsal[13], który rządził pod brytyjskim protektoratem (w charakterze odszkodowania Abdullahowi powierzono władzę w Jordanii). 3-go października 1932 r. proklamowano formalną niepodległość[11][12] Królestwa Iraku, które wstąpiło też zaraz do Ligi Narodów. Mimo to Irak wciąż pozostawał zależny od Wielkiej Brytanii[12]. W roku 1933 (zaledwie rok po ogłoszeniu niepodległości) zmarł król Fajsal[13] a następcą został jego syn Ghazi I, który rządził tylko do 1939, kiedy to umarł, a nowym królem został jego syn Fajsal II mający wówczas 4 lata[13]. Dopóki nie uzyskał pełnoletności władzę regencką sprawował jego stryj 'Abd al-Ilah. W czasie II wojny światowej, Irak ponownie zajęli Brytyjczycy, wskutek czego kraj ten skłaniał się ku Niemcom. W 1941 roku doszło do nieudanego puczu nacjonalistów Al-Gajlaniego. Po zakończeniu wojny Irak wziął udział w I wojnie izraelsko-arabskiej[14]. W 1953 król Fajsal II uzyskał pełnoletniość[13], ale jego stryj-regent nadal starał się wpływać na politykę kraju.

Rewolucje 1958 i 1963 roku[edytuj | edytuj kod]

Abd as-Salam Arif i Abd al-Karim Kasim, przywódcy puczu z 1958 roku

W latach 1948-1958 miało miejsce mnóstwo demonstracji i niepokojów. W 1955 Irak podpisał pakt bagdadzki[12], a w 1958 połączył się z Jordanią tworząc Federację Arabską. Najważniejszym wydarzeniem w roku 1958 był przewrót wojskowy, w czasie którego na pałacowym podwórzu zastrzelono króla, księcia regenta i kilka kobiet z królewskiej rodziny. Nowy rząd rewolucyjny zniósł instytucje tzw. ancien régime (monarchię i parlament) oraz proklamował republikę i rozwiązał federację z Jordanią[12]. Ustanowiono też dyktaturę generała Abd al-Karim Kasima stojącego na czele puczu. Pucz doprowadził do izolacji politycznej Iraku w regionie co skłoniło kraj do poszukiwaniu nowych sojuszników w bloku wschodnim[15]. Kasim w trakcie rządów walczył z lewicową i nacjonalistyczną opozycją szczególnie tą związaną z partią Baas, naseryzmem i Iracką Partią Komunistyczną. W samym rządzie także doszło do rozłamu na skutek sporów w kursie polityki zagranicznej Iraku - Kasim opowiadał się za pełną niezależnością kraju, w wojsku istniała natomiast silna probaasistowska frakcja zwolenników zjednoczenia świata arabskiego pod egidą Egiptu[16]. Kasima obalono w wyniku przewrotu w roku 1963. Na czele puczu stanął jeden z twórców puczu w 1958 roku, Abd as-Salam Arif. Pucz przygotowany został przez panarabskie skrzydło wojska i partię Baas[17]. Wojsko wkrótce pozbyło się z rządu radykalnych baasitów[18] a rząd składał się głównie ze zwolenników naseryzmu[19]. W okresie rządów nacjonalistycznych wojskowych w kraju trwała walka z partyzantami separatystycznymi z Kurdystanu[20]. W 1966 roku władzę objął generał Abd ar-Rahman Arif[21] który aby uspokoić partię Baas tekę premiera dał dotychczasowemu baasiście Tahirowi Jahjiowi. W roku 1967 kraj przystąpił do wojny izraelsko-arabskiej. Rządy Jahji i Arifa nie spełniły jednak oczekiwać nacjonalistów z partii Baas[22].

Rządy Baas[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: partia Baas.

