To jest dobry artykuł

Hr. Ms. Johan Maurits van Nassau (1932)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania


Hr. Ms. Johan Maurits van Nassau
Ilustracja
Hr. Ms. „Johan Maurits van Nassau” w 1937 roku
Klasa kanonierka
Historia
Stocznia De Schelde, Vlissingen
Położenie stępki 17 lipca 1931
Wodowanie 20 sierpnia 1932
 Koninklijke Marine
Wejście do służby 5 kwietnia 1933
Zatopiony 14 maja 1940
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność standardowa: 1537 ton
pełna: 1795 t
Długość 78,7 metra między pionami
całkowita: 83,6 m
Szerokość 11,6 m
Zanurzenie 3,73 m
Napęd
2 maszyny parowe potrójnego rozprężania o łącznej mocy 2100 KM
4 kotły, 2 śruby
Prędkość 15 węzła
Zasięg 4000 Mm przy prędkości 9 węzłów
Uzbrojenie
początkowo: 3 działa kal. 150 mm (3 x I)
4 wkm kal. 12,7 mm (2 x II)
4 km kal. 6,5 mm
Opancerzenie
pokład 25–50 mm
wieża dowodzenia 25 mm
maski dział 25–40 mm
Załoga 124

Hr. Ms. Johan Maurits van Nassauholenderska kanonierka z okresu dwudziestolecia międzywojennego. Jednostka była zmodyfikowaną i ulepszoną wersją zbudowanych w latach 20. kanonierek typu Flores. Okręt wypierał 1795 ton, a jego główne uzbrojenie stanowiły trzy działa kalibru 150 mm Boforsa, uzupełniane przez artylerię przeciwlotniczą.

Jednostka została zwodowana 20 sierpnia 1932 roku w stoczni Damen Schelde Naval Shipbuilding we Vlissingen, a do składu Koninklijke Marine wcielono ją w 5 kwietnia 1933 roku. Nazwę otrzymała na cześć gubernatora holenderskich posiadłości w Brazylii i dowódcy floty Kompanii Zachodnioindyjskiej z XVII wieku – Mauritza Johana von Nassau-Siegena. Okręt przeznaczony był do służby w holenderskich posiadłościach w Ameryce Środkowej, stacjonując na Antylach. Po wybuchu II wojny światowej kanonierka powróciła do metropolii. Po ataku Niemiec na Holandię „Johan Maurits van Nassau” wziął udział w bitwie o Afsluitdijk, a 14 maja 1940 roku został zatopiony na zachód od miejscowości Callantsoog (nieopodal Den Helder) przez bombowce Heinkel He 111 podczas ewakuacji holenderskiej floty do Wielkiej Brytanii. W wyniku ataku śmierć poniosło 18 członków załogi okrętu.

Projekt i budowa[edytuj | edytuj kod]

Po I wojnie światowej holenderska marynarka wojenna posiadała jedynie trzy stosunkowo nowoczesne kanonierki, którymi były zbudowane w latach 1911–1915 przybrzeżne okręty typu Brinio[1][2]. Z racji rozmiarów i braku przystosowania do pełnomorskiej żeglugi jednostki te nie nadawały się do służby w holenderskich koloniach, gdzie potrzebne były opancerzone i silnie uzbrojone okręty do obrony wybrzeża i ostrzału sił lądowych potencjalnego nieprzyjaciela[1]. Wychodząc naprzeciw tym potrzebom, w 1924 roku inżynierowie L. Troost i M.F. Gunning opracowali projekt sporego, pełnomorskiego okrętu, uzbrojonego w działa o dużym kalibrze i donośności[1]. W latach 1924–1926 zbudowano dwie jednostki („Flores” i „Soemba”), przeznaczone do służby w Holenderskich Indiach Wschodnich[1].

