Historia Liechtensteinu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Historia Liechtensteinu – tereny obecnego Liechtensteinu aż do 1712 roku nie tworzyły jednolitego organizmu państwowego. Sytuacja ta zmieniła się na skutek zakupu Schellenbergu i Vaduz przez Jana Adama I Bogatego z rodu Liechtensteinów. Księstwo uzyskało niezależność na mocy aktu założycielskiego Związku Reńskiego z 1806 roku. Utrzymało ją po upadku Napoleona i weszło w skład Związku Niemieckiego. Do I wojny światowej znajdowało się dobrowolnie pod protektoratem Austrii, zaś po jej zakończeniu zawarło ścisłe związki ze Szwajcarią.

Okres retycki[edytuj]

Czasy najdawniejsze[edytuj]

Początki ludzkiej obecności na terenach należących obecnie do Liechtensteinu przypadają przynajmniej na trzecie tysiąclecie przed naszą erą. Najlepiej udokumentowana jest obecność siedlisk ludzkich w masywie Eschnerberg. Pierwszym zidentyfikowanym ludem zamieszkującym te tereny byli Celtowie, o czym świadczą nazwy niektórych miejsc. Ich miejsce zajęli Retowie przybyli z południowego wschodu. Ich głównym zajęciem była hodowla bydła i produkcja serów[1].

Podbój rzymski[edytuj]

Recja i sąsiednie prowincje cesarstwa około 150 roku.
 Główny artykuł: Recja.

Retowie zostali podbici przez Druzusa Starszego i Tyberiusza w 15 roku p.n.e., a zdobycze zostały wcielone do Cesarstwa Rzymskiego jako prowincja Recja. Tereny dzisiejszego Liechtensteinu zostały poddane romanizacji, znajdowały się na nich rzymskie wille oraz ważna droga, rozbudowywana jeszcze za panowania Oktawiana Augusta. W IV wieku znajdowała się tu część położonej nad Renem linii obronnej, świadczą o tym pozostałości po kasztelu w gminie Schaan. Miały one powstrzymać Alemanów wdzierających się do prowincji od 261 roku. Plemiona te dokonywały częstych napadów, zaś w połowie V wieku rozpoczęły trwały podbój Recji[1].

Okres niemiecki[edytuj]

Średniowiecze[edytuj]

Tereny dzisiejszego Liechtensteinu zostały w pomiędzy IV a V wiekiem objęte chrystianizacją. W V wieku wykształciła się ich zależność od Biskupstwa Chur. Następowała germanizacja ludności, natomiast mimo obecności Rzymian ciężko jest stwierdzić ich wpływy w okresie upadku cesarstwa. Teodoryk Wielki włączył Recję do Królestwa Ostrogotów i sprzyjał osiedlaniu się Alemanów. Po jego śmierci ziemie te podbili Frankowie[2].

Na mocy traktatu Verdun z 843 roku tereny Liechtensteinu otrzymał Ludwik II Niemiecki. Weszły one w skład księstwa Szwabii, które w 911 roku stało się częścią księstwa Alemanii, które istniało do 1208 roku. Terytorium Liechtensteinu przeszło administracyjnie do Dolnej Recji, będącej we władaniu hrabiów z Bregencji. Urzędujący w Feldkrich hrabia Hugo de Montfort wybudował zamek obronny w Vaduz. W 1342 roku powstało hrabstwo Vaduz, którego pierwszym władcą został Hartmann I. Wacław IV Luksemburski nadał hrabstwu przywilej (1396 rok), na mocy którego miało ono podlegać bezpośrednio cesarzowi Rzeszy[3].

W 1405 roku Schellenberg znalazł się pod okupacją Ligi nad Jeziorem – chłopskich powstańców z Vorarlbergu. Do końca swojej obecności w 1408 roku zniszczyli oni dwa zamki, co doprowadziło do osłabienia władzy hrabiów. W 1416 roku Vaduz zostało sprzedane baronowi Wolhardowi z Brandiz, który w 1437 roku połączył go z Schellenbergiem, kształtując obecne granice księstwa. Podczas wojny domowej w Szwajcarii Wolhard stanął po stronię Zurychu i Austrii, co w wyniku przegranej w 1446 roku bitwy pod Ragez doprowadziło do złupienia Triesen i Balzers. W tym czasie, z uwagi na uzyskane przez władców z Brandis przywileje wyższego sądownictwa powołano urząd Landamanna, odpowiedzialnego za sądownictwo, administrację i reprezentację ludności przed władcą. Landamanni, dwaj w Vaduz i jeden w Schellenbergu, byli wybierani co pół roku przez zgromadzenie uprawnionych do głosowania mieszkańców płci męskiej[4].