W 1968 roku na skutek kolejnego puczu do władzy doszła partia Baas[23]. Baasiści utworzyli koalicje rządową z przeciwnymi separatyzmowi partiami kurdyjskimi oraz komunistami[24]. Nowy nacjonalistyczny rząd doprowadził do dalszej radykalizacji irackiej polityki. Znacznemu pogorszeniu uległy relacje z Izraelem a w 1973 w trakcie wojny Jom Kippur Irak wysłał jednostki pancerne walczące z izraelską armią[25]. Choć baasiści rządzili również w sąsiedniej Syrii to relacje iracko-syryjskie były negatywne ze względu na różnice ideowe i personalne[26]. Nasilił się konflikt z Kurdami którzy wsparci zostali przez sąsiedni Iran[27]. W celu zdławienia rebelii Irak początkowo zbliżył się do Związku Radzieckiego który zaoferował wsparcie finansowe. Proradziecka polityka Iraku spotkała się z oporem Stanów Zjednoczonych w efekcie czego prezydent Ahmad Hasan al-Bakr zdystansował się od ZSRR i nawiązał bliższe kontakty z Zachodem[28], przeprowadzając również czystkę antykomunistyczną[29]. W 1975 roku rząd zażegnał rebelię kurdyjską na skutek Umowy Algierskiej na skutek której Iran zaprzestał wspierania separatystów a Irak wydalił z kraju radykalną opozycję irańską][30]. W polityce gospodarczej przeprowadzono nacjonalizacji zachodnich firm paliwowych które w Iraku pełniły rolę monopoli. Dzięki zwiększonym przychodom z ropy zmodernizowano gospodarkę, dokonano mechanizacji rolnictwa i reformy rolnej. W 1974 r. na budownictwo mieszkaniowe przeznaczono dziewięciokrotnie wyższy nakład niż dwa lata wcześniej, na transport jedenastokrotnie a na inwestycje przemysłowe, zakłady, infrastrukturę i fabryki dwunastokrotnie. Mimo socjalistycznej i lewicującej ideologii rządu w kraju w dalszym ciągu dominował wolny rynek[31].

W 1979 roku prezydentem został Saddam Husajn. W okresie jego rządów zwiększono wydatki wojskowe i umocniono struktury partii. Pod rządami Husajna partia Baas zlikwidowała w programie odwołania się do religii[32], wprowadziła kult jednostki[33] oraz odbudowała w znaczący sposób tożsamość narodową poprzez odwołania starożytnych cywilizacji Babilonii[34]. Przywódca wprowadził program budowy autostrad oraz reform gospodarczych które doprowadziły do szybkiego rozwoju ekonomicznego. Do kraju w tym czasie masowo przyjeżdżali zagraniczni pracownicy w tym Egipcjanie których w 1990 roku było w kraju już półtora miliona[35]. Husajn prowadził prozachodnią[36] i antyizraelską politykę zagraniczną. W trakcie wojny libańskiej Irak wsparł siły antysyryjskie a więc stronnictwa religijne tj. maronici i chrześcijanie[37], potępił prezydenta Egiptu, Anwara as-Sadata za porozumienie pokojowe z Izralem a w 1979 roku potępił radziecką interwencję w Afganistanie[38].

 Osobny artykuł: wojna iracko-irańska.

Destabilizujące dla Iraku okazało się być przejęcie władzy w Iranie przez szyickich radykałów na skutek rewolucji islamskiej - pod jej wpływem w Iraku rządzonym przez zdominowaną przez sunnitów partię Baas doszło do rebelii szyickich i fali zamachów terrorystycznych[39]. W starciu z siłami szyickich radykałów, Irak zdobył wsparcie innych krajów arabskich w tym Arabii Saudyjskiej przez co w pewien sposób Irak zrzekł się dotychczasowego laicyzmu[40]. W 1980 roku Husajn przypuścił atak zbrojny na Iran, czego przyczyną były długotrwały spór graniczny oraz chęć zawładnięcia bogatymi złożami ropy w rejonie Szatt al-Arab[11][12] a przede wszystkim ingerencja Iranu w sprawy wewnętrzne Iraku. W 1988 wojna zakończyła się brakiem rozstrzygnięcia przynosząc Irakowi wiele strat i długów[12], w kraju i na arenie międzynarodowej wojna na ogół została obwieszczona zwycięstwem Iraku[41].

Próbę zdobycia nowych terenów roponośnych Irak ponowił w sierpniu 1990 roku, kiedy to przypuścił agresję na Kuwejt i początkowo utworzył zależną Republikę Kuwejtu a następnie włączył państwo do Iraku jako prowincję. Choć większość rodaków i przedstawicieli innych Arabów uznało atak za sukces rządu to interwencja nie spodobała się rządom europejskim a także części rządów arabskich[42]. Na podstawie decyzji ONZ-tu wojska z USA, Wielkiej Brytanii i innych państw wyparły latem 1991 siły irackie z Kuwejtu. W odwecie za atak w trakcie wojny rząd Iraku zbombardował kilka miast izraelskich. Na Irak nałożono surowe gospodarcze embargo. Znalazł się on w dyplomatycznej i ekonomicznej izolacji od większości państw świata i nastąpiła aktywizacja opozycyjnych ruchów Kurdów i szyitów. Wojna z Kuwejtem stała się podstawą wrogich stosunków zachodu z Irakiem. Od 1991 roku amerykańska agencja wywiadowcza CIA wydała na próby zabójstwa Husajna aż sto milionów dolarów[43]. Irak nie pozostawał dłużny zachodowi, w 1993 roku w rocznicę odbicia Kuwejtu przez zachodnie wojska, wywiad Iraku zaplanował nieudany zamach na byłego prezydenta USA, George'a H. W. Busha[44].