Pozytywne opinie po kilkuletniej eksploatacji kanonierek i ich walory bojowe spowodowały zamówienie trzeciej jednostki, przeznaczonej do służby w Indiach Zachodnich[3]. Na decyzję o budowie okrętu miały też wpływ zamieszki na wyspie Curaçao w 1928 roku i poparcie udzielone protestującym przez Wenezuelę, co unaoczniło rządzącym potrzebę wzmocnienia sił stacjonujących w regionie[4]. Projekt kanonierki, autorstwa inż. W.M. den Hollandera, bazował na jednostkach typu Flores, różniąc się głównie wielkością oraz uzbrojeniem[5].

Hr. Ms. „Johan Maurits van Nassau” zbudowany został w stoczni De Schelde we Vlissingen (numer stoczniowy 195)[4][5]. Stępkę okrętu położono 17 lipca 1931 roku, a zwodowany został 20 sierpnia 1932 roku[4][5]. Kanonierka otrzymała nazwę na cześć XVII-wiecznego gubernatora holenderskich posiadłości w Brazylii i admirała-generała floty Kompanii ZachodnioindyjskiejMauritza Johana von Nassau-Siegena[5].

Dane taktyczno-techniczne[edytuj | edytuj kod]

Charakterystyka ogólna[edytuj | edytuj kod]

Okręt był kanonierką o długości między pionami 78,7 metra (i całkowitej 83,6 metra), szerokości 11,6 metra i zanurzeniu 3,73 metra[4][6]. Wysokość boczna wynosiła 6,45 metra[5]. Kadłub podzielony był za pomocą grodzi wzdłużnych i poprzecznych na 14 przedziałów wodoszczelnych i miał dno podwójne na 81% długości[3]. Wyporność standardowa wynosiła 1537 ton, zaś pełna 1795 ton[4][6]. Wysokość metacentryczna wynosiła 0,47 metra[5].

Kanonierka miała wysoką dzielność morską dzięki wysokiemu dziobowi (przez co pokład nie był zalewany przez fale) oraz dobrą sterowność[3]. Czas zawracania przez bakburtę wynosił 5 minut i 7 sekund, a przez sterburtę 4 minuty i 51 sekund[5].

Załoga jednostki liczyła 124 oficerów, podoficerów i marynarzy[7][8].

Urządzenia napędowe[edytuj | edytuj kod]

Siłownię jednostki stanowiły dwie pionowe maszyny parowe potrójnego rozprężania o łącznej mocy 2100 KM, do której parę dostarczały cztery wodnorurkowe kotły Yarrow, wyprodukowane w macierzystej stoczni[4][5]. Opalane ropą naftową kotły o ciśnieniu roboczym 14 kG/cm² miały po trzy paleniska i powierzchnię grzewczą 612 [5]. Kotły umieszczone były w dwóch oddzielnych, położonych jedna za drugą kotłowniach, a maszyny parowe zamontowano we wspólnym przedziale za kotłowniami; spaliny były odprowadzane przez wspólny komin[9]. Okręt napędzały dwie trójłopatowe śruby o średnicy 2,65 metra każda; miał jeden ster o napędzie elektrohydraulicznym[5]. Maksymalna prędkość okrętu wynosiła 15 węzłów[7][10][a] Okręt zabierał 273 tony paliwa, co pozwalało osiągnąć zasięg wynoszący 4000 Mm przy prędkości 9 węzłów (lub 6000 Mm przy 6,9 węzła)[5][8].