Nowożytność[edytuj]

Hrabstwo zostało zniszczone w wyniku wojny szwabskiej – 12 lutego 1499 roku upadł zamek Vaduz. Został on spalony, a pozostałe tereny splądrowano, obroniony został jedynie zamek Gutenberg. W 1507 roku ziemie przyszłego Liechtensteinu zostały sprzedane hrabiemu Rudolfowi von Sulz. Vaduz i Schellenberg pozostały katolickie w czasie reformacji. W latach 1523−1526 odbudowano zamek w Vaduz, który na mocy umowy z Maksymilianem II Habsburgiem miał być udostępniany wojskom cesarskim. Vaduz otrzymało przywilej targowy[5].

W 1613 roku Vaduz i Schellenberg zostały zakupione przez hrabiego Kaspara z Hohenems. Kraj ucierpiał znacznie w wyniku wojny trzydziestoletniej. W 1622 roku powstańcy z Prättigau zdobyli i splądrowali Vaduz. W 1647 roku wypłacenie wysokiej kontrybucji powstrzymało wojska szwedzkie przed grabieżami. W tym czasie dochodziło do licznych polowań na czarownice, w wyniku których zginęło około 300 osób z ogólnej liczby 3000 mieszkańców. Mieszkańcy nie byli zadowoleni również z wysokości płaconych podatków. W ramach ugody z hrabią powołano urząd Landamännera, który miał pełnić funkcje administracyjne i opiekować się biednymi. Byli oni reprezentantami ludności wybieranymi przez mieszkańcu w Vaduz i Rofenbergu. Hrabiego reprezentował rządca lub Landvogt (wójt krajowy). Skargi trafiły też poprzez wysłaną delegację do samego cesarza, który zdecydował o podporządkowaniu terenów cesarskiej administracji. W 1669 roku Vaduz i Schellenberg zostały przejęte przez cesarstwo na poczet spłaty długów hrabiów Hohenems[6].

Powstanie księstwa[edytuj]

Jan Adam I Bogaty, pierwszy członek rodu Liechtensteinów władający księstwem.

Schellenberg został zakupiony przez księcia Jana Adama I Bogatego z rodu Liechtensteinów 18 stycznia 1699 roku za cenę 115 000 guldenów. Przez kolejne lata usiłował on dokupić Vaduz, zależny wówczas od Ligi Szwabskiej. Transakcja została przeprowadzona 22 lutego 1712 roku za cenę 290 000 guldenów. Wydarzenie to uznawane jest za moment powstania państwa, jako takie zostało włączone w skład Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Książęta Liechtensteinu zwykle rezydowali w Wiedniu, skąd w sposób absolutystyczny zarządzali swymi rozległymi włościami. W XVIII wieku ani razu nie odwiedzili księstwa. Między księciem a mieszkańcami jego domeny dochodziło do sporów. Jeden z nich na korzyść mieszkańców rozstrzygnął 27 listopada 1720 roku cesarz Karol VI Habsburg. Na pewien czas zniesiony został urząd landemanna, by powrócić w 1733 roku w znacznie okrojonej formie. Na przełomie XVIII i XIX wieku w księstwie wprowadzono uprawę ziemniaka i kukurydzy oraz obowiązek szkolny[7].

W Związku Reńskim i Niemieckim[edytuj]

Pierwszą konstytucję Liechtensteinu wprowadził książę Jan I.

Pierwszym aktem prawnym uznającym suwerenność Liechtensteinu był zainspirowany przez Napoleona akt założycielski Związku Reńskiego, wydany 12 lipca 1806 roku. Książę Jan I Liechtenstein związany był jednak z Austrią, w związku z czym scedował swoją władzę na trzyletniego syna Karola. W wyniku porażki Napoleona książę Jan powrócił do władzy. Kongres wiedeński potwierdził suwerenność państwa, które miało stać się członkiem Związku Niemieckiego[8]. Trzynasty artykuł Aktu Związkowego nakładał obowiązek wprowadzenia konstytucji, co książę Jan spełnił jako pierwszy z władców Związku. Pierwsza konstytucja księstwa weszła w życie 9 listopada 1818 roku[9].

Konstytucję bezpośrednio poprzedzały akty prawne wprowadzone w księstwie przez wójta krajowego Josefa Schlupplera. Działalność swoją rozpoczął od zniesienia urzędu landemanna. W 1808 roku zniesiono poddaństwo i wprowadzono księgi wieczyste. W 1812 roku wójt wprowadził w życie austriacki kodeks cywilny i karny. W tymże roku ustanowiono obowiązkowe szczepienia przeciw ospie, ochronę przeciwpożarową i włączono księstwo do systemu pocztowego Austrii. Schluppler zajmował się też nadawaniem ziemi i osuszaniem bagien[10].

Panowanie Jana II Dobrego trwało 71 lat.

Konstytucja przez pierwsze 30 lat funkcjonowała bez większych problemów. Wyzwaniem dla władającego księstwem Alojzego II stała się w 1848 roku Wiosna Ludów, która znalazła swe odzwierciedlenie również w Liechtensteinie. Księstwo było reprezentowane w parlamencie frankfurckim przez historyka Petera Kaisera, który opracował założenia pod nową konstytucję[11], i doktora Karla Schädlera. W kraju zaś przedstawiciele stanów i okręgów żądali zmian w obowiązującej ustawie zasadniczej. Reakcją księcia była likwidacja zobowiązań feudalnych oraz powołanie komisji konstytucyjnej. Prace tej ostatniej był celowo opóźniane, zaś po wygaśnięciu protestów w Austrii i Niemczech książę zrezygnował z nowej ustawy zasadniczej. W zamian za to przeprowadził akcje mające rozładować napięcie, takie jak wprowadzenie hymnu narodowego (1850), osuszanie bagien, nawożenie ziemi, budowa dróg i wzmacnianie brzegów Renu. Księżna Franciszka utworzyła fundację w celu budowy sierocińców i pomocy biednym. Duże znaczenie dla księstwa miało podpisanie 5 lipca 1852 roku układu celnego z Austrią[12].

W 1858 roku zmarł książę Alojzy II, a na tron wstąpił jego syn Jan II. Nowy książę miał ambicję unowocześnienia kraju, czego wyrazem było wprowadzenie nowej konstytucji 26 września 1862 roku[11].

Okres austriacki[edytuj]

Wojna prusko-austriacka[edytuj]

W 1866 roku wojska pruskie wkroczyły do Holsztynu. W odpowiedzi na to wydarzenie w Związku Niemieckim odbyło się głosowanie, na którym Liechtenstein głosował za wprowadzeniem mobilizacji. Fakt ten propagandowo wykorzystał Otto von Bismarck, który ogłosił, że to właśnie głos księstwa przeważył o wybuchu wojny prusko-austriackiej. Siły Liechtensteinu nie wzięły udziału w walkach, kontyngent wystawiony przez księcia Jana II bronił Tyrolu przed potencjalnym atakiem Włochów. Przegrana wojna doprowadziła do upadku Związku i odseparowania Liechtensteinu od terytorium powstałego państwa niemieckiego[13].

Protekcja Austro-Węgier[edytuj]

Liechtenstein zdecydował się na silny związek z Austro-Węgrami. Po zniesieniu niemieckiej unii monetarnej Liechtenstein przyłączył się do systemu monetarnego Habsburgów. Od 1880 roku Austria miała również reprezentować księstwo na płaszczyźnie dyplomatycznej. Wielokrotnie odnawiano unię celną, Austria zarządzała też systemem pocztowym księstwa i linią telegraficzną uruchomioną w 1869 roku. Kontakty ze Szwajcarią miały znacznie mniejsze znaczenie, podkreślały jednak suwerenność Liechtensteinu. Państwo przechodziło w drugiej połowie XIX wieku liczne zmiany wewnętrzne. W 1864 roku zniesiono dziesięcinę, rok później powołano straż pożarną, a w 1868 roku zniesiono obowiązek służby wojskowej. Pierwszym zakładem przemysłowym była wybudowana w 1864 roku tkalnia. Prowadzono długotrwałe roboty publiczne nad Renem – oprócz prac regulacyjnych położono również na nim drewniane mosty. W 1898 roku w księstwie znalazły się pierwsze telefony, zaś w 1901 roku rozpoczęła się (od Vaduz) jego elektryfikacja[14]. Wybitnymi mieszkańcami alpejskiego państwa byli historycy Peter Kaiser, Johann Baptist Büchel i kompozytor Josef Gabriel Rheinberg. Pierwszą gazetą w księstwie była wydawana od 1863 roku „Liechtensteinische Landeszeitung[15]

I wojna światowa[edytuj]

Stosunek Liechtensteinu do Austrii zmienił się w wyniku wybuchu I wojny światowej. Liechtenstein ogłosił neutralność, nie była ona jednak oczywista dla państw Ententy, ze względu na ścisły związek księstwa z Austro-Węgrami i udział indywidualnych obywateli w wojnie po ich stronie. Wyraziło się to na przykład internowaniem obywateli księstwa w Wielkiej Brytanii i Francji. Dotkliwie odczuwalny był spadek wartości austriackiej waluty, która obowiązywała również w Liechtensteinie. Potrzeba zerwania zależności nabrała znaczenia w 1918 roku w obliczu porażki państw centralnych[13].

Alternatywą dla Austrii była Szwajcaria. Dzięki dostawom mąki z tego państwa księstwo uniknęło głodu. Założona w 1918 roku Chrześcijańsko-Społeczna Partia Ludowa postulowała zmianę orientacji zagranicznej państwa. Za dalszym pozostaniem w ścisłym związku z Austrią opowiadała się Postępowa Partia Obywatelska. Obie partie polityczne wykorzystywały hasło „Liechtenstein dla mieszkańców Liechtensteinu”. Wynikało to z tego, iż rząd składał się z obcokrajowców, a premierem był austriacki baron von Imhof[16][13].

W tej sytuacji 8 listopada doszło do zamachu stanu. Nowe władze dążyły do związku państwa ze Szwajcarią oraz zwiększenia roli mieszkańców Liechtensteinu w zarządzaniu księstwem. W celu sporządzenia nowej konstytucji 17 grudnia 1918 roku został wybrany Komitet Konstytucyjny, który wraz z delegatami księcia opracował nową ustawę zasadniczą, opublikowaną 5 października 1921 roku[17]

Okres szwajcarski[edytuj]

Dwudziestolecie międzywojenne[edytuj]

Po zakończeniu I wojny światowej kluczową sprawą dla mieszkańców Liechtensteinu było zerwanie zależności od Austrii i zbliżenie się do Szwajcarii. Odcięcie się od byłego protektora zaowocowało uznaniem liechtensteińskiej neutralności w traktacie pokojowym z Saint-Germain[18]. W celu związania państwa z zachodnim sąsiadem książę Karol udał się w kwietniu 1919 roku do Berna. Szwajcarzy zaakceptowali 24 października prośbę o dyplomatyczną reprezentację interesów księstwa. To właśnie szwajcarscy dyplomaci zgłosili wniosek przyjęcia Liechtensteinu do Ligi Narodów. Pośrednictwo innego państwa źle wpłynęło na ocenę suwerenności księstwa – 17 grudnia 1920 roku Zgromadzenie Ogólne wydało odmowną odpowiedź. Traktat celny pomiędzy pomiędzy Liechtensteinem a Szwajcarią wszedł w życie 1 stycznia 1924 roku[19].

Księstwo zostało we wrześniu 1927 roku nawiedzone przez powódź, zaś w 1928 roku zbankrutował Bank Oszczędnościowy. Wielki kryzys również dotknął Liechtenstein – w celu ograniczenia bezrobocia rząd przeprowadzał roboty publiczne, zlecając budowę kanału Schaan–Bendern i wzmacnianie wałów wzdłuż Renu. W 1932 roku powołano siedmioosobową policję, po pięciu latach dołączyły do niej Pomocnicze Siły Policyjne[20].

II wojna światowa[edytuj]

W wyniku anschlussu Austrii III Rzesza stała się sąsiadem Liechtensteinu. W księstwie panowały obawy co do możliwości wchłonięcia kraju przez agresywnego sąsiada. Zwolennikiem takiej ewentualności była powstała w 1939 roku Narodowosocjalistyczna Partia Liechtensteinu – jej sympatycy próbowali w marcu 1939 roku dokonać zamachu stanu, co jednak zostało udaremnione przez przewodniczącego parlamentu Adolfa Frommelta. W czasie wojny zawieszono wybory, a mieszkańców w przedziale wiekowym od 17 do 21 lat powołano na roczną służbę pracy. Państwo było zaopatrywane ze Szwajcarii. W wyniku upadku III Rzeszy przez księstwo przewinęło się wielu uchodźców i dezerterów. Schronienie w Liechtensteinie odnaleźli członkowie Rosyjskiej Armii Wyzwoleńczej, których ekstradycji do ZSRR konsekwentnie odmawiano do 1948 roku, gdy zostali oni przetransportowani do Argentyny[21].

Czasy współczesne[edytuj]

Wsółczesna mapa Liechtensteinu.

Po wojnie sytuacja wewnętrzna była stabilna – od 1945 do 1970 roku premierem nieprzerwanie był Alexander Frick. W wyniku referendum przeprowadzonego w 1984 roku poddane księcia otrzymały prawo wyborcze. Do znacznych zmian w konstytucji doszło w wyniku referendum konstytucyjnego w marcu 2003 roku. Zwiększono w niej zdecydowanie uprawnienia księcia: może rozwiązywać parlament, mianować i odwoływać premiera i ministrów, mianować (ale nie odwoływać!) sędziów.[22].

Liechtenstein prowadzi politykę neutralną. Od 1978 roku jest członkiem Rady Europy, zaś w 1990 roku został przyjęty do ONZ. W 1985 miała miejsce Podróż apostolska Jana Pawła II do Szwajcarii i Liechtensteinu[23].

Przypisy

Bibliografia[edytuj]