XXI wiek (Wojna w Iraku)[edytuj | edytuj kod]

Saddam Husajn, przywódca kraju w latach 1979-2003
 Osobny artykuł: II wojna w Zatoce Perskiej.

U progu XXI wieku. w Iraku doszło do liberalizacji systemu politycznego, przeprowadzono reformy konstytucji, wprowadzono amnestię dla więźniów[45].

W roku 2003, po długich dyskusjach i pod pretekstem naruszenia przez Irak rezolucji Rady Bezpieczeństwa nr 687 i późniejszych umów ONZ w sprawie zawieszenia broni w 1991 roku, kraj ten zaatakowała kierowana przez USA koalicja nie mająca mandatu ONZ, której celem było obalenia Saddama Husajna. Głównym argumentem koalicji, usprawiedliwiającym atak było twierdzenie, że Irak posiada broń chemiczną i biologiczną, a także wspiera terroryzm. Bezpośrednim skutkiem inwazji była wojna domowa i długotrwała okupacja[46], szacunkową liczbę ofiar kryzysu humanitarnego, szacuje się na do 1.366 350 osób. Część żołnierzy USA opuściła Irak 19 sierpnia 2010 roku, pozostali (według umowy między rządami Iraku i USA) mają opuścić kraj do końca roku 2011. Wedle źródeł z 2007 roku liczba cywilnych ofiar konfliktu wyniosła dotąd 1,2 miliona, a ponad 1/5 z 4 milionów irackich domostw straciła co najmniej jednego członka rodziny. 30 stycznia 2008 roku ORB opublikowała wyniki kolejnego badania przeprowadzonego w sierpniu-wrześniu 2007 roku, z którego wynikało, że w konflikcie w Iraku po 2003 roku mogło zginąć 1,03 miliona osób[47].

Nowe proamerykańskie rządy złożone są głównie z szyitów - doprowadziło to do zbrojnych walk z sunnickim ruchem oporu przeciwnym rządowi jak i okupacji kraju. W latach 2006-2007 doszło do nieformalnej wojny domowej sunnitów z szyitami[48]. Po wycofaniu się amerykańskich sił okupacyjnych w grudniu 2011 sytuacja w kraju była daleka od stabilnej a głównym problem były spory na tle religijnym, które szargały krajem. Konflikt religijny był obecny także na najwyższych szczeblach władz. Dzień po wycofaniu się ostatniego amerykańskiego żołnierza z Iraku, 19 grudnia 2011, szyickie władze wydały nakaz aresztowania sunnickiego wiceprezydenta Iraku Tarika al-Haszimiego pod zarzutem planowanych zamachów bombowych na rząd Nuri al-Malikiego[49]. Konflikt religijny w Iraku został napędzany ponadto przez wojnę domową w Syrii, gdzie przeciwko rządzącym alawitom walczyli sunnici, w tym radykalne grupy dżihadystyczne z ugrupowaniem Islamskie Państwo w Iraku i Lewancie na czele[50]. Dżihadyści z Islamskiego Państwa w Iraku i Lewancie wykorzystali walki sunnickich plemion przeciwko rządowi w 2013 roku do ataku na tereny irackie[51]. Oddziały dżihadystów opanowały szerokie obszary kraju a po ataku na Mosul, premier Iraku próbował nieudolnie ogłosić stan wyjątkowy[52]. W wyniku ofensywy Islamskiego Państwa w Iraku i Lewancie, Irak de facto rozpadł się na trzy części kontrolowane przez sunnickim dżihadystów, Kurdów i władze centralne. Sukcesy dżihadystów w Iraku doprowadziły do interwencji w kraju międzynarodowej koalicji przeciwników Państwa Islamskiego.