Uzbrojenie[edytuj | edytuj kod]

Na uzbrojenie artyleryjskie okrętu składały się trzy pojedyncze działa kalibru 150 mm (rzeczywisty kaliber wynosił 149,1 mm) L/50 Nr 8 Boforsa, osłonięte pancernymi maskami[3][4]. Jedno działo umieszczono na pokładzie dziobowym, drugie w superpozycji na nadbudówce dziobowej, a trzecie na pokładzie rufowym[9]. Armaty strzelały amunicją rozdzielnego ładowania (pociskami przeciwpancernymi o masie 46,7 kg i odłamkowo-burzącymi o masie 45 kg); łączny zapas pocisków wraz z ładunkami miotającymi wynosił 450[9]. Broń przeciwlotniczą stanowiły początkowo dwa podwójne zestawy wielkokalibrowych karabinów maszynowych kalibru 12,7 mm Vickers L/90 Nr 4, umieszczone równolegle do siebie na pokładzie górnym między rufowym działem głównego kalibru a dalmierzem, z łącznym zapasem amunicji wynoszącym 5000 naboi[3]. Dodatkowo na okręcie znajdowały się cztery karabiny maszynowe kalibru 6,5 mm Nr 4, które mogły być umieszczane w szalupach[5][8].

Opancerzenie[edytuj | edytuj kod]

Głównym elementem wykonanego ze stali niklowej Kruppa pancerza kanonierki był pokład pancerny, o grubości od 25 do 50 mm[3][4]. Wieża dowodzenia i komory amunicyjne chronione były płytami grubości 25 mm[4][5]. Opancerzone były też maski dział artylerii głównej, a ich grubość wynosiła od 25 do 40 mm[4][5].

Wyposażenie[edytuj | edytuj kod]

Na pokładzie znalazły się dwie motorówki typu Arend, dwie szalupy typu B4 i jeden jol typu F2[5]. Rufa okrętu przystosowana była do przenoszenia wodnosamolotu pokładowego, który w zamyśle miał służyć do korygowania ognia artylerii głównej i rozpoznania; miał być opuszczany na wodę i podnoszony za pomocą umieszczonego na prawej burcie bomu[5]. Z powodu niezbyt rozległego obszaru działań kanonierki, jakim były Indie Zachodnie, okręt nigdy nie otrzymał na wyposażenie samolotu Fokker C.VII-W[5].

Służba[edytuj | edytuj kod]

Hr. Ms. „Johan Maurits van Nassau” został wcielony do Koninklijke Marine 5 kwietnia 1933 roku[11][12]. Pierwszym dowódcą jednostki został mianowany kmdr ppor. Willem van den Donker[11]. 29 czerwca okręt wyruszył z Den Helder w stronę Indii Zachodnich, docierając via Ponta Delgada, Port-of-Spain i Paramaribo do bazy w Willemstad, którą osiągnął 7 sierpnia[11]. Od 17 do 21 grudnia 1933 roku kanonierka z gubernatorem Curaçao na pokładzie odbyła rejs do Wenezueli na obchody 25. rocznicy objęcia rządów przez prezydenta Juana Gómeza[11]. W dniach 5–16 listopada 1934 roku „Johan Maurits van Nassau” uczestniczył w rejsie do Colón, a od 17 do 28 listopada 1936 roku odbył podróż do Kingston[11].

11 marca 1937 roku dowództwo okrętu objął kmdr por. W.A. de Jong[11]. Pod jego dowództwem kanonierka odbyła rejs do Paramaribo, powracając 10 kwietnia do bazy[11]. 7 maja „Johan Maurits van Nassau” wyruszył z Curaçao do Europy, zawijając po drodze do Ponta Delgada[11]. Okrętu otrzymał zadanie eskortowania płynących przez Cieśninę Gibraltarską holenderskich statków handlowych, zagrożonych przez obie strony walczące w hiszpańskiej wojnie domowej[11]. Bazująca w Gibraltarze kanonierka odbyła do 15 stycznia 1938 roku dziewięć operacji konwojowych, po czym 21 stycznia zawinęła do Den Helder, zmieniona w służbie eskortowej przez krążownik „Java[11].

