Historia Niemiec

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Herb Niemiec
Historia Niemiec
Monografie
Państwo niemieckie
Pozostałe
Portale
Niemcy • Historia

Historia Niemiec – obejmuje dzieje państwa i narodu niemieckiego.

Prehistoria[edytuj]

Paleolit[edytuj]

Mauer - miejsce odnalezienia człowieka heidelberskiego.

Najstarsze ślady ludzi na terenach dzisiejszych Niemiec pochodzą z miejscowości Mauer koło Heidelbergu w Badenii-Wirtemberdze. W roku 1907 odnaleziony został dobrze zachowany szkielet człowieka heidelberskiego (Homo heidelbergensis)[1]. Szacuje się, że żył 500 000 lat p.n.e.[1]. W tym czasie na terenie dzisiejszych Niemiec panował klimat śródziemnomorski ciepły klimat. W późniejszym czasie, około 480 000 lat p.n.e nastąpiło ochłodzenie, a od północy oraz w Alpach zaczęły tworzyć się lodowce, które zaczęły napierać na ląd[1]. Znaczny obszar podalpejskich i północnych Niemiec aż po Średniogórze Niemieckie i Sudety pokryty został grubą warstwą lodu. Wolny od lodu pozostał tylko nieduży pas równoleżnikowy, na którym utworzyła się warstwa gleby lessowej[1]. Około 420 000 lat p.n.e. klimat powtórnie się ocieplił i ludzie ponownie zaczęli się osiedlać na terenie Niemiec. Do dzisiaj właśnie z tego okresu znajduje się najwięcej pozostałości świadczących o bytności ludzi na obszarach Niemiec[1]. Okres tego ocieplenia trwał do około 240 000 lat p.n.e, kiedy to znowu przyszło ochłodzenie tak znaczne, że między 240 000 a 175 000 lat p.n.e lądolód skandynawski i alpejski pokrył całą Nizina Niemiecką i pogórze, aż po stare góry i wyżyny na południu[2]. Oziębienie to spowodowało wyludnienie tych terenów na kolejne tysiące lat[2]. Ludzie zaczęli wracać około 175 000 - 120 000 lat p.n.e. Tak jak poprzednio zajmowali się zbieraniem płodów natury oraz polowaniem na dzikie zwierzęta, jak mamuty, tury, nosorożce czy niedźwiedzie. Teraz jednak posunęli się nieco w rozwoju i z tego okresu archeologowie oprócz tłuków kamiennych znajdywali groty oszczepów, sztylety i noże[2]. Z tego okresu znaleziono w pobliżu Düsseldorfu szczątki kostne datowane na 120 000 lat p.n.e. Nazwano go "neandertalczykiem" od doliny gdzie został znaleziony: Neandertal[2]. 120 000 lat p.n.e.nastąpiło kolejne zlodowacenie, ale tym razem objęło tylko północną część Niemiec, nie wykraczając poza Pojezierze Meklemburskie[3]. Zlodowacenie to ukształtowało też obecną rzeźbę terenu Niemiec[3].

Neolit[edytuj]

Epoka brązu[edytuj]

W dolinie rzeki Tollense na terenie dzisiejszej Meklemburgii-Pomorza Przedniego około roku 1250 p.n.e. stoczona została bitwa, znana współcześnie wyłącznie z wykopalisk archeologicznych na pobojowisku. Na podstawie przebadanego do 2016 roku fragmentu terenu badacze oceniają, że mogło w niej wziąć udział nawet 4000 walczących, z których około 750 poległo. Znaczna ich liczba pochodziła z terenów bardzo odległych od miejsca walki, a część była zawodowymi wojownikami[4]. Wcześniejszy pogląd na dzieje Europy na północ od Alp nie wskazywał na możliwość toczenia konfliktów zbrojnych o tej skali i charakterze. Badacze spekulują, że zadziałał tu mechanizm podobny do opisanego przez Homera w odniesieniu do wojny trojańskiej, która zapewne toczyła się około 100 lat później: gromadzenie się niewielkich, pochodzących z różnych okolic grup wojowników w większą siłę dla osiągnięcia wspólnego celu[4][5]

Epoka żelaza[edytuj]

Germanie[edytuj]

Mapa plemion ok. I. wieku n.e. (na ciemnozielono kultura przeworska)
 Osobny artykuł: Germanie.

W X wieku p.n.e. plemiona germańskie przybyły na tereny dorzecza Łaby i Renu[6]. Stopniowo zaczęły wypierać zamieszkujące tam wcześniej ludy celtyckie[6]. Od końca II w p.n.e. Germanie weszli w styczność z Republiką rzymską. Od I w. n.e. toczyli częste wojny z Imperium Rzymskim, które, stale powiększając swoje terytorium, wchłaniało terytoria germańskie[6]. W granicach Cesarstwa Rzymskiego znalazły się obszary nad górnym i środkowym Renem (prowincje: Górna Germania Germania Superior oraz Dolna Germania Germania Inferior), a sama rzeka stała się granicą[6].

W IV w. Germania zostawała kilkakrotnie spustoszona przez plemiona wędrujące na zachód. Najazd Hunów na Europę w II poł. IV wieku rozpoczął wędrówkę ludów, w tym także Germanów, którzy opuścili tereny pomiędzy Łabą a Odrą, a na ich miejscu osiedlili się Słowianie, zajmujący także tereny w Europie Środkowej i Wschodniej.

Pod panowaniem Franków[edytuj]

W VI i VII wieku zachodnia część Germanii została podbita i włączona do państwa Franków. W I połowie VIII wieku benedyktyński mnich Anglosas Winfryd-Bonifacy chrystianizował Germanów. W 755 poniósł męczeńską śmierć i niedługo potem został wyniesiony na ołtarze. Frankowie zbudowali w Germanii organizację państwową i kościelną z ośrodkami (arcybiskupstwami) w: Akwizgranie, Moguncji, Kolonii, Hamburgu. W 768 królem Franków został Karol Wielki. Władca ten po długich wojnach saskich wygranych z Sasami i Longobardami (779-804) włączył do swojego państwa pozostałą część Germanii[7]. Był on na ówczesne czasy najpotężniejszym władcą zachodniego świata. Za swojego panowania poświadczył własność ziem nadanych przez jego ojca Pepina Krótkiego[7] papieżowi. Papież Leon III nie pozostał dłużny koronując Karola na cesarza 25 grudnia 800 roku w bazylice świętego Piotra w Rzymie[7]. Karol Wielki spodziewał się, że poprzez koronację może narazić się jedynemu prawowitemu cesarzowi świata chrześcijańskiego - władcy Bizancjum - dlatego ogłosił się następcą Cezara i Konstantyna oraz przyjął tytuł augustus imperator[7]. Na swojej pieczęci umieścił napis Renoviato Imperii Romani - Odnowienie Cesarstwa Rzymskiego[7]. W ten sposób zostało odnowione cesarstwo rzymskie na zachodzie Europy, które trwało nieprzerwanie przez kolejny tysiąc lat[7].

Imperium Franków za panowania Karola Wielkiego

Karol Wielki pod swoimi rządami zjednoczył znaczną liczbę księstw i królestw germańskich. Dzięki niemu Cesarstwo Niemieckie rozciągało się od rzeki Eidery (dzisiaj w Szlezwiku-Holsztynie ) na północy po Tyber w środkowych Włoszech na południu, od Łaby na wschodnie po rzekę Ebro na zachodnie oraz od kanału La Manche po Balaton na Węgrzech[7]. Cesarz ten rozpoczął organizować administrację państwową i kościelną, próbował reformować kalendarz, sztukę, literaturę oraz pismo i język[7]. Funkcję głównego doradcy w sprawach kultury powierzył anglosaskiemu mnichowi Alkuinowi[8], do współpracy sprowadził uczonych z Italii i Hiszpanii[8]. Rozwijał komunikację[7].

Królestwo wschodniofrankońskie[edytuj]

Podział Monarchii Karola Wielkiego

     Ziemie Karola Łysego

     Ziemie Lotara I

     Ziemie Ludwika II

 Osobny artykuł: Państwo wschodniofrankijskie.