Przypisy

  1. Halina Tomańska, Od pierwszych cywilizacji do czasów nowożytnych.Historia dla szkół średnich zawodowych, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1998, str.15 i 19
  2. Ludwik Piotrowicz, Atlas do historii starożytnej, Państwowe przedsiębiorstwo wydawnictw kartograficznych Warszawa-Wrocław 1986, str.2
  3. A. Gieysztor i T. Szczechura, Świat starożytny. Podręcznik dla klasy VI i VII, szkoły powszechnej, Instytut wydawniczy "Nasza księgarnia", Warszawa 1947
  4. Ludwik Piotrowicz, Atlas do historii starożytnej, Państwowe przedsiębiorstwo wydawnictw kartograficznych Warszawa-Wrocław 1986, str.7
  5. Julia Tazbir, Atlas historyczny do 1815 roku. Szkoła ponadgimnazjalna, Wydawnictwo Szkolne PWN Sp. z o.o., Warszawa 2006, str.6-7
  6. Julia Tazbir, Atlas historyczny do 1815 roku. Szkoła ponadgimnazjalna, Wydawnictwo Szkolne PWN Sp. z o.o., Warszawa 2006, str.13
  7. 7,0 7,1 7,2 Halina Tomańska, Od pierwszych cywilizacji do czasów nowożytnych.Historia dla szkół średnich zawodowych, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1998, str.84 i 85
  8. Halina Tomańska, Od pierwszych cywilizacji do czasów nowożytnych.Historia dla szkół średnich zawodowych, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1998, str.86
  9. Julia Tazbir, Atlas historyczny do 1815 roku. Szkoła ponadgimnazjalna, Wydawnictwo Szkolne PWN Sp. z o.o., Warszawa 2006, str.29
  10. praca zbiorowa red. naczelny Jan Łysek, Polityczny Atlas świata Nowe czasy, RSW "Prasa-Książka_Ruch" Wydawnictwo Współczesne, Warszawa 1990, str.127-128
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 Praca zbiorowa, Encyklopedia popularna, PWN Warszawa 1982, s.299
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 12,7 praca zbiorowa red. naczelny Jan Łysek, Polityczny Atlas świata Nowe czasy, RSW "Prasa-Książka_Ruch" Wydawnictwo Współczesne, Warszawa 1990, str.128
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 Praca zbiorowa, Encyklopedia popularna, PWN Warszawa 1982, s.202
  14. Zdanowski J.: Historia Bliskiego Wschodu w XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2010, s. 284-285. ISBN 9788304050396.
  15. Jamsheer H. A.: Współczesna historia Iraku. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2007, s. 99-103. ISBN 9788389899828.
  16. Zdanowski J.: Historia Bliskiego Wschodu w XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2010, s. 285-286. ISBN 9788304050396.
  17. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 207-208. ISBN 9788305135672.
  18. Zdanowski J.: Historia Bliskiego Wschodu w XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2010, s. 290-291. ISBN 9788304050396.
  19. Zdanowski J.: Historia Bliskiego Wschodu w XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2010, s. 189. ISBN 9788304050396.
  20. Jamsheer H. A.: Współczesna historia Iraku. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2007, s. 106. ISBN 9788389899828.
  21. Zdanowski J.: Historia Bliskiego Wschodu w XX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2010, s. 291-293. ISBN 9788304050396.
  22. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 227-229. ISBN 9788305135672.
  23. Jamsheer H. A.: Współczesna historia Iraku. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2007, s. 108. ISBN 9788389899828.
  24. Malik s.44-45
  25. Malik s.92-93
  26. Tripp Ch.: Historia Iraku. Warszawa: Książka i Wiedza, 2009, s. 249. ISBN 9788305135672.
  27. A. Milani, Eminent Persians, Syracuse University Press, 2008, ISBN 9780815609070, s. 434-436.
  28. Malik s.44
  29. Malik s.44-45
  30. Malik s.74-75
  31. Malik s.43
  32. Malik s.70
  33. Tripp, Charles (2010). A History of Iraq. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-52900-6. s. 218-219
  34. Malik s.23
  35. Malik s.91-92
  36. Helen Chapin Metz (ed) Iraq: A Country Study: "The West", Library of Congress Country Studies, 1988
  37. Malik s.64-65
  38. Malik s.76
  39. Malik s.75
  40. Malik s.76-77
  41. Nalik s.82-83
  42. Malik s.100-104
  43. Malik s.61-62
  44. Malik s.61
  45. Malik s.119
  46. Iraq Body Count
  47. Irak – problemy
  48. Irak stacza się w odmęty wojny domowej. Tak źle nie było od lat (pol.). wp.pl, 2014-11-16. [dostęp 2014-06-13].
  49. Iraq VP Tariq al-Hashemi sentenced to death (ang.). BBC News, 2012-09-09. [dostęp 2014-06-13].
  50. Irak na krawędzi wojny domowej - kraj znów utonie we krwi? (pol.). wp.pl, 2014-01-11. [dostęp 2014-06-13].
  51. Iraq Update 2014 #1: Showdown in Anbar (ang.). Institute for the Study of War, 2014-01-05. [dostęp 2014-06-13].
  52. Obama’s Iraq dilemma: Fighting the ISIL puts US and Iran on the same side. [dostęp 2014-06-13].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]