28 stycznia 1938 roku nowym dowódcą kanonierki został kmdr ppor. Gustaaf Alexander Berg[11]. Na okręcie dokonano modernizacji uzbrojenia: dodano podwójnie sprzężony zestaw działek przeciwlotniczych kalibru 40 mm Boforsa L/56, zamontowany na miejscu wkmów kalibru 12,7 mm (przeniesiono je na powiększoną platformę reflektorów wokół głównego masztu)[5]. Na pokładzie znalazła się także instalacja do stawiania zasłony dymnej; zmodyfikowano też bom ładunkowy dla wodnosamolotu[5]. 27 maja jednostka udała się na drugą turę służby na wodach hiszpańskich, docierając 2 czerwca do Gibraltaru[11]. Po wykonaniu dwóch operacji konwojowych 28 września „Johan Maurits van Nassau” opuścił Gibraltar i 6 października dotarł do Den Helder (został zmieniony przez krążownik „Sumatra”)[11].

3 stycznia 1939 roku dowództwo kanonierki objął kmdr por. Pieter Kronenberg[11]. 12 stycznia „Johan Maurits van Nassau” udał się na Curaçao, docierając do miejsca przeznaczenia 8 lutego[11]. W dniach 20–25 lutego okręt odbył rejs do La Guaira[11]. Po wybuchu w Europie działań wojennych kanonierka została wezwana do metropolii, wypływając 8 i docierając 29 listopada do Holandii (w zamian na Antyle skierowano szkolny okręt artyleryjski „Van Kinsbergen”)[11][13].

Do momentu ataku Niemiec na Holandię „Johan Maurits van Nassau” pełnił służbę patrolową na holenderskich wodach terytorialnych[11]. W nocy z 9 na 10 maja okręt przebywał na redzie Vlissingen (wraz z „Flores” i „Sumatrą”)[11][13]. Rankiem 10 maja jednostka wzięła udział w odparciu ataku niemieckich bombowców, które zrzuciły miny u ujścia Skaldy, prawdopodobnie zestrzeliwując jeden samolot[11][13]. Następnie kanonierka otrzymała rozkaz udania się do Hoek van Holland, by wpłynąć do Nieuwe Waterweg w celu ostrzelania zajętego przez niemieckich spadochroniarzy lotniska Waalhaven[11]. Z powodu zaminowania kanału i zagrożenia ze strony nieprzyjacielskiego lotnictwa szef sztabu marynarki odwołał rozkaz i nakazał jednostce powrót do Vlissingen[14]. Podczas odwrotu okręt zahaczył o łańcuch boi wyznaczającej granicę toru wodnego, który wkręcił się w wał śruby, a uderzająca o burtę boja spowodowała uszkodzenie poszycia kadłuba i przecieki[14]. Rankiem 11 maja z pomocą dwóch holowników kanonierka dotarła do Hoek van Holland, gdzie pękniętą burtę załatano betonowym plastrem[14]. Wieczorem 12 maja „Johan Maurits van Nassau” otrzymał rozkaz udania się do Den Helder, który wykonała dwukrotnie unikając zbombardowania, docierając w pobliże portu rankiem 13 maja[14]. Tam kanonierka otrzymała rozkaz ostrzału niemieckich oddziałów w pobliżu Afsluitdijk, który wykonała tego i następnego dnia, prowadząc skuteczny ogień z odległości 18 kilometrów, korygowany drogą radiową przez załogę fortu Kornwerderzand (podczas bitwy okręt wystrzelił łącznie 98 pocisków kalibru 150 mm)[13][14].