Po śmierci Karola Wielkiego władzę po ojcu przejął Ludwik I Pobożny. Przed nim do sukcesji byli co prawda Karol Młodszy i Pepin Longobardzki, ale zmarli oni przed opuszczeniem tronu przez ojca[8]. Ludwik jednak nie dorównywał ojcu zdolnościami i nie radził sobie ze wzrostem nastrojów separatystycznych oraz buntami które powstawały w Germanii. Sytuację komplikowały dodatkowo najazdy wikingów, Arabów oraz Węgrów. Po śmierci Ludwika Pobożnego w 840 roku państwo Franków ogarnęła wojna domowa toczona przez trzech pretendentów do tronu: najstarszego Lotara, średniego Ludwika, i najmłodszego Karola. W wyniku sporu na mocy traktatu w Verdun w 843 roku imperium zostało podzielone na trzy części[9]: zachodnią – późniejszą Francję – dostał Karol, środkową: Fryzję, Lotaryngię, Alzację, Burgundię i Italię otrzymał Lotar i w końcu wschodnią – późniejsze Niemcy – przypadły Ludwikowi[8]. Jest on uznawany za pierwszego króla wschodniofrankońskiego. Poprzez owy podział powstał nowy układ państw który w nieco zniekształconym kształcie utrzymuje się do dziś[8].

W późniejszym czasie z powodzeniem rozszerzał tereny państwa wcielając do niego Alzację, Lotaryngię, Fryzję, uzależnił Wielkie Morawy. Po jego śmierci (876) państwo rozpadło się na kilka luźno związanych ze sobą księstw. Jeden z synów Ludwika – Karol Otyły – zjednoczył dawne państwo Franków (na krótko), zdołał w roku 881 koronować się na cesarza, jednakże jego nieudolne rządy doprowadziły do detronizacji w roku 887. Po nim władzę przejęli kolejno Arnulf z Karyntii (król wschodniofrankijski od 887, cesarz w latach 896-899) i Ludwik IV Dziecię (900-911). Na Ludwiku wygasła męska linia Karolingów (we wschodniej części państwa Franków).

Dynastia Sasów[edytuj]

Plemienni książęta przekazali władzę Konradowi I (911-918). Po śmierci Konrada w roku 918 do władzy doszła dynastia saska panująca w latach 919-1024. Pierwszym królem z tejże dynastii był Henryk I Ptasznik (919-936). Wybrany został wspólnie przez Sasów i Franków[10], a po pewnych ustępstwach i groźbach zaakceptowany jako król przez Szwabów i Bawarów[10]. Za rządów tegoż króla niemieckie zdobycze na wschodzie sięgnęły Odry, zagarniając terytorium Słowian połabskich[10], tworząc na ich ziemiach Marchię Wschodnią. W 925 roku opanował Lotaryngię, powściągnął samowole książąt plemiennych, opierając się na wysokich dostojnikach kościelnych (biskupach, opatach). W roku 926 zawarł układ z Węgrami, uzależnił nowo powstałe państwo czeskie – 929 (powstałe na gruzach Wielkich Moraw). Pod koniec życia w 933 roku odniósł zwycięstwo nad Węgrami nad rzeką Unstrut[11] oraz zmusił władcę duńskiego do złożenia hołdu i płacenia corocznego trybutu.

Następcą Ptasznika był syn Otton I Wielki, który objął tron w roku 936 i rządził do śmierci w roku 973[10]. W połowie X wieku, gdy Otton przebywał w Italii miał miejsce wielki najazd Węgrów na Bawarię i Karyntię, jednocześnie wybuchło powstanie Słowian Połabskich, zagrażając posiadłościom Ottona na wschód od Łaby. Szybko powróciwszy Otto rozbił Węgrów na Lechowym Polu[10] w 955 roku[11], ruszywszy na północ krwawo stłumił powstanie Wieletów. Po tych wydarzeniach nazywany był Wielkim[10]. W 961 Otton koronował się w Mediolanie na króla Italii (Longobardów). Następną wyprawę do Włoch skierował do Rzymu, w którym papież Jan XII w 962 koronował go na cesarza[10][12]. W zamian Otton odnowił protektorat cesarski nad Rzymem, a jego godność cesarska została uznana przez Cesarstwo Bizantyńskie[10]. Jednocześnie Otto zmienił nazwę państwa na Królestwo Niemieckie.

Królestwo Niemieckie[edytuj]

Osadnictwo niemieckie w średniowieczu

W 962 roku, wraz z cesarską koronacją Ottona, powstało Święte Cesarstwo Rzymskie obejmując na stałe ziemie Królestwa Niemieckiego, Księstwa Czeskiego, Królestwa Italii, a od 1034 roku Królestwo Burgundii i przejściowo Księstwo Polskie, Węgierskie, Duńskie, Chorwackie. W 968 roku, z inicjatywy Ottona, powstała metropolia kościelna w Magdeburgu, obejmująca wszystkie ziemie Słowian podbitych przez Niemców.

Za Ottona chrzest przyjął polański książę Mieszko I (960-992), który złożył hołd lenny Ottonowi (971) z ziemi lubuskiej i Pomorza Szczecińskiego. Umierając Otton pozostawił całą władzę swemu pierworodnemu synowi Ottonowi II (973-983), którego ożenił z bizantyjską księżniczką. Otton II walczył z opozycją kierowaną przez bawarskiego księcia Henryka Kłótnika. Otton chciał odebrać Arabom południowe Włochy i połączyć je z podległą Niemcom północną Italią. Jego plany pokrzyżowała klęska jego wojsk w południowej Italii pod Controne (982) i śmierć w wieku 28 lat w 983 roku.

Otton III na tronie, miniatura z Ewangeliarza Ottona III

W roku 983 na na króla przez arcybiskupa Moguncji Willigisa został koronowany Otton III (983-1002)[10]. Było to w chwili, gdy do Niemiec dotarła wieść o śmierci cesarza Ottona II. Niewiele brakło a jego daleki wuj bawarski Kłótnik pozbawiłby go władzy. Matką Ottona była Greczynka cesarzowa Teofano, regentka za czasów małoletniości syna. Otton uzyskał gruntowne wykształcenie w wielu dziedzinach nauki. Jego nauczycielem był słynny uczony i myśliciel Gerbert z Aurillac. Król objął samodzielne rządy w 15 roku życia. Otton ogłosił odnowę Imperium Rzymskiego, chciał stworzyć imperium chrześcijańskie obejmujące Germanię, Galię, Italię i Słowiańszczyznę[10]. Dążył jednak do tego celu drogą pokojową. Po śmierci papieża Jana XV Otton udał się do Italii, obsadził na Stolicy Apostolskiej swego kuzyna Brunona, który przyjął imię Grzegorza V. W tymże roku został ukoronowany na cesarza. Otton chciał na stałe osiąść w Rzymie, jednak opór ze strony saskich feudałów zwrócony przeciwko jego planom zmusił go do powrotu do Niemiec. W 997 roku w Rzymie wybuchł bunt pod wodzą konsula Rzymu Krescencjusza, papież Grzegorz został zmuszony opuścić Rzym a buntownicy dokonali wyboru nowego papieża Jana XVI. W rok później Otton wprowadzał Grzegorza do Rzymu, ukarał buntowników i antypapieża Jana XVI.

W lutym 999 roku zmarł papież Grzegorz V. Wybór Ottona padł na dawnego nauczyciela Gerberta z Aurillac, który przyjął imię Sylwestra II (999-1003). Sylwester dokonał kanonizacji męczennika biskupa Wojciecha i wyświęcił Gaudentego (999-1016) na pierwszego arcybiskupa nowo powstałej metropolii gnieźnieńskiej. Otton udał się do Polski gdzie w 1000 roku miał miejsce zjazd gnieźnieński[13]. Ostatnie dwa lata życia spędził w Niemczech, ale gdy w 1002 roku niespodziewanie zmarł, nie zrealizowawszy swych planów znajdował się niedaleko Rzymu[10]. Pochowany został w Akwizgranie. Władzę po Ottonie objął jego kuzyn, syn bawarskiego Kłótnika, Henryk (1002-1024). Henryk odrzucił plany Ottona. W latach 1002–1018 z przerwami trwała wojna polsko-niemiecka, w wyniku której polski książę Bolesław Chrobry przyłączył do swego państwa Milsko z Łużycami oraz Miśnię. Henryk zmarł bezdzietnie w roku 1024.

