Historia kolei we Włoszech

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Inauguracja kolei Neapol - Portici, 1839 r.
Florencja, stazione Leopolda z 1848 r.
Kolej La Spezia – Genua nad brzegiem Morza Liguryjskiego, region Cinque Terre; zbudowana w l. 60. XIX w.
Bergamo - funikular miejski otwarty w 1887 r.
Mediolan, detal budynku dworca Centrale (drugiego)
Wiadukt Tenda, obecnie we Francji
Elektrowóz dla kolei Rzym - Lido (Ostia) z 1924 r. (po przebudowie z l. 40.
Mediolan: wagon tramwajowy Peter Witt (konstr. z 1928 r.) przed La Scalą
Jednostka spalinowa kolei prywatnej ALN, ok. 1960 r.
ETR 450 Pendolino - pierwszy na świecie pociąg z wychylnym pudłem w trybie aktywnym

Początki[edytuj | edytuj kod]

W 1859 r. sieć kolei włoskich tworzyła pięć osobnych systemów.[1] Największy rozwinięty został w Piemoncie (Król. Sardynii) – trójkąt linii Turyn - Vercellli - Alessandria z odgałęzieniami, m.in. do Cuneo, Susa, Genui. W Królestwie Lombardo-Weneto osią była kolej Mediolan - Bergamo - Werona - Wenecja - Codroipo (miała być ciągnięta do Triestu, połączonego koleją z Wiedniem w 1857). W Toskanii dwie linie połączyły Florencję z Pizą, były odgałęzienia do Livorno i Sieny. Wokół Neapolu kolej dochodziła do Capui i Salerno, wokół Rzymu - do Frascati i Civitavecchii. Budowa sieci obejmującej całe Włochy przypadła już na czasy Risorgimento.

Budowa sieci[edytuj | edytuj kod]

  • 1851 - porozumienie Państwa Kościelnego, W. Ks. Toskanii, Ks. Modeny, Ks. Parmy i Cesarstwa Austriackiego w sprawie budowy kolei Mediolan - Bolonia - Florencja - Rzym (Ferrovia dell'Italia Centrale);
  • 1859 - otwarcie linii Piacenza - Bolonia (Ferrovia dell'Italia Centrale); most przez Pad pod Piacenzą otwarty 1865;
  • 1863 - otwarcie pierwszej kolei transapenińskiej Bolonia - Pistoia (- Florencja); 47 tuneli, 35 wiaduktów; długość trasy 99 km; przewyższenie 500 m; Ferrovia dell'Italia Centrale, obecnie tzw. "Ferrovia Porrettana";
  • 1867 - przedłużenie linii Rzym - Civitavecchia do granicy toskańskiej;
  • 1867 – otwarcie "Brennerbahn" (Tyrol): kolej połączyła sieć włoską z siecią Austrii i Niemiec; k.k. priv. Südbahn; pierwsza kolej transalpejska;
  • 17 IX 1871 - pierwszy tunel alpejski: otwarcie Tunelu Fréjus (inaczej Tunel Mont-Cenis) między Modane (Sabaudia) a Bardonecchią (Piemont); 12,85 km długości.

W 1880 r. ukończona była magistrala wschodniego wybrzeża, na linii Mediolan - Bolonia - Rimini - Foggia - Bari - Maglie, funkcjonowała też druga kolej transapenińska Caserta - Benewent - Foggia, łącząca z tą linią sieć Kampanii. Wykonane lub na ukończeniu były magistrale łączące Rzym z Livorno (zachodnie wybrzeże), Florencją i Neapolem (przez Cassino). Połączenie z Cieśniną Messyńską zrealizowano najpierw przez wybrzeże południowe: Bari - Tarent - Crotone - Reggio di Calabria – przed 1885. W tym samym czasie istniała już kolej łącząca większe miasta na Sycylii, o przebiegu: Messyna - Katania - Caltanissetta - Palermo / Agrygent.

  • 1880 - Sardynia: ukończenie połączenia Cagliari - Sassari - Porto Torres;
  • ...
  • 1905 - upaństwowienie kolei, utworzenie Ferrovia dello Stato (FS);
  • 1928 - ukończenie "Ferrovia di Tenda / CF de Tende" (Turyn -) Cuneo - Brel-sur-Roya - Ventimiglia / Nicea (budowana od 1883), jednej z najciekawszych kolei górskich Europy;

Koleje lokalne i miejskie[edytuj | edytuj kod]

  • lata 70. XIX wieku - trakcja konna na torach miejskich kolei Mediolan - Monza; 1871 - tramwaj konny w Turynie (pierwszy tramwaj we Włoszech); 1874 w Palermo, 1875 w Neapolu, 1877 w Rzymie, 1878 w Genui;
  • 1880 - otwarcie funikularu do krawędzi krateru Wezuwiusza; funkcjonował do wybuchu 1906;
  • 1884 - otwarcie kolei linowo-zębatej systemu inż. Agudio między Sassi i Supergą pod Turynem [1]; 1935 zamiana na kolej zębatą;
  • ...
  • 1890 – elektryczny tramwaj podmiejski Florencja – Fiesole, pierwszy w Europie tramwaj systemu Sprague'a;
  • 1893 - tramwaj elektryczny w Mediolanie; 1895 w Rzymie (próby 1890);
  • 1895-98 - otwarcie kolei Circumetnea (Sycylia); tor 950 mm;
  • ...

W północnych Włoszech, a także w Toskanii, Lacjum i w okolicach Neapolu wykształciły się rozległe sieci kolejek (tramwajów) dojazdowych. Niektóre ich linie nie zostały zelektryfikowane aż do likwidacji w poł. XX w.