Po południu, gdy okręt powrócił na redę Den Helder, około 15:00 odebrano rozkaz nakazujący ewakuację floty do Wielkiej Brytanii[13][14]. Zespół okrętów w składzie: „Johan Maurits van Nassau”, stawiacze minNautilus”, „Jan van Brakel” i „Douwe Aukes” oraz torpedowce G13 i G15 udał się na zachód, płynąc z prędkością 13 węzłów[13][14]. O 18:15, gdy holenderskie okręty znajdowały się na wysokości miejscowości Callantsoog w odległości 10 Mm od wybrzeża, nastąpił atak eskadry bombowców Heinkel He 111[13][14]. Mimo rozproszenia zespołu i prowadzonego intensywnego ognia przeciwlotniczego „Johan Maurits van Nassau” został dwukrotnie trafiony przez bomby, które spowodowały wybuch komory amunicyjnej[14]. Płonący okręt zatonął o godzinie 18:30 na pozycji 52°50′12″N 4°33′57″E/52,836667 4,565833[14]. Z liczącej w ostatnim rejsie 135 osób (w tym 12 oficerów) załogi w wyniku ataku zginęło 17 podoficerów i marynarzy, a jeden zmarł wkrótce w wyniku ran[14]. Pozostali zostali uratowani przez stawiacz min „Jan van Brakel” (72 osoby) i torpedowiec G13 (45 osób)[14]. Wśród rozbitków byli ciężko ranni, którzy zostali przekazani na przybyłą z Den Helder motorówkę ratowniczą „Dorus Rijkers” (31 osób wraz z dowódcą, kmdr. por. Kronenbergiem)[14].

Wrak okrętu spoczywa na głębokości 20 metrów w odległości 5 Mm na zachód od Callantsoog (na pozycji 52°50′13″N 4°33′56″E/52,836944 4,565556)[13].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Na próbach okręt osiągnął prędkość 15,11 węzła przy mocy 2157 KM[5].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Kaczmarek 2003a ↓, s. 37.
  2. Gogin 2021b ↓.
  3. a b c d e f Kaczmarek 2003a ↓, s. 38-39.
  4. a b c d e f g h i j Gogin 2021j ↓.
  5. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Kaczmarek 2003a ↓, s. 39.
  6. a b van Willigenburg 2010 ↓, s. 80.
  7. a b Gardiner i Gray 1985 ↓, s. 392.
  8. a b c McMurtrie 1937 ↓, s. 374.
  9. a b c Kaczmarek 2003a ↓, s. 38.
  10. Lipiński 1999 ↓, s. 548.
  11. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Kaczmarek 2003b ↓, s. 55.
  12. van Willigenburg 2010 ↓, s. 79.
  13. a b c d e f g h Helgason 2021 ↓.
  14. a b c d e f g h i j k l m Kaczmarek 2003b ↓, s. 56.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Robert Gardiner, Roger Chesneau: Conway’s All the World’s Fighting Ships 1922–1946. London: Conway Maritime Press, 1980. ISBN 0-85177-146-7. (ang.)
  • Ivan Gogin: BRINIO gunboats (1912-1913) (ang.). Navypedia. [dostęp 2021-05-12].
  • Ivan Gogin: JOHAN MAURITS VAN NASSAU gunboat (1932) (ang.). Navypedia. [dostęp 2021-05-12].
  • Guðmundur Helgason: HNMS Johan Maurits van Nassau (i) (ang.). uboat.net. [dostęp 2021-05-12].
  • Jane’s Fighting Ships 1937. Francis E. McMurtrie (red.). London: Sampson Low, Marston & Co., 1937. (ang.)
  • Rafał Mariusz Kaczmarek. „Straszne bliźniaki” i ich pechowy przyrodni brat. „Morza, Statki i Okręty”. Nr 2 (39), marzec – kwiecień 2003. Warszawa: Magnum X. ISSN 1426-529X. 
  • Rafał Mariusz Kaczmarek. „Straszne bliźniaki” i ich pechowy przyrodni brat. Część 2. „Morza, Statki i Okręty”. Nr 3 (40), maj – czerwiec 2003. Warszawa: Magnum X. ISSN 1426-529X. 
  • Jerzy Lipiński: Druga wojna światowa na morzu. Warszawa: Wydawnictwo Lampart, 1999. ISBN 83-902554-7-2.
  • Henk van Willigenburg: Dutch warships of World War II. Emmen: Lanasta, 2010. ISBN 978-90-8616-318-2. (ang.)