Następnym królem Niemieckim był Konrad II (1024-1039), pierwszy władca z dynastii salickiej. W pierwszych dwóch latach panowania umacniał swą władzę w Niemczech. W 1027 r. udał się do Rzymu po koronę cesarską. W 1028 r. zorganizował wyprawę na Polskę, jednakże Polski król Mieszko II skutecznie bronił granic państwa. W latach 1028–1030 Mieszko zorganizował dwie wyprawy na wschodnie ziemie niemieckie. Drugą wyprawę Konrad przygotował lepiej: porozumiał się z wielkim księciem ruskim Jarosławem i władcą duńskim Kanutem Wielkim, w celu wspólnego najazdu na Polskę. W roku 1031 Konrad najechał Wielkopolskę, Kanut Pomorze, Jarosław Grody Czerwieńskie. Mieszka zaskoczył bunt braci i ich stronników w kraju, utracił władzę i zbiegł do Czech, gdzie został pojmany i okaleczony. Konrad zagarnął Miśnię, Łużyce i Milsko, w Polsce władze przejął starszy brat Mieszka Bezprym, który odesłał insygnia koronacyjne do Niemiec. Konrad udał się na zachód swego kraju do świeżo odziedziczonej po teściu Burgundii. Do 1034 roku rozprawił się z opozycją. W roku 1032 udał się do Merseburga, gdzie zmusił Mieszka II do rezygnacji z korony i wydzielenia dzielnic krewnym – Ottonowi i Dietrichowi. Ostatnie lata życia spędził na poskramianiu buntów i opozycji we Włoszech. Zmarł w 1039 roku w wieku 49 lat, całą władzę przekazał swojemu synowi Henrykowi III (1039-1056).

Nowy władca w roku 1039 lub 1040 poniósł klęskę od czeskiego Brzetysława. Brzetysław wykorzystał położenie i kiedy w Polsce nastało bezkrólewie po śmierci Mieszka II najechał bezbronny kraj, zniszczył siedziby biskupie w Poznaniu i Kruszwicy, stolicę kraju i arcybiskupstwa Gniezno, wywiózł z niego relikwie św. Wojciecha i pięciu innych męczenników, zrabował ogromne łupy, a w drodze powrotnej przyłączył do Czech Śląsk i Małopolskę. Upadek Polski zakłócił równowagę w Europie Środkowej, Henrykowi nie na rękę było wzmocnienie Czech. Młody władca udzielił pomocy synowi zmarłego Mieszka II, Kazimierzowi Odnowicielowi, w postaci 500 zbrojnych i części skarbów, jakie wywiozła z Polski matka Kazimierza, Rycheza.

Panowanie Henryka to okres największego rozkwitu cezaropapizmu, czyli dominacji cesarzy nad papieżami. Król cztery razy doprowadził do wyboru swojego kandydata na papieża (Benedykt IX, Damazy II, Leon IX i Wiktor II). W 1043 pokonał Brzetysława i z jego rozkazu 3/4 Śląska wróciło do Polski. Henryk uzależnił również od Niemiec Węgry, Chorwację, Danię. W 1046 został koronowany na cesarza przez papieża Klemensa II. Panowanie Henryka III to apogeum potęgi średniowiecznego cesarstwa. Cesarz zmarł w 1056. Papież Wiktor, przebywający wówczas w Niemczech koronował syna zmarłego króla, niespełna 6-letniego Henryka IV. Rządy regencyjne sprawowała cesarzowa Agnieszka z Poitou do 1065. Od początku samodzielnego panowania Henryk musiał zmagać się z opozycją Sasów. Ponadto popadł w konflikt z nowym papieżem Grzegorzem VII o inwestyturę. Cesarz uważał, że to on powinien nadawać godności kościelne na ziemiach Cesarstwa, jednak w wyniku ruchu reformatorskiego, który zrodził się w Cluny[14] po stronie kościelnej pojawiło się przekonanie, że świecka instytucja nie powinna mieć wpływu na obsadzanie obrzędów kościelnych[14]. W roku 1075 papież Grzegorz VII skierował do cesarza Henryka IV list, w którym zabronił nadawania papieży przez władców świeckich. Cesarz zignorował list i wypowiedział posłuszeństwo papieżowi[15]. Ten zaś, na synodzie w Rzymie w 1076 roku, ekskomunikował go. Oznaczało to, że poddani cesarza zostali zwolnieni z nakazu posłuszeństwa względem władcy. Grzegorz VII ogłosił też, że po upływie roku ekskomunika stanie się ostateczna i nieodwołalna. Początkowo Henryk IV planował akcję zbrojną przeciwko papieżowi. Niemieccy możnowładcy zagrozili jednak wyborem nowego władcy. W obawie przed rebelią cesarz uznał, że musi skłonić papieża do odwołania ekskomuniki i na czele małego orszaku wyruszył do Włoch, aby ukorzyć się przed papieżem.

Zamek w Kanossie

Tymczasem Grzegorz VII, w obawie przed najazdem, podróżował po włoskich lennach Cesarstwa nakłaniając miejscowych możnych do poparcia go przeciw Henrykowi. W końcu schronił się na toskańskim zamku w Kanossie. 25 stycznia 1077 roku Henryk stanął pod murami twierdzy. Chcąc okazać skruchę czekał klęcząc na śniegu, w worku pokutnym i boso. Dopiero po trzech dniach Grzegorz spotkał się z nim i uchylił ekskomunikę. Henryk powrócił do Niemiec, gdzie zastała go nowa wojna domowa. Sasi obrali królem Rudolfa Szwabskiego. Tym jednak razem Henryk był górą. W bitwie stoczonej latem 1080 zginął sam antykról. W 1084 na czele armii Henryk wyruszył do Rzymu, w celu rozprawienia się z Grzegorzem. Papieża uratował oddział Normanów, którzy uwolnili go z oblężonej Stolicy Apostolskiej. Zwycięski król dokonał wyboru antypapieża, który przyjął imię Klemensa III. W 1084 antypapież włożył na głowę Henryka koronę cesarską.

Bitwa na Psim Polu, drzeworyt z „Kroniki polskiej” Marcina Bielskiego (1597).

Ostatnie 20 lat rządów Henryka to dalsze walki wewnątrz Niemiec, upadek autorytetu cesarskiego. Opuszczony przez ostatniego stronnika Leopolda austriackiego Henryk został zmuszony do abdykacji w 1105. Zmarł na wygnaniu rok później. Władzę w Niemczech przejął jego syn Henryk V. W 1109 zorganizował wyprawę na Polskę, w celu wymuszenia podziału tego kraju pomiędzy dwóch braci: Zbigniewa i Bolesława[13]. W okolicach Wrocławia wojska niemieckie poniosły klęskę w bitwie na Psim Polu. W 1111 został koronowany na cesarza przez papieża Paschalisa II. Okres panowania tego władcy to dalszy, stopniowy, ale trwały upadek i rozpad polityczny Niemiec.

W 1122 r. zawarł z papieżem Kalikstem II Konkordat w Wormacji, kończący I spór o inwestyturę. Henryk zmarł bezdzietnie w roku 1125. Następcą Henryka został saski feudał Lotar z Suplinburga. Swoje piętnastoletnie panowanie poświęcił na ekspansję na wschód, w 1133 roku został koronowany na cesarza. Następną dynastią, która rządziła w Niemczech byli Hohenstaufowie (1138-1254). Konrad III brał udział w drugiej wyprawie krzyżowej, próbował zorganizować wyprawę na Polskę, ale bezskutecznie. Był pierwszym królem niemieckim, który nie koronował się na cesarza, Konrad toczył walki z opozycją Welfów.