Pierwsze elektryfikacje kolei sieci krajowej[edytuj | edytuj kod]

  • 1901-02 - elektryfikacja linii Mediolan - Gallarate - Varese - Porto Ceresio; trzecia szyna; Società Italiana per le Strade Ferrate del Mediterraneo; 1951 konwersja na sieć górną;
  • 1901-02 – rozpoczęcie elektryfikacji trójfazowej sieci krajowej północnych Włoch (linie w regionie Valtellina: Lecco - Colico - Chiavenna/Sondrio) w technologii f-my Ganz; elektryfikacja objęła otwarty 1906 Tunel Simploński (Traforo del Sempione) na granicy szwajcarskiej; od 1945 r. stopniowa przebudowa na prąd stały 3000 V, ostatnia linia funkcjonowała do 1976 r.;

Modernizacja w okresie międzywojennym[edytuj | edytuj kod]

  • 1924 - otwarcie elektrycznej Ferrovia Roma-Lido (do Ostii); prąd =1650 V;
  • 1925 – Neapol: otwarcie linii Metropolitana FS, służącej jako średnicowa dla niektórych pociągów dalekobieżnych; elektryfikacja trzecią szyną;
  • 1928 - elektryfikacja prądem stałym 3000 V linii Benewent - Foggia; początek dyskusji o sposobie dalszej elektryfikacji sieci krajowej;
  • 1930 - Rzym: likwidacja tramwajów w centrum historycznym rozpoczęła proces eliminacji tego środka, powstrzymany dopiero w latach 90.;
  • 1930-34 - otwarcie linii Altamura - Avigliano Lucania i Avigliano Città - Potenza Inferiore (obecnie Ferrovie Appulo Lucane, tor 950 mm); przykład późnej budowy sieci lokalnej kolei prywatnych w południowych Włoszech (Basilicata);
  • 1931 – Mediolan: oficjalne otwarcie dworca Centrale – ostatniego wielkiego dworca czołowego w Europie; ukończenie przebudowy węzła z dworcem przelotowym (pierwszy Milano Centrale) na węzeł z dworcem czołowym;
  • 1932 - otwarcie przebudowanej kolei Rzym - Viterbo z tunelem do dworca Roma Nord (P.le Flaminio); wczesna elektryfikacja =3000 V;
  • 1934 - otwarcie nowej linii transapenińskiej między Bolonią i Florencją (pierwsza "Direttissima"), która zastąpiła starą "Ferrovia Porrettana"; dwa długie tunele: "Galleria di Appennino" (18,5 km) i "Galleria di Monte Adone" (7,1 km); elektryfikacja =3000 V (początek konwersji systemu trójfazowego na prąd stały); obecnie buduje się trzecią linię na tej trasie, dla pociągów wysokich prędkości; w tym samym mniej więcej czasie powstała linia szybka Rzym - Neapol przez nowe miasto Latina - obie linie to główne inwestycje w krajową sieć kolejową okresu międzywojennego;
  • 1935 – Florencja: otwarcie drugiego dworca Santa Maria Novella, który zaczął pełnić rolę czołowego dworca głównego – pierwszego wielkiego dworca modernistycznego we Włoszech; czasy faszystowskie przyniosły falę modernizacji dworców;
  • ...

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

  • 1947 - zamknięcie sieci tramwajowej w Palermo; 1948Bari; 1958 we Florencji; 1963 w Bolonii; 1966 w Genui;
  • 1950 – Rzym: otwarcie nowego dworca Termini;
  • 1955 - Rzym: otwarcie pierwszej linii metra; druga (i ostatnia) linia przybyła dopiero w 1980;
  • 1964 - Mediolan: otwarcie pierwszej linii metra;
  • przełom l. 60. i 70. – przebudowa linii Neapol – Torre Annunziata kolei Circumvesuviana do standardów SKR;
  • 1970-91 – rozpoczęcie budowy i ostateczne ukończenie pierwszej linii wysokich prędkości w Europie (do 250 km/h); w znacznej części linia otwarta w 1978 r.; elektryfikacja 3000 V;
  • 1994 - ostateczna deelektryfikacja linii kolei prywatnej Ferrovia Centrale Umbra (pionierska elektryfikacja jednofazowa ~11 kV z wczesnych l. 20.);
  • 1997 – Mediolan: otwarcie pierwszego odcinka podziemnej średnicy kolei aglomeracyjnej Passante FS (także pociągi FNord); ukończenie całości planowane na 2008 r.;
  • 1998 - Neapol: likwidacja sieci tramwajowej w zachodnich dzielnicach; mimo obietnic modernizacji pozostałość dużego systemu tramwaju neapolitańskiego trwa w stagnacji;
  • 2002 - Neapol: doprowadzenie linii metra do śródmieścia; budowa w toku;
  • 2003 - Genua: po długiej przerwie w budowie metra (otwartego "szczątkowo" 1990-92) otwarcie pierwszych odcinków linii metra pod śródmieściem;
  • 2005 – otwarcie pierwszej linii wysokich prędkości nowej generacji (300 km/h) między Rzymem i Neapolem; elektryfikacja ~25 kV 50 Hz;
  • 2006 - przywrócenie tramwaju w Messynie, Sassari; 2007 - w Cagliari;
  • 2006 – otwarcie odcinka Turyn – Novara linii wysokich prędkości Turyn – Mediolan;

Ważniejsi producenci taboru[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Andrea Giuntini, La creazione della rete ferroviaria italiana preunitaria. Vincoli economici, politici e tecnologici; w: Architettura ferroviaria in Italia. Ottocento, red. E. Godoli, M. Cozzi, Dario Flaccovio Editore, Palermo, 2004, ss. 13-27.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]