Historia Polski (1945–1989)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Godło Polski
  Historia Polski  
Chronologia
do 1138
1138–1320
1320–1386
1386–1492
1492–1572
1572–1697
1697–1763
1764–1795
1795–1831
1831–1914
1914–1918
1918–1939
1939–1945
1945–1989
od 1989
Kalendarium
Portal: Historia
Manifest PKWN
Logo PZPR
Edward Gierek (pośrodku) wizytujący państwowe gospodarstwo rolne

Historia Polski (1945–1989)historia Polski obejmująca okres komunizmu zwanego demokracją ludową od 1945 roku, poprzez powstanie PRL, do obrad Okrągłego Stołu w 1989 roku.

Okres stalinowski[edytuj | edytuj kod]

W nocy z 31 grudnia 1943 roku na 1 stycznia 1944 roku powołano w Warszawie Krajową Radę Narodową, ta pozornie ponadpartyjna organizacja, w rzeczywistości reprezentowała jedynie PPR i partie satelickie RPPS i SL „Wola Ludu”. Jednocześnie przekształcono Gwardię Ludową w Armię Ludową – w jej skład miały wejść wojska 1 Korpusu. W odpowiedzi ugrupowania niepodległościowe powołały 9 stycznia Radę Jedności Narodowej, na jej czele stanął przewodniczący PPS-WRN Kazimierz Pużak[1]. Proces uniezależniania się kraju od władz londyńskich doprowadził do powstania Krajowej Rady Ministrów – gabinetu mającego przejąć władzę w momencie zrzucenia okupacji niemieckiej.

Gdy pierwsze jednostki Armii Czerwonej wkraczały na teren Polski (3 stycznia 1944)[2], rząd londyński, pod przewodnictwem Stanisława Mikołajczyka był obiektem nacisków ze strony alianckiej o uznaniu Linii Curzona jako wschodniej granicy przyszłej Polski. Efektem tego była propozycja Mikołajczyka (z 15 lutego 1944) o ustanowieniu linii demarkacyjnej polsko-radzieckiej na wschód od Lwowa i Wilna, i odłożenie dyskusji na później[2]. Na niczym spełzły rozmowy Mikołajczyka z Rooseveltem, do rozmów premiera ze Stalinem nawet nie doszło. W lipcu 1944 roku KRN została oficjalnie uznana przez Stalina za reprezentację narodu polskiego, przekreśliło to ostatecznie jakiekolwiek złudzenia o możliwości nawiązania stosunków dyplomatycznych ZSRR z rządem RP na uchodźstwie.

Tymczasem w kraju do ofensywy przechodziła Armia Krajowa, która wraz z załamywaniem się władzy sowieckiej rozpoczęła akcję dywersyjną o kryptonimie „Burza”. Jej celem było przejmowanie władzy w dużych ośrodkach miejskich z rąk niemieckich. Rozpoczęta w lutym akcja osiągnęła wiele sukcesów wojskowych, niejednokrotnie we współpracy z ACz, jednakże po zakończeniu walk oddziały Armii Krajowej były rozwiązywane przez NKWD, część żołnierzy wcielano do AL, a oficerów aresztowano. W efekcie oddziały AK przestały się ujawniać, a dowództwo powołało do życia organizację NIE, na której czele stanął gen. Emil Nil-Fieldorf.

21 lipca 1944 powołano w Moskwie Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, na czele którego stanął przywódca RPPS Edward Osóbka-Morawski – mimo tego i uczestnictwa w rządzie ludowców, był on całkowicie podporządkowany komunistom. Następnego dnia wydano Manifest Lipcowy[3]. Od grudnia 1944 r. PKWN przekształcił się w Rząd Tymczasowy RP, a w czerwcu 1945 powstał Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, zdominowany przez komunistów. Zachodnie mocarstwa w rezultacie tego cofnęły uznanie rządowi RP na uchodźstwie.

Nowy rząd przy pomocy NKWD zorganizował aparat bezpieczeństwa, podlegający resortowi bezpieczeństwa, na którego czele stał Stanisław Radkiewicz, w skład którego wchodziła sieć Urzędów Bezpieczeństwa Publicznego oraz Milicja Obywatelska. 15 sierpnia ogłoszono powszechną mobilizację, a 24 sierpnia nakazano rozwiązanie wszystkich organizacji konspiracyjnych. Jednym z ważniejszych kroków nowej władzy była reforma rolna z 6 września 1944 roku, na mocy której parcelacji uległy majątki powyżej 100 lub 50 ha użytków rolnych, jak również te należące do Niemców i kolaborantów. Do końca roku na terenie wyzwolonym rozparcelowano 212 tys. ha, a nieco ponad 100 tys. upaństwowiono[4].

Po wyeliminowaniu legalnej opozycji (PSL), sfałszowaniu referendum w 1946 r. i wyborów w 1947[5], oraz pokonaniu zbrojnego podziemia (WiN, NSZ, NZW) i odsunięciu na boczny tor w roku 1948 grupy Władysława Gomułki lansującej tak zwaną polską drogę do socjalizmu („odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne”) nastąpiło umocnienie dyktatorskiego systemu rządów (stalinizacja). Dokonywano jednoczenia na warunkach komunistów organizacji politycznych i społecznych między innymi w 1948 r. z połączenia PPR i PPS powstała PZPR[6] natomiast rok później ze Stronnictwa Ludowego i resztek PSL powstało Zjednoczone Stronnictwo Ludowe. Eliminowano potencjalnych i faktycznych przeciwników władzy (wzmożony terror Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego), zacieśniono związek z blokiem krajów zdominowanych przez ZSRR (od 1949 członkostwo w RWPG, od 1955 w Układzie Warszawskim). W gospodarce panował system nakazowo-rozdzielczy, eliminacja sektora prywatnego („bitwa o handel”), próba pełnej kolektywizacji gospodarki chłopskiej, forsowna rozbudowa przemysłu ciężkiego, wielkie nakłady na wojsko oraz przemysł zbrojeniowy.