W 1152 roku na niemiecki tron wstąpił młody, ambitny Fryderyk I Barbarossa. Przywrócił on pokój wewnętrzny Niemcom i zorganizował ekspansję na wschód. Margrabiom saskim wreszcie udało się na stałe ujarzmić Wieletów, Obodrzytów zaś zmusić by przyjęli chrzest i jako książęta meklemburscy weszli w skład Rzeszy. Młody król zorganizował wyprawę na Polskę, która zakończyła się hołdem lennym złożonym cesarzowi przez seniora Polski Bolesława Kędzierzawego w Krzyszkowie. Fryderyk walczył z północnowłoskimi miastami wyłamującymi się z zależności niemieckiej. Cesarz, koronowany już w 1155, poniósł klęskę w bitwie pod Legnano (1176), jednak udało mu się narzucić zwierzchnictwo Italii. Rok później król ukorzył się przed papieżem Aleksandrem III w Wenecji. Fryderyk zorganizował również krucjatę do Ziemi Świętej, gdyż w 1187 egipski sułtan Saladyn zdobył Jerozolimę. Wyprawa wyruszyła w 1189, ale już rok później cesarz zginął, tonąc podczas przekraczania jednej z rzek. Dzisiaj Barbarossa uważany jest za najpopularniejszego cesarza wieków średnich, a jego śmierć, uważana za męczeńską, tylko przysporzyła mu popularności. Wystawne przyjęcia organizowane z okazji zjazdów książąt, ślub z Beatrix i triumf nad Henrykiem Lwem, oraz wyprawy krzyżowe na Bliski Wschód przyczyniły się do powstania mitu Barbarossie[15].

Następny władca Henryk VI rządził do 1197, podczas jego panowania wzmocnili się Welfowie. Po śmierci młodego cesarza nastąpiła elekcja dwóch królów: zwolennicy Hohenstaufów obrali władcą brata zmarłego cesarza, Filipa I, zaś stronnicy Welfów Ottona IV. W 1208 Filip umarł, zaś Otton niedługo potem koronował się na cesarza. Faktycznie Otton nie sprawował żadnej władzy, zmarł w 1216.

W roku 1212 do Niemiec przybył, król sycylijski, Fryderyk II Hohenstauf, syn Henryka VI, który odziedziczył po swojej matce Konstancji Królestwo Sycylii[16]. Fryderyk rzadko przebywał w Niemczech, walczył z papiestwem i prowadził wojnę propagandową, dwa razy został ekskomunikowany[16]. Próbował odzyskać Jerozolimę (co mu się na krótko udało). W obliczu rosnącej w siłę opozycji, Fryderyk w 1220 i 1232 roku wydał przywileje na rzecz niemieckich biskupów i książąt, które miały opłakane skutki, bowiem przyczyniły się do rozpadu Niemiec. Za rządów Fryderyka prowadzono trwałą germanizację Połabia, Pomorza, ziemi lubuskiej. Fryderyk zmarł w 1250[16], a jego Sycylia nadana została przez papieża jako lenno bratu króla Francji Karolowi Andegaweńskiemu[16]. Ostatnim królem niemieckim z dynastii Hohenstaufów był syn Fryderyka II - Konrad IV, sprawował on władzę tylko formalnie, gdyż przebywał w swoim włoskim królestwie Neapolu. Nie zdążył się również koronować na cesarza, gdyż zmarł już cztery lata po objęciu rządów, w 1254 roku[16]. Po jego śmierci Niemcy pogrążyły się w tzw. „wielkim bezkrólewiu”, które trwało 23 lata[17], i choć nazwa wskazywać by mogła, że nie było w tym czasie na tronie żadnego władcy, to jest to określenie największego osłabienia władzy królewskiej w Świętym Cesarstwie Rzymskim. Jeszcze po śmierci Konrada IV jego syn Konradyn próbował odzyskać Sycylię, ale został pokonany przez Karola Andegaweńskiego w bitwie pod Tagliacozzo, pojmany i ścięty po pokazowym procesie pod koniec października 1268 roku w Neapolu[16].

Okres od wielkiego bezkrólewia do 1618[edytuj]

lutW czasie wielkiego bezkrólewia było de facto dwóch królów: Alfons X Mądry, król Kastylii i Ryszard z Kornwalii, książę angielski. W tym też czasie znacznie osłabła władza centralna[18], a książęta niemieccy przejęli całą władzę w sprawach wewnętrznych swoich lenn, a także uzyskali decydujący wpływ na obsadzanie tronu królewskiego. Sytuacja zmieniła się w roku 1273, gdy doszło do wyboru nowego króla: był nim Rudolf I Habsburg[18]. Wzmocnił on władzę królewską i pokonał króla czeskiego, Przemysła Ottokara II, który uzurpował sobie koronę niemiecką. Wiek XIV to okres walk potężnych rodów: Habsburgów, Luksemburgów i Wittelsbachów oraz Nasssau[18]. Ostatecznie Luksemburgowie przejęli władzę w Czechach, Luksemburgu, zagarnęli również (na krótko) Węgry i zhołdowali Śląsk, Wittelsbachom przypadła Bawaria, Brandenburgia i Palatynat. Habsburgowie jednak przejęli tron Niemiec, którymi władali do 1806. W latach 1414–1418 trwał sobór w Konstancji, któremu udało się zlikwidować schizmę zachodnią i dokonać wyboru nowego papieża Marcina V. W XIV w. zmienił się ustrój Niemiec. Cesarz Karol IV w roku 1356 wydał Złotą Bullę[19]. Bulla zagwarantowała jedność i niepodzielność obszarów, którymi władali elektorzy (Kurfürsten), nadawała im suwerenność w ramach cesarstwa i autonomię sądowniczą, elektorzy otrzymali wówczas prawo majestatu – traktowano ich jak królów. Dla cesarzy luksemburskich: Henryka VII (1308-1313), Karola IV (1346-1378) i Zygmunta (1410-1437) obszarami władania były Czechy[19]. Dla cesarzy habsburskich terenami dziedzicznymi była to Austria, Czechy i Węgry[19]. Elektorzy nie mogli wybierać nowego króla podczas przed śmiercią starego króla.

W 1410 wojska polsko-litewskie pokonały pod Grunwaldem armię krzyżacko-niemiecką. Od tej pory obszary we władaniu Niemców na Pomorzu kurczyły się. Krzyżacy kolejno tracili: Żmudź, ziemię dobrzyńską, Nową Marchię, wreszcie całe Pomorze Gdańskie z ziemią michałowską, część Warmii i Mazur. W XV w. Habsburgowie opanowywali nowe ziemie, ale metodą mariaży i układów. W roku 1495 ustanowiono Sąd Kameralny Rzeszy (Reichskammergericht)[20]. Za panowania cesarza Maksymiliana I podjęto reformę Rzeszy - cykl działań podjętych przez Sejm Świętego Cesarstwa Rzymskiego (Sejm Rzeszy) z udziałem cesarza. Reformy miały na celu poprawę struktur państwowych i administracyjnych Świętego Cesarstwa Rzymskiego (Rzeszy). W roku 1512 na sejmie w Kolonii (uchwała kolońska) postanowiono, że najwyższą władzą Rzeszy stanie się Sejm, który w trzech kuriach - elektorów, książąt i miast Rzeszy, rozważać będzie propozycje zmian prawa przedstawiane przez cesarza[21]. Wraz ze śmiercią cesarza w 1519 roku skończyły się też reformy. Podjął je wskrzeszać na krótko jego wnuk, ale bezskutecznie[21].

Karol V (1519-1556) panował w jednym z największych imperiów ówczesnego świata: był cesarzem rzymskim, królem niemieckim, włoskim, sycylijskim i hiszpańskim, a także księciem burgundzkim, pod jego panowaniem znalazły się też Niderlandy, rodowe władztwa Habsburgów (Austria, Karyntia, Tyrol), Neapol, Mediolan wreszcie olbrzymie obszary w Ameryce Środkowej i Południowej, Karaiby i Filipiny. W 1526, gdy wojska węgierskie poniosły klęskę w bitwie pod Mohaczem (w której zginął król węgierski Ludwik II Jagiellończyk) z wojskami tureckimi, brat Karola Ferdynand uzyskał korony Czech i Węgier (traktat w Wiedniu 1515).

XVI wiek zapoczątkował trudny okres w dziejach Europy i Niemiec. W roku 1517 niemiecki zakonnik Marcin Luter przeciwstawiając się faktowi, że można kupić sobie łaskę bożą za pieniądze, ogłosił 31 października w Wittenberdze 95 tez, w których występował przeciwko płatnym odpustom, odrzucił kult świętych, zniósł hierarchię kościelną, odrzucił sakramenty (oprócz chrztu i komunii), a także odrzucił zwierzchnictwo papieża[22]. W roku 1521 został wezwany przez Sejm Rzeszy (Święte Cesarstwo Rzymskie) w Wormacji. Posiedzenie zapewne skończyło by się straceniem Lutra, gdyby nie wzięło go w obronę kilku księży Rzeszy[22], skończyło się „tylko” na banicji. Dodatkowo w tym samym roku papież Leon X wyklął zakonnika. Luter jednak zyskiwał potężnych sprzymierzeńców: książęta niemieccy opowiadali się za reformatorem, gdyż głosił, że musi nastąpić sekularyzacja dóbr kościelnych. W ten sposób książęta zyskiwali olbrzymie majątki kościelne. Chłopi, pod wpływem poglądów Lutra, żądali wolności czytania Biblii w języku ojczystym, gdy spotkali się z odmową wzniecili krwawą rewoltę, która ogarnęła kraj w latach 1524–1525. Jej przywódcą był dawny zwolennik Lutra Thomas Müntzer. Luter przerażony skutkami swych nauk poparł tłumienie ruchu. Luteranizm jako wyznanie urzędowe wprowadzono już w: Państwie krzyżackim, które sekularyzowały się i przyjęły religię Lutra w 1525, Szwecja w 1527, Królestwo Danii i Norwegii w 1536, Inflanty w 1561. Stronnictwo Lutra próbowało blokować wszelkie uchwały sejmu w Wormacji forsowane przez katolików. Stąd ich nazwa - protestanci. Niemcy podzieliły się na dwie części: północną - protestancką, którą przewodzili elektorowie: brandenburski i saski oraz południową - katolicką, którą przewodził cesarz.

Karol V, król niemiecki i cesarz z woli Boga nie mógł i nie chciał dopuścić do rozprzestrzenienia się nauki Lutra. Poparł papieskie bulle, które potępiały tezy Lutra i ekskomunikowały go. Wojska cesarskie przystąpiły do pacyfikacji protestantów. Saski książę Jan sprzeciwił się prześladowania innowierców. W odpowiedzi cesarz wydał edykt w Wormacji nakazujący przejść protestantom na katolicyzm. W 1531 roku w mieście Schmalkalden protestanci zawiązali ligę obronną. Prowokacja skłoniła cesarza do ataku na Saksonię, gdzie Jan bronił się. W latach 1534–1535 trwało powstanie mieszczańsko-chłopskie w Monastyrze. W 1546 wojna ogarnęła Niemcy, Karol uderzył na najważniejsze ośrodki reformatorsko-protestanckie. Cesarza poparli książęta bawarscy i badeńscy, a także papież Paweł III. Do wojny po stronie saskiej przystąpiła Brandenburgia, Palatynat i Brunszwik, poparcie uzyskali od Szwecji i Danii. Wojna trwała ze zmiennym szczęściem do 1555. Ostatecznie cesarzowi nie udało się zająć zbuntowanych księstw. W 1555 podpisano pokój w Augsburgu. Warunki pokoju były następujące: król uznał podział religijny Niemiec, z zasadą: „Czyj kraj, tego religia”. Oznaczało to, że kto ma władzę w na danym terytorium, ten ma prawo narzucić poddanym swoje wyznanie[23], również podczas pokoju ostatecznie zatwierdzono dogmaty i filary luteranizmu, który przyjął oficjalną nazwę „kościół ewangelicko-augsburski”. Warto tu dodać, że o ile w innych krajach na tle religijnym toczyły się wojny, to w Niemczech po ogłoszeniu pokoju religijnego, nastał najdłuższy pokojowy okres w historii Niemiec[24]. W 1556 Karol V abdykował, dzieląc jednocześnie swoje posiadłości. Austrię, korony Czech i Węgier oraz cesarski diadem otrzymywał brat króla Ferdynand I, Hiszpanię, Niderlandy, część Burgundii, Neapol, Mediolan i zamorskie posiadłości otrzymywał syn Karola Filip. Cesarz przez całe życie walczył z Francją (1521-1558) o hegemonię we Włoszech. Również południowo-wschodnie granice państwa były zagrożone przez Turcję, która rozszerzała swoje terytorium w Europie. W I połowie XVI wieku powstawały inne ośrodki reformacji. Angielski król Henryk VIII początkowo popierał katolicyzm, jednak gdy papież Klemens VII nie dał mu rozwodu król zerwał z Rzymem i ogłosił się głową Kościoła Anglikańskiego. Szwajcarski teolog Jan Kalwin opracował nową doktrynę, w 1541 ogłosił powstanie nowego kościoła o nazwie ewangelicko-reformowany, nowe wyznanie zdobyło zwolenników w Szkocji, Francji i Niemczech.

Wojna trzydziestoletnia[edytuj]

Przez cały XVI wiek narastał konflikt pomiędzy protestancką czeską szlachtą i mieszczanami a katolickim, antyreformatorskim cesarzem z rodu Habsburgów[24]. 23 maja 1618 roku podczas sejmu stanów czeskich doszło do incydentu: Czesi wyrzucili posłów cesarskich z okna zamku w Hradczanach[24], następnie podpisali akt detronizacji króla Ferdynanda II i utworzyli prowizoryczny rząd czeski[24]. Nowym królem został książę Palatynatu Fryderyk V. Cesarz nie mógł zaakceptować tego wyboru nie tylko ze względu na utratę władzy w Czechach, ale w ten sposób Habsburgowie utraciliby tron cesarski, ponieważ 4 elektorów zostałoby protestantami. Palatynat wypowiedział posłuszeństwo cesarzowi. Wojska królewskie przystąpiły do pacyfikacji Czech i Palatynatu. Ferdynand II z państwami Ligi Katolickiej pod przewodnictwem Bawarii krwawo stłumił powstanie. Zdarzenie zapoczątkowane na zamku w Hradczanach były początkiem wojny trzydziestoletniej, która trwała aż do 1648 roku[24]. Chociaż wojna trzydziestoletnia, na którą składał się ciąg wielu wojen, spowodowana była przyczynami natury religijnej i szło w niej o odzyskanie katolickiej jedności Europy, to jedną z przyczyn długiego jej trwania była chęć osłabienia cesarskiej władzy Habsburgów[24].

Ratusz w Osnabrück – miejsce podpisania pokoju pomiędzy Cesarstwem i Szwecją

W roku 1620 Czesi ponieśli klęskę pod Białą Górą, władzę w kraju przejął Ferdynand. Zniósł odrębność Czech jako niezależnego państwa, od tego momentu Czechy zostały poddane trwałej i konsekwentnej germanizacji. Tymczasem elektor Palatynatu Fryderyk zbiegł. Po jego stronie stanęła Dania, a ponadto kolejne zbuntowane władztwa: Brandenburgia, Saksonia, Hanower, Brema i Meklemburgia. Cesarza wsparli: papież oraz królowie Polski i Hiszpanii. W czasie wojny tereny Niemiec w znacznym stopniu zostały zrujnowane. Wskutek klęsk głodowych i epidemii, które w szybkim czasie rozprzestrzeniały się po terenach objętych wojną, ludność Niemiec zmalała z 17 milionów przed rokiem 1618 do 10 milionów w roku 1648[25].

Wojnę trzydziestoletnią zakończył pokój westfalski podpisany 24 października 1648 roku w w Münsterze (pokój między Świętym Cesarstwem Rzymskim i Francją i jej sojusznikami) oraz w w Osnabrück (pomiędzy Habsburgami a Szwecją). Trzydziestoletni konflikt zbrojny udaremnił próby wzmocnienia władzy cesarzy przez Habsburgów, księstwa leżące w granicach Rzeszy niemieckiej stały się niezależnymi państwami, choć współpracującymi ze sobą na różnych polach i uznającymi honorowe zwierzchnictwo cesarskie. Wojna trzydziestoletnia zakończyła także epokę międzypaństwowych konfliktów religijnych.

