Hrubieszowska Kolej Dojazdowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Dawna stacja kolei w Gozdowie oraz pomnik kolejarzy, którzy zostali na niej zamordowani przez UPA

Hrubieszowska Kolej Dojazdowa (w skrócie HKD) – nazwa sieci kolei wąskotorowych istniejących na terenie powiatów hrubieszowskiego, tomaszowskiego, chełmskiego i zamojskiego w XX wieku.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początek sieci dał kilkukilometrowy odcinek PoturzynKryłów otwarty w 1901 r., wówczas jeszcze kolejki konnej (o rozstawie 750 mm), dowożącej z cukrowni w Poturzynie cukier do portu rzecznego w Kryłowie i dalej rzekę Bug, do klientów. W 1902 r. cukrownia w Mirczu wybudowała linie do Wronowic o długości 14 km i do Modryńca. W latach 1905-1913 cukrownia Nieledew wybudowała linie przez Trzeszczany do Grabowca, przez Uchanie do Wojsławic oraz do położonych nad rzeką Huczwą Podhorzec, a także odcinek WerbkowiceKosmów i odnogę do linii Mircze – Wronowice. W 1913 r. cukrownia Wożuczyn zbudowała odcinek kolei wąskotorowej do Łaszczowa. Kolej przewoziła cukier pomiędzy cukrowniami i składami oraz buraki cukrowe, masowo kontraktowane przez okolicznych rolników.

Podczas I wojny światowej wycofujące się rosyjskie wojska rozebrały odcinki Werbkowice – Kosmów, Mircze – Wronowice i Poturzyn – Kryłów. Po zajęciu terenu przez wojska państw centralnych zostały wybudowane między sierpniem i październikiem 1915 r. przez niemieckie jednostki wojskowe z wykorzystaniem miejscowych chłopów linie Włodzimierz WołyńskiUhnów oraz odchodzące od niej odcinki: GozdówNieledew, HorodłoCzerniawka oraz GrabowiecMiączynZamość. W 1916 linie zostały przejęte przez zarząd austriacki, pod którym kolej została przebudowana z wykorzystaniem materiałów przechowywanych w forcie w Bakończycach należącego do Twierdzy Przemyśl i szyn wykonanych w zakładzie w Diósgyőr (obecnie dzielnica Miszkolca). Pod zarządem niemieckim i austriackim linie HKD służyły wyłącznie do celów militarnych. Dopiero 11 października 1917 r. zostały udostępnione pasażerom. Posiadały one charakterystyczny dla Austro-Węgier rozstaw torów 760 mm. Po wybudowaniu w 1917 r. linii normalnotorowej Zamość – Hrubieszów rozebrano odcinek Miączyn – Zamość. 15 lutego 1918 zamknięto, a następnie rozebrano odcinki Teratyn – Wojsławice, Trzeszczany – Grabowiec i Grabowiec – Miączyn. Istniały również inne koleje polowe zbudowane na czas działań wojennych i zdemontowane po ich zakończeniu, wśród nich Nieledew – Hrubieszów – Uściług – Włodzimierz (do czasu zbudowania linii normalnotorowej), Hrubieszów – Mircze, Hrubieszów – MałkówDołhobyczów – Poturzyn – Bełz, Małków – Kryłów – Włodzimierz, Nieledew – Terebiń – Łaszczów – Pieniany – Uhnów.

W 1918 r. sieć kolei przeszła pod administrację polską. Wykonano wówczas szereg inwestycji. Zbudowano siedzibę zarządu HKD oraz wieżę wodną w Hrubieszowie, budynki dworców w Werbkowicach, Turkowicach, Łaszczowie i Gozdowie, odbudowano linie TeratynWojsławice, WerbkowiceKosmów, PoturzynKryłów, wybudowano linie DziekanówMatczeStrzelce oraz gospodarcze kolejki do posiadłości rolnych odchodzące od linii normalnotorowej KoniuchyHoniatycze, MiączynDub i CześnikiHoryszów (zlikwidowane po II wojnie światowej). Jednocześnie zlikwidowano odcinki Szpikołosy – Włodzimierz Wołyński i Horodło – Czerniawka w dniu 1 listopada 1925[1]. Wymieniono również prowizoryczne drewniane mosty na mocne stalowe konstrukcje. Istniały też plany budowy linii Wojsławice – Chełm i Dziekanów – Strzyżów.

Pod koniec dwudziestolecia międzywojennego sieć kolei wąskotorowej wyglądała następująco: istniał odcinek główny HrubieszówGozdówWerbkowiceŁaszczówUhnów (wykorzystywany w ruchu pasażerskim i towarowym), od którego odchodziły linie WojsławiceGozdów (wykorzystywany w ruchu pasażerskim i towarowym), DziekanówMatczeStrzelce (wykorzystywany w ruchu towarowym), WerbkowiceKosmów (wykorzystywany w ruchu towarowym) i ŁaszczówWożuczyn (wykorzystywany w ruchu pasażerskim i towarowym). Niesprzężony z siecią pozostał odcinek Poturzyn – Kryłów.

W latach 1939-1944 linie HKD były pod administracją niemiecką i nosiły nazwę "Schmalspurbahn Hrubieszów". W 1941 r. wybudowano odcinek DziekanówStrzyżów. Odcinek Poturzyn – Kryłów uzyskał połączenie z główną siecią przez budowę odcinków Łaszczów – Poturzyn i Kosmów – Kryłów. Równolegle rozebrano odcinek WojsławiceUchanie. 15 marca 1944 r. doszło do tragedii – na teren stacji w Gozdowie wtargnęli upowcy i zabili kilkunