Historia Mińska Mazowieckiego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Mińsk Mazowiecki
POL Mińsk Mazowiecki COA.svg

Ten artykuł jest częścią cyklu:
Mińsk Mazowiecki


Mińsk Mazowiecki (Mińsk do 1866, Nowomińsk do 1916) – prawa miejskie otrzymał w 1421 roku. Rozkwitł podczas Renesansu. Po okresie załamania odrodził się w XIX wieku.

Spośród współczesnych miast województwa mazowieckiego jest 26. (razem z Makowem) najdłużej posiadającym prawa miejskie, przy czym w aglomeracji warszawskiej jedynie 3 miasta posiadają te prawa dłużej (Warszawa, Błonie i Nowy Dwór Mazowiecki), zaś w subregionie siedleckim jedynie Łaskarzew (dłużej posiada prawa miejskie również sąsiedni Łuków leżący w województwie lubelskim)[potrzebny przypis].

I Rzeczpospolita[edytuj]

XIV i XV wiek[edytuj]

Mińsk rozwinął się na fali osadnictwa w dorzeczu Mieni (której zawdzięcza swoją nazwę), w Ziemi Czerskiej, w Księstwie Mazowieckim. Już wtedy pełnił rolę osady targowej.

29 maja 1421 roku książę mazowiecki Janusz I Starszy nadał właścicielowi Mińska, stolnikowi czerskiemu Janowi z Gościeńczyc (ojciec rodu Mińskich), herbu Prus III, przywilej lokacyjny miasta na prawie chełmińskim. Już w 1422 erygowano parafię z drewnianym kościołem. Od 1468 miasto może organizować cotygodniowy targ i 3 jarmarki w roku. Działa też jedna z najlepszych szkół na Mazowszu (prowadzona przez Stanisława z Nart).

Spośród synów Jana, Ścibor był biskupem płockim, a Jakub kasztelanem czerskim.

XVI wiek[edytuj]

Na początku stulecia powstał kościół z cegły (w miejscu drewnianego)[potrzebny przypis]. W 1525 miasto otrzymuje prawo organizacji czwartego jarmarku. Pod koniec I połowy stulecia Anna Mińska zakłada szpital miejski, rozwojem którego w najbliższych latach interesuje się wiele osób (nadania ziem).

W 1549 Mikołaj Wolski, kasztelan Sandomierski, zakłada Sendomierz. W tym czasie Mińsk liczył już kilka tysięcy mieszkańców.

Pod koniec stulecia Stanisław Miński, wojewoda łęczycki i podkanclerzy wielki koronny, sprzedał Sendomierz Janowi Hlebowiczowi herbu Leliwa, a następnie Mińsk Leśnowolskim herbu Pierzchała.

XVII i XVIII wiek[edytuj]

Koniec XVI i początek XVII wieku to liczne pożary miasta. W 1607 umiera Stanisław Miński, a do Mińska przybył król Zygmunt III Waza. W 1629 zakończyła się (rozpoczęta po pożarach w poprzednim wieku) budowa obecnego kościoła. Jędrzej Święcicki pisze: „Nieco dalej jeszcze leży w tych stronach ludne miasto Mińsk, godne upamiętnienia z powodu dwóch magnackich pałaców”.

W 1646 Łukasz Opaliński herbu Łodzia, marszałek wielki koronny, został właścicielem Mińska. W 1657 przebywają tu kolejno Karol X Gustaw i Stefan Czarniecki. Następnie rozpoczyna się stopniowy upadek miasta.

W 1695 roku Sendomierz zostaje włączony do Mińska. W 1781 właścicielem miasta zostaje Piotr Borzęcki, którego złe rządy kończą się interwencją króla Stanisława Augusta.

1795 – koniec I Rzeczypospolitej, Mińsk z zaborze austriackim.

Zabory[edytuj]

Wydarzenia do 1870[edytuj]

W 1807 roku właścicielem miasta zostaje kasztelan łukowski, Karol hrabia Jezierski, herbu Nowina. W 1812 przez Mińsk przechodzi część armii Napoleona. W latach 1818-1823 powstaje trakt warszawsko-terespolski. Stopniowo przybywa mieszkańców.

26 kwietnia i 14 lipca 1831, podczas powstania listopadowego, mają miejsce walki o miasto.

W latach 1848-1849, Franciszek Morawski pisze w Mińsku poemat „Dworzec mojego dziadka”.

W 1861 miasto liczy 1338 mieszkańców, z czego połowę stanowią Żydzi[potrzebny przypis].

15-16 kwietnia i 17-18 maja 1863, podczas powstania styczniowego, kolejne walki z Rosjanami.

W 1866 do Mińska przyjechał pierwszy pociąg, a rok później otwarto całą Kolei Warszawsko-Terespolską. Nazwę miasta zmieniono na Nowomińsk[potrzebny przypis].

Mińsk Dernałowiczów[edytuj]

21 marca 1870 roku właścicielem miasta został Seweryn Doria Dernałowicz, herbu Lubicz. W 1875 Henryk Sienkiewicz napisał 3 felietony o Nowomińsku. W tym czasie mieszka tu m.in. Michał Elwiro Andriolli. Liczba mieszkańców rośnie (2840 osób w 1885 r.)

W 1881 powstaje Ochotnicza Straż Pożarna, a w 1886 pierwsza na wschodnim Mazowszu księgarnia. Trwa romans Stefana Żeromskiego z Heleną Radziszewską (Helena z „Popiołów”). W 1890 powstają rosyjskie koszary.

Pod koniec stulecia powstaje fabryka maszyn, a na początku XX, cerkiew prawosławna. W 1907 roku w Mińsku zawiązała się społeczność mariawicka. W latach 1908-1911 wybudowali kościół parafialny pw. Narodzenia NMP. Liczba mieszkańców wzrasta do 4771, a w 1910 już 5794. W 1910 lub 1912 powstaje pensja Marii Grochowskiej[1] (Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcące im. Polskiej Macierzy Szkolnej), a w 1915 Szpital Miejski (obecny). W 1914 biskup Aleksander Kakowski, konsekruje przebudowaną świątynię.

Od 1915 do 11 listopada 1918 trwa niemiecka okupacja Nowomińska. W 1916 miasto otrzymuje nazwę Mińsk Mazowiecki.

II Rzeczpospolita[edytuj]

Siedziba powiatu mińskomazowieckiego (mińskiego) w Województwie warszawskim. Do 1944 własność Dernałowiczów.

Dwudziestolecie międzywojenne[edytuj]

W czasie wojny polsko- bolszewickiej sierpniu 1920 roku Armia Czerwona na krótko zajęła miasto. Mińsk wraz z okolicznymi miejscowościami został wyzwolony 17 sierpnia 1920 r. przez oddziały grupy bojowej pułkownika Stanisława Wrzalińskiego, w tym między innymi przez jednostki XXIX Brygady Piechoty[2].

W tym czasie Mińsk gościł Józefa Piłsudskiego i Józefa Hallera, a także wtedy jeszcze mało znanego Charlesa de Gaulla. Liczba mieszkańców wynosiła ponad 10 tysięcy, w tym 4 tys. stanowili Żydzi[potrzebny przypis].

W drugiej połowie lat dwudziestych miasto zostało częściowo zelektryfikowane, a część ulic utwardzona. Wiele nowych budynków powstało w latach trzydziestych. Mińszczanie pracowali w fabryce Rudzkiego, albo dojeżdżali pociągiem do Warszawy (od 1937 elektrycznym). W pierwszej połowie 1936 roku dochodzi do ekscesów o podłożu antysemickim[3]. W przededniu II wojny światowej liczba mieszkańców wzrasta do 15 tys.[potrzebny przypis]

II wojna światowa[edytuj]

Niemcy wkroczyli do Mińska Mazowieckiego 12 września (1939). Następnego dnia doszło do bitwy pod Mińskiem pod dowództwem gen. Władysław Andersa.

Już w 1939 r. zorganizowano w mieście struktury Polskiego Państwa Podziemnego, oraz tajne nauczanie (od września). W 1940 udało się nawet odtworzyć 7 Pułk Ułanów Lubelskich (zakonspirowany na terenie powiatu mińskomazowieckiego i Warszawy).

W 1940 roku Niemcy stworzyli getto w Mińsku Mazowieckim. 21 sierpnia 1942 roku Niemcy likwidują 7 tysięczne getto (wywiezienie Żydów do Obozu Zagłady „Treblinka II”).

30 lipca 1944 roku Mińsk został wyzwolony przez Armię Krajową i natychmiast zajęty przez Armię Czerwoną, oraz zbombardowany (tzn. Czerwonoarmiści zbombardowali swoją piechotę). W nocy z 2 na 3 marca 1945, Sowieci potwierdzili swoją władzę mordując burmistrza i innych przedstawicieli elit.

2. połowa XX wieku[edytuj]

Mińsk po wojnie liczył 10 tys. mieszkańców[potrzebny przypis]. Poza zagładą Żydów i zniszczeniem zabytkowego dworca nie odniósł na tyle poważnych strat, aby nie móc szybko rozwinąć się w ośrodek przemysłowo-wojskowy. W 1952 powstają Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego, zaś od 1957 działają tu 1. Pułk Lotnictwa Myśliwskiego „Warszawa” i Centrum Szkolenia Wojskowej Służby Wewnętrznej (obecnie Żandarmeria Wojskowa).

Do 1971 Mińsk, więcej niż, podwoił swoją liczbę mieszkańców. W 1975 utworzono Województwo siedleckie, co spowolniło rozwój miasta (wszelkie inwestycje przemysłowe lokowano w Siedlcach).

W 1979 oddano do użytku dworzec PKP i PKS (obecny). W 1984 r. erygowano parafię św. Antoniego (nie częste wydarzenie w czasach PRL), a w 1987 rozpoczęła się działalność kulturalna w wyremontowanym Pałacu Dernałowiczów.

W latach 80. działała w Mińsku „Solidarność”. Członkiem Zarządu i Prezydium oraz rzecznikiem prasowym MKZ w Mińsku Mazowieckim był Zbigniew Szubiński, który później do 1987 roku działał w podziemnym MKZ[4]. Jednym z działaczy był też Czesław Mroczek[5].

Wybrane daty[edytuj]

  • 29 maja 1421 – nadanie praw miejskich,
  • 1549 – lokacja drugiego miasta Sendomierza – z czasem wchłoniętego przez Mińsk,
  • 1629 – koniec budowy obecnego kościoła przy Starym Rynku,
  • 1807 – nadanie XVII-wiecznemu pałacowi obecnego kształtu
  • lipiec 1816 – Mińsk zostaje siedzibą obwodu stanisławowskiego (później powiatu),
  • 1818-1823 – budowa ul. Warszawskiej,
  • 1831 – Mińsk kilkakrotnie był terenem walk powstania listopadowego,
  • 1863 – oddział partyzancki zaatakował stacjonujące tu oddziały carskie i zadał im poważne straty,
  • 1866 – pierwszy pociąg,
  • 1867 – władze carskie przemianowały miasto na Novominsk,
  • 23 lutego 1909 – erygowanie parafii starokatolickiej mariawitów
  • 1916 – miastu nadano obecną nazwę,
  • 11 listopada 1918 – rozbrojenie Niemców,
  • 17 sierpnia 1920 – wyzwolenie miasta, po zajęciu przez bolszewików,
  • 1939 – Mińsk został zbombardowany, bitwa kawalerii polskiej z Niemcami,
  • 1940-1942 – getto i eksterminacja Żydów,
  • 30 lipca 1944 – miasto zostaje wyzwolone przez Armię Krajową, a następnie zajęte przez Armię Czerwoną,
  • 1952 – otwarcie ZNTK, do tej pory największego zakładu pracy w mieście,
  • 1 czerwca 1975 – likwidacja powiatu mińskiego, włączenie miasta w obręb woj. siedleckiego,
  • 1 stycznia 1999 – likwidacja woj. siedleckiego, przywrócenie powiatu mińskiego.

Zmiana liczby ludności[edytuj]

Rok / Wiek Liczba Rok / Wiek Liczba
II poł. XVI w. 3,5-4 tys. 1660 1 tys.
1777 456 1827 750
1880 2940 pocz. XX w. 4771
1910 5794 1921 10689
1939 15103 1945 10500
1971 24700 1992 34 tys.[6]
1995 35068 2000 35761
2006 37529

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. http://lo1pms.pol.pl/modules.php?op=modload&name=historia&file=index.
  2. Dzienio Mariusz Robert, Działania wojenne na terenie powiatu mińskiego w dniach 16-17 VIII 1920 s.49, [w:] Rocznik Mińsko-Mazowiecki nr 6, Mińsk Mazowiecki 2000.
  3. Szymon Rudnicki „Żydzi w parlamencie II Rzeczypospolitej” Wydawnictwo Sejmowe 2015, ​ISBN 978-83-7666-363-0​, str. 464
  4. Biogram Zbigniewa Szubińskiego w Encyklopedii Solidarności.
  5. IPN.
  6. Azetka.

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]