Historia od czasów wojny trzydziestoletniej[edytuj]

Po zakończeniu wojny trzydziestoletniej terytorium Niemiec było w znacznym stopniu zniszczone i owładnięte nędzą, a odcięcie od atlantyckiego handlu światowego i owoców zdobyczy kolonialnych skutkowało głębokim zacofaniem Rzeszy[26]. Podczas panowania we Francji króla Ludwika XIV w latach 1643-1715 rozpoczęto ekspansję na wschód i północ. Francja chciała zdobyć Ren, jako naturalną granicę pomiędzy Francją a Rzeszą[27].

Święte Cesarstwo Rzymskie po traktacie w Rijswijk

Francuski król chciał umieścić na wschodnim brzegu rzeki przyczółki oraz pojąć jak największy teren między Paryżem a Renem[27]. Ponadto Francuzi chcieli przerwać strategiczną drogę wojskową łączącą północną Italię poprzez górny Ren i Alzację do Niderlandów[27]. Wojska francuskie wdarły się do Alzacji i Palatynatu siejąc tam spustoszenie, ale opór oddziałów Rzeszy był bardzo słaby[27]. Po zajęciu Strasburga w sierpniu 1681, w roku 1684 cesarz niemiecki podpisał haniebne zawieszenie broni, na mocy którego w posiadanie Francji weszły wszystkie zdobyte obszary i miasta[27]. Potwierdził to traktat w Rijswijk podpisany 20 września 1697 roku[27].

Rozwój terytorialny Prus

     Brandenburgia w 1600

     Prusy w 1600

     Zdobycze Prus 1600-1772

     Ziemie uzyskane w wyniku rozbiorów (1772-1795)

18 stycznia 1701 elektor brandenburski Fryderyk III z rodziny Hohenzollernów koronował się na „króla w Prusiech” (sic!) (König in Preussen) przyjmując imię Fryderyk I Hohenzollern[28]. Elektorat połączono z Księstwem Prus w jedno państwo.

W roku 1740 zmarł cesarz Niemiec Karol VI Habsburg - ostatni z rodu Habsburgów. Zgodnie z jego sankcją pragmatyczną, posiadłości Habsburgów miały być niepodzielne oraz mogły być dziedziczone przez kobiety[29]. Cesarz miał tu na myśli przede wszystkim swoją córkę Marię Teresę. Gdy po jego śmierci na tron zasiadła Maria Teresa odmowa sankcji przez Bawarię, przy jednoczesnym przyjęciu przez większość państw europejskich doprowadziła do kryzysu, który przerodził się w wojnę o sukcesję austriacką. Prawo do tronu rościł sobie Karol VII Bawarski - ówczesny elektor Bawarii. Jednocześnie od roku 1740 w Królestwie Prus panował filozof na tronie Fryderyk II Wielki[29]. Ideą przewodnią rządów Fryderyka było rozbudowywanie potęgi Prus przez wojny i podboje. Pragnął, by Prusy stały się europejskim mocarstwem, a nie hybrydowym księstwem[30]. Z powodu niepewnej sukcesji Marii Teresy zaproponował jej sojusz i pomoc. Już w dwa miesiące po objęciu tronu, w grudniu 1740 roku wyruszył na austriacki wówczas Śląsk i przejął go w dwa miesiące[29]. Nieco później, jesienią 1741 roku elektor bawarski Karol VII zajął Górną Austrię i Czechy, a 24 stycznia 1742 roku został wybrany cesarzem. W wyniku różnych zawirowań, bitew i sojuszy wojna zakończyła się 18 października 1748 roku przez podpisanie pokoju w Akwizgranie. Ostatecznie najwięcej zyskało Królestwo Prus, które zatrzymało dla siebie Śląsk.

Fryderyk II Wielki cesarz uważany za najwybitniejszego władcę Prus

W późniejszym czasie Fryderyk II przekształcił struktury państwa zgodnie z wymogami oświecenia. Wraz z Austrią zaangażował się w przejmowanie kontroli nad ziemiami polskimi (rozbiory). W tym czasie na znaczeniu zyskały Bawaria i Saksonia. Reformy oświeconego absolutyzmu wprowadzone w XVIII wieku w monarchiach Prus i Austrii prowadziły do unowocześnienia i centralizacji administracji, skarbowości. Monarchie niemieckie modernizowały armię, zwiększając jej liczebność.

Ziemie niemieckie w okresie napoleońskim[edytuj]

Kongres wiedeński w 1815 roku

Tymczasem niepowstrzymywana rewolucja francuska doprowadziła do przewrotu politycznego w samej Rzeszy. W 1797 roku w pokoju w Campo Formio Austriacy musieli przekazać Francuzom Niderlandy i zgodzić się na aneksję całej lewobrzeżnej Nadrenii przez Francję. Po porażkach Austrii w wojnie z Francją, Napoleon ingerował w wewnętrzne sprawy Niemiec. W 1803 roku, w porozumieniu z Rosjanami, podyktował szereg reform struktury Świętego Cesarstwa Rzymskiego, polegających głównie na zmianie składu kolegium elektorów (Wirtembergia, Badenia, Hesja i Würzburg w miejsce Kolonii i Trewiru) oraz poddaniu drobnych państewek władzy większych organizmów. Liczebność Rzeszy z kilkuset spadła do kilkunastu. Następnie Napoleon pokonał Austrię i zmusił cesarza rzymsko-niemieckiego, Franciszka II, do formalnej likwidacji Świętego Cesarstwa w 6 sierpnia 1806 roku, przy okazji uzależniając od siebie mniejsze państwa niemieckie, które połączył 12 lipca 1806 roku w Związek Reński. Już w 1804 roku Franciszek II, przewidując ten bieg wydarzeń, przyjął tytuł cesarza Austrii jako Franciszek I, aby uchronić Habsburgów od degradacji do stopnia królewskiego. Jeszcze w 1806 roku Napoleon rozbił potęgę Prus i odebrał im ziemie II i III zaboru Polski, tworząc Księstwo Warszawskie. W 1807 roku Francuzi utworzyli w zachodnich Niemczech zależne od siebie Królestwo Westfalii. Obalenie Napoleona przyniosło powrót mocarstwowej pozycji Austrii i Prus, a kongres wiedeński w 1815 roku ustanowił w Niemczech nowy system polityczny.

 Osobny artykuł: Związek Reński.

Wiosna Ludów[edytuj]

 Osobny artykuł: Wiosna Ludów.
Świętujący rewolucjoniści po wygranej w marcu 1848

W marcu 1848 roku w Berlinie doszło do demonstracji ulicznych.

W tym samym czasie w Heidelbergu trwały prace nad utworzeniem ogólnoniemieckiego parlamentu. Projekt, pozytywnie zaopiniowany przez Radę Związku Niemieckiego. W maju 1848 roku we Frankfurcie nad Menem rozpoczął swoje obrady parlament, nazywany frankfurckim.

Proklamowanie II Rzeszy w Wersalu

Ostatecznie wydarzenia w Królestwie Pruskim, i w innych państwach niemieckich, zostały stłumione. Parlament ustalił projekt zjednoczenia Niemiec pod przewodnictwem Prus. Jednak na jego uchwałę z prośbą o przyjęcie korony cesarskiej król pruski, Fryderyk Wilhelm IV odparł, iż nie będzie podnosił korony z błota. Chciał w ten sposób zaakcentować, iż władzę nad całymi Niemcami przyjąć może jedynie z rąk równych mu królów i książąt niemieckich, a nie z rąk reprezentacji ludu. Wkrótce potem parlament rozpędziły w Stuttgarcie, gdzie pod koniec obradował, wojska wirtemberskie.

Zjednoczenie Niemiec[edytuj]

Po wojnie austriacko-pruskiej 1866 najsilniejszą pozycję w Niemczech uzyskały Prusy, po wojnie francusko-pruskiej w roku 1871 w pałacu wersalskim doszło do podpisania dokumentu, który świadczył o zjednoczeniu ziem niemieckich. Wilhelm I koronował się na cesarza II Rzeszy. W skład zjednoczonych ziem niemieckich nie weszła Austria. Otto von Bismarck, kanclerz Prus został kanclerzem zjednoczonych Niemiec. Ten okres przyniósł także intensyfikację polityki prześladowań Polaków zmuszonych do życia w państwie Pruskim w wyniku agresywnej polityki Prus, które zagarnęły Polskie ziemie. Dotychczasowa dyskryminacja uległa rozszerzeniu i przybrała na sile, szczególnie ze względu na to iż polską ludność Bismarck uważał za jedno z największych zagrożeń dla Niemiec.