Rządy Władysława Gomułki[edytuj | edytuj kod]

W wyniku wydarzeń roku 1956 (Poznański Czerwiec, październikowe przesilenie) częściowo zmodyfikowano system polityczno-ekonomiczny (ograniczenie represji oraz rezygnacja z kolektywizacji, zwiększenie swobód obywatelskich, próba modernizacji zarządzania gospodarką). Nie dało to jednak oczekiwanych rezultatów (nawrót do walki z Kościołem, ograniczenie swobód twórczych w nauce i kulturze). W marcu 1968 r. stłumiono demokratyczny ruch studencki i wykorzystano w walce o władzę w PZPR do zmian i czystek personalnych połączonych z kampanią antysemicką i antyinteligencką (marcowe wydarzenia)[7]. W sierpniu 1968 r. Ludowe Wojsko Polskie uczestniczyło w interwencji państw Układu Warszawskiego w Czechosłowacji.

Rządy Edwarda Gierka[edytuj | edytuj kod]

Po kryzysie politycznym w grudniu 1970 r. (grudniowy bunt robotników na Wybrzeżu) władzę przejęła ekipa Edwarda Gierka. Przyjęto koncepcję tak zwanej strategii przyspieszonego rozwoju społeczno-gospodarczego Polski. Program ten (finansowany kredytami zagranicznymi) w warunkach nieefektywnego systemu ekstensywnej gospodarki zakończył się jej załamaniem i ogromnym zadłużeniem zagranicznym, czemu towarzyszyły strajki i manifestacje (czerwcowy protest robotniczy w 1976). Powstała niezależna opozycja demokratyczna (KOR[8], ROPCiO[9], KPN), którą umocnił w 1978 r. wybór Karola Wojtyły[10] na papieża i jego wizyta w Polsce (1979)[11].

Lata 80. – rządy gen. Wojciecha Jaruzelskiego[edytuj | edytuj kod]

Gwałtowne zaostrzenie się kryzysu gospodarczego przyspieszyło wybuch w lipcu i sierpniu 1980 r. masowych strajków w całym kraju (głównie centra na Wybrzeżu i Śląsku), zakończonych podpisaniem porozumień społecznych. Powstał NSZZ „Solidarność” (10 milionów członków w tym przewodniczący Lech Wałęsa)[12]. Wobec zagrożenia monopolu władzy i radykalizacji żądań społeczeństwa władze wprowadziły 13 grudnia 1981 r. stan wojenny w całym kraju[13]. Internowano wielu działaczy „Solidarności” a sam związek zdelegalizowany w październiku 1982 działał w konspiracji. W grudniu 1982 zawieszono, a 22 lipca 1983 r. zniesiono stan wojenny[12]. Władzom nie udało się zrealizować koncepcji porozumienia narodowego. W maju i sierpniu 1988 wybuchały strajki, natomiast w grudniu 1988 r. utworzono Komitet Obywatelski „Solidarność”. Następnie przeprowadzono rozmowy obozu rządzącego z częścią opozycji (głównie „Solidarność”) w sprawie demokratyzacji ustroju politycznego i społecznego oraz naprawy systemu gospodarczego Polski (porozumienie Okrągłego Stołu w lutym i kwietniu 1989 r.[14]).

W kwietniu 1989 zarejestrowano NSZZ „Solidarność”, a w czerwcu tego samego roku odbyły się częściowo demokratyczne wybory do parlamentu[15]. „Solidarność” odniosła zwycięstwo, powstał rząd złożony między innymi z przedstawicieli dotychczasowej opozycji (premier Tadeusz Mazowiecki)[16].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Roszkowski W., Historia Polski..., s. 127-128.
  2. a b Roszkowiski W., Historia Polski..., s. 129.
  3. Roszkowski 1995, s. 133.
  4. Roszkowski 2005, s. 141.
  5. Praca zbiorowa: Czarna Księga Komunizmu. Warszawa: Pruszyński, 1999, s. 353. ISBN 83-7180-326-5.
  6. Praca zbiorowa: Czarna Księga Komunizmu. Warszawa: Pruszyński, 1999, s. 355. ISBN 83-7180-326-5.
  7. marca 68. Pożegnania i powroty. Warsztaty dokumentalne.
  8. KOR.
  9. ROPCiO – Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela.
  10. 31. rocznica wyboru Karola Wojtyły na papieża.
  11. Pielgrzymka – Wiwi – 2 czerwca 1979.
  12. a b http://www.nszz.pwr.wroc.pl/nszz/13grudzien.html.
  13. :: Oficjalna strona gen. Wojciecha Jaruzelskiego.
  14. 20 rocznica Okrągłego Stołu gazeta.pl
  15. 19. rocznica kontraktowych wyborów do Sejmu.
  16. 20 lat temu Tadeusz Mazowiecki został premierem fakty.interia.pl

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jerzy Eisler, Zarys dziejów politycznych Polski 1944-1989, Polska Oficyna Wydawnicza „BGW”, Warszawa 1992
  • Andrzej Leon Sowa, Historia polityczna Polski 1944–1991, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2011