Epoka bismarckowska (II Rzesza)[edytuj]

 Osobny artykuł: Cesarstwo Niemieckie.

Na przeł. XIX i XX wieku Niemcy stały się mocarstwem. Następował szybki rozwój przemysłu. W latach 1880–1900 Niemcy uzyskały też kolonie w Afryce, takie jak Togo, Kamerun, Niemiecka Afryka Południowo-Zachodnia (obecna Namibia), Niemiecka Afryka Wschodnia (obecna Tanzania) i Oceanii, m.in. Archipelag Bismarcka, Wyspy Salomona, Karoliny, Mariany. Z końcem XIX wieku utworzono trójprzymierze, którego przeciwwagą była ententa. Po wybuchu I wojny światowej Niemcy nie zdołały wykonać planu wojny błyskawicznej, wojna przybrała charakter pozycyjny, rosło niezadowolenie z jej powodu. 3 listopada kilońskie powstanie marynarzy zapoczątkowało rewolucję listopadową w 1918, 9 listopada proklamowano republikę, cesarz abdykował. Niemcy podpisały kapitulację 11 listopada 1918 roku.

Republika weimarska[edytuj]

Straty terytorialne Niemiec 1919-1945

     Utracone w okresie 1919-1921

     Wolne Miasto Gdańsk

     Ziemie utracone na rzecz Polski wskutek II wojny światowej

     Ziemie utracone na rzecz ZSRR wskutek II wojny światowej

 Osobny artykuł: Republika Weimarska.

Okres Republiki Weimarskiej (1919-1933) obejmuje większą część niemieckiego międzywojnia.

Powstanie republiki ma bezpośredni związek z wybuchem rewolucji listopadowej pod koniec I wojny światowej. Podjęcie reform mających doprowadzić do demokracji parlamentarnej w Niemczech były warunkiem państw ententy, a w szczególności prezydenta USA Woodrowa Wilsona, rozpoczęcia negocjacji pokojowych. Decyzja dowództwa marynarki cesarskiej o próbie doprowadzenia do jeszcze jednej bitwy z Royal Navy, podjęta już po wysłaniu prośby o rozejm, spowodowała bunt marynarzy w Kilonii i rewolucję listopadową, która przypieczętowała los Cesarstwa.

9 listopada 1918 roku książę Maksymilian Badeński ogłosił abdykację cesarza Wilhelma II i powierzył urząd kanclerza Friedrichowi Ebertowi. Tego samego dnia Philipp Scheidemann proklamował republikę demokratyczną, czym wyprzedził o dwie godziny lewicowych radykałów. Wybory do zgromadzenia narodowego odbyły się 19 stycznia 1919 roku. Zgromadzenie zebrało się po raz pierwszy 6 lutego w Weimarze. 31 lipca 1919 konstytucja została przyjęta w swojej ostatecznej formie, a 11 sierpnia podpisana przez prezydenta Friedricha Eberta. Rząd uznał ten dzień za święto narodowe. 16 kwietnia 1922 zawarty został między Niemcami a Rosją Radziecką układ w Rapallo, który przewidywał współpracę dyplomatyczną, gospodarczą i wojskową oraz rezygnację z wypłat reparacji. Układ ten został negatywnie odebrany przez mocarstwa zachodnie, a zwłaszcza Francję. Za koniec Republiki Weimarskiej uznaje się wybór Adolfa Hitlera na kanclerza 30 stycznia roku 1933.

Niemcy nazistowskie (III Rzesza)[edytuj]

 Osobny artykuł: III Rzesza.

Kryzys gospodarczy roku 1929 spowodował wzrost ekstremizmu politycznego. Nacjonalistyczne i antykomunistyczne hasła NSDAP i jej propaganda socjalnego i gospodarczego cudu przyniosły sukces wyborczy. Po zwycięstwie wyborczym NSDAP prezydent Paul von Hindenburg powołał Hitlera na kanclerza, który po śmierci prezydenta w 1934 r. przejął władzę prezydencką z tytułem wodza Rzeszy (Führer). Wydane 28 II 1933 po pożarze Reichstagu rozporządzenia „O ochronie narodu i państwa” oraz „O zdradzie narodu...”, wprowadziły w Niemczech stan wyjątkowy, trwający aż do końca III Rzeszy, a uchwalona w 1933 ustawa o pełnomocnictwach rządu zapewniała mu możliwość wydawania ustaw sprzecznych z konstytucją.

Bandera wojenna III Rzeszy

W Niemczech zapanowała dyktatura określana jako nazizm. Nowymi rozporządzeniami zniesiono wolności obywatelskie, rozwiązano wszystkie partie polityczne, z wyjątkiem NSDAP, zakazano działalności związków zawodowych, zastosowano terror wobec opozycji. Hitler rozpoczął budowę obozów koncentracyjnych (od czerwca 1934) i polecił dokonać „likwidacji” potencjalnych przeciwników wewnątrz partii nazistowskiej („noc długich noży”). Zgodnie z doktryną nazistowską nastąpiły prześladowania ludności żydowskiej, usankcjonowane w roku 1935 przez ustawy norymberskie. Dla realizacji tych celów rozbudowano aparat terroru, tworzony przez takie organizacje jak Gestapo czy SS. Gdy Hitler poczuł się pewniej przyjęto w 1935 ustawę o odbudowie sił zbrojnych (Wehrmacht), co było sprzeczne z traktatem wersalskim. Partia wprowadziła ścisły nadzór państwa nad gospodarką. Niemcy przystąpiły do opanowania zdemilitaryzowanej Nadrenii (1936). Stworzono oś BerlinRzymTokio oraz pakt antykominternowski, do którego Hitler chciał pozyskać Polskę.

Politykę podbojów zapoczątkowało w roku 1938 przyłączenie (Anschluss) Austrii i zabór czechosłowackiego Kraju Sudetów zamieszkanych przez mniejszość niemiecką. W 1939, wbrew układowi monachijskiemu zawartemu kilka miesięcy wcześniej, Niemcy zajęły pozostałe ziemie czeskie tworząc Protektorat Czech i Moraw, podległy bezpośrednio Hitlerowi, a także zmusiły Słowaków do proklamowania Republiki Słowackiej, która była całkowicie zależna od Niemiec. Sygnałem dążenia do zmiany powersalskiego porządku były układy zawierane z ZSRR w 1939 (Pakt Ribbentrop-Mołotow).

Agresja na Polskę 1 września 1939 zapoczątkowała II wojnę światową. Niemcy zajęły Danię i Norwegię w 1940 roku, następnie Holandię, Belgię i Luksemburg oraz Francję do 1942 r. Po kampanii na Bałkanach (1941) i okupowaniu Jugosławii (jak mówili dowódcy niemieccy: „przy okazji”) oraz Grecji, którą bezskutecznie chciał opanować Benito Mussolini, Niemcy napadły 22 czerwca 1941 na ZSRR, w ramach „Operacji Barbarossa”.

Na okupowanych terenach okupanci wprowadzili terror, dokonali niemal całkowitej zagłady Żydów, także eksterminacji wielu milionów ludzi innych narodowości, głównie Słowian i Romów; główną rolę w realizacji tej polityki odegrało kierownictwo polityczne: NSDAP, SS, Gestapo uznane w procesie norymberskim w 1946 r. za organizacje przestępcze. W wyniku planowej eksterminacji ludności podbitych krajów, Niemcy wymordowali nie mniej jak 10 milionów ludzi, w tym ponad 6 milionów obywateli polskich, w znacznej części narodowości żydowskiej. Działania bojowe koalicji antyfaszystowskiej, przybierający na sile ruch oporu w krajach okupowanych, przy jednoczesnym wyczerpaniu potencjału wojskowo-gospodarczego Niemiec, doprowadziły do przegrania przez Niemcy wojny. W latach 1942–1943 III Rzesza ponosiła klęski w ZSRR oraz w Afryce. Wskutek utworzenia przez aliantów w połowie 1944 roku drugiego frontu we Francji, na wiosnę 1945 doszło do całkowitej klęski Niemiec.

Następca Hitlera na stanowisku prezydenta Rzeszy – Karl Dönitz

Po samobójstwie Hitlera (30 kwietnia 1945) nastąpiła, zgodnie z jego testamentem, rekonstrukcja rządu niemieckiego. Urząd prezydenta miał sprawować Karl Dönitz, dawny przywódca Kriegsmarine, a kanclerza – Joseph Goebbels, wcześniejszy minister propagandy. W praktyce głównym zadaniem nowego rządu miało być podpisanie aktu zawieszenia broni z państwami zachodnimi i przeciąganie wojny z ZSRR, w celu ewakuacji jak największej liczby uchodźców na zachód. Na to nie zgodził się Stalin i już 8 maja 1945 nastąpiło podpisanie bezwarunkowej kapitulacji Niemiec.

Alianckie strefy okupacyjne[edytuj]

 Osobny artykuł: Okupacja aliancka Niemiec.

O godz. 23:01 czasu środkowoeuropejskiego 8 maja 1945 roku nastąpiła całkowita i bezwarunkowa kapitulacja Niemiec. W imieniu III Rzeszy podpis pod aktem kapitulacji złożył feldmarszałek Wilhelm Keitel. Deklaracją berlińską rządy czterech mocarstw sprzymierzonych: ZSRR, USA, Wielkiej Brytanii i Francji przejęły władzę w Niemczech. Władzę sprawowała w tym okresie Międzysojusznicza Rada Kontroli z siedzibą w Berlinie, w skład której wchodzili komendanci wojskowi mocarstw alianckich. Niemcy dotknęły poważne straty terytorialne i ludnościowe oraz zniszczenia wojenne. Całe terytorium III Rzeszy znalazło się pod obcym zarządem, przy czym prawie 1/3 terytorium – wszystkie ziemie na Wschód od Odry i Nysy Łużyckiej – przekazano cywilnej administracji Polski i ZSRR, zaś Okręg Saary – Francji. W wojnie poległo ponad 7 mln żołnierzy niemieckich (i austriackich) oraz ponad 3 mln ludności cywilnej. Berlin leżał w gruzach, a liczba ludności zmniejszyła się z 4,3 mln sprzed wojny do 2,8 mln po kapitulacji. Celem okupacji była całkowita demilitaryzacja Niemiec (oraz całkowita likwidacja przemysłu zbrojeniowego), denazyfikacja społeczeństwa (połączona z ukaraniem nazistowskich zbrodniarzy wojennych), demokratyzacja (polegająca na zniesieniu całości ustawodawstwa narodowosocjalistycznego) oraz dekartelizacja gospodarki (likwidacja porozumień monopolistycznych przemysłu niemieckiego, współodpowiedzialnego za rozwój machiny wojennej III Rzeszy), aby przygotować Niemców do przyszłego życia politycznego na podstawach demokratycznych i do pokojowej współpracy na arenie międzynarodowej.

Podział Niemiec[edytuj]

Strefy okupacyjne w Niemczech

W styczniu 1947 roku brytyjska i amerykańska strefa zostały połączone w Bizonię. W czerwcu 1948 roku miała miejsce narada w Londynie, podczas której państwa zachodnie odrzuciły propozycję ZSRR, zmierzającą do utworzenia jednego rządu ogólnoniemieckiego. Stało się jasne, iż Niemcy zostaną podzielone na dwa odrębne państwa, które dostaną się w różne strefy wpływów. Doszło więc do utworzenia dwóch państw niemieckich: 21 września 1949 Republiki Federalnej Niemiec i 7 października 1949 Niemieckiej Republiki Demokratycznej oraz enklawy Berlin Zachodni.

NRD[edytuj]

Państwo to powstało z inicjatywy komunistycznej partii o nazwie Socjalistyczna Partia Jedności Niemiec (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands, SED) i pod auspicjami Związku Radzieckiego. W latach 1946–1948 SED ugruntowała swoją pozycję polityczną i zdominowała organy władzy w strefie okupacyjnej. Partia ta w marcu 1948 roku powołała Niemiecką Radę Ludową, która 7 października 1949 roku przekształciła się w Tymczasową Izbę Ludową, przyjęła konstytucję i proklamowała powstanie nowego państwa. Władzę objęła SED.

Pierwszym prezydentem NRD został Johannes Dieckmann, został zastąpiony przez Wilhelma Piecka (Dieckmann objął urząd przewodniczącego Izby Ludowej). 12 października na urząd premiera wybrano Ottona Grotewohla; tego samego dnia Izba Ludowa przyjęła konstytucję. NRD od roku 1950 była członkiem RWPG, a od roku 1955 Układu Warszawskiego. W roku 1961 NRD podjęła decyzję o budowie Muru Berlińskiego oddzielającego Berlin Wschodni od Berlina Zachodniego.

Niemcy Zachodnie[edytuj]

Zjednoczenie Niemiec[edytuj]

 Osobny artykuł: Zjednoczenie Niemiec.

W lipcu 1990 roku NRD połączyła unia walutowa, gospodarcza i socjalna z RFN.

3 października 1990 roku odrodzone kraje związkowe NRD przystąpiły do Republiki Federalnej Niemiec, co zakończyło proces jednoczenia Niemiec.

Przypisy

  1. a b c d e Korta 1990 ↓, s. 11.
  2. a b c d Korta 1990 ↓, s. 12.
  3. a b Korta 1990 ↓, s. 13.
  4. a b Curry 2016 ↓, s. 1384–1389.
  5. Vandkilde 2015 ↓, s. 607–613.
  6. a b c d Adamczak i Firlej 2008 ↓.
  7. a b c d e f g h i Schulze 1999 ↓, s. 11.
  8. a b c d e Schulze 1999 ↓, s. 12.
  9. Krasuski 2004 ↓, s. 16.
  10. a b c d e f g h i j k Schulze 1999 ↓, s. 13.
  11. a b Krasuski 2004 ↓, s. 46.
  12. Krasuski 2004 ↓, s. 49.
  13. a b Krasuski 2004 ↓, s. 47.
  14. a b Schulze 1999 ↓, s. 13-14.
  15. a b Schulze 1999 ↓, s. 14.
  16. a b c d e f Schulze 1999 ↓, s. 15.
  17. Niemcy. Historia. (pol.). encyklopedia.pwn.pl. [dostęp 2015-09-01].
  18. a b c Schulze 1999 ↓, s. 16.
  19. a b c Schulze 1999 ↓, s. 28.
  20. Schulze 1999 ↓, s. 33.
  21. a b Schulze 1999 ↓, s. 32.
  22. a b Schulze 1999 ↓, s. 37.
  23. Schulze 1999 ↓, s. 39.
  24. a b c d e f Schulze 1999 ↓, s. 42.
  25. Schulze 1999 ↓, s. 43.
  26. Schulze 1999 ↓, s. 47.
  27. a b c d e f Schulze 1999 ↓, s. 48.
  28. Schulze 1999 ↓, s. 50.
  29. a b c Schulze 1999 ↓, s. 51.
  30. Schulze ↓, s. 52.

Bibliografia[edytuj]

Literatura dodatkowa[edytuj]

  • Buchała, Rudolf (red.): Stare i nowe elementy w tzw. „polityce niemieckiej” RFN, Wrocław 1988
  • Nowak, Edward Kazimierz: Straussowski wariant polityki zagranicznej RFN, Warszawa 1978.
  • Paluszyński, Tomasz: Historia Niemiec i państw niemieckich. Zarys dziejów politycznych wyd. II, Oficyna Wydawnicza Wyższej Szkoły Języków Obcych, Poznań 2006
  • Prinz, Friedrich: Niemcy – Narodziny państwa, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, ​ISBN 97883-01-15178-2​.
  • Ruchniewicz, Krzysztof: Adenauer a Europa: polityka europejska pierwszego kanclerza RFN (1949-1963), Warszawa 2001.
  • Stadtmüller-Wyborska, Elżbieta (red.): Proces demokratyzacji Niemiec po 1945 roku, Wrocław 1992
  • Wuttke, Henryk: RFN i NRD wobec problemu niemieckiego (1949-1982), Katowice, 1987

Linki zewnętrzne[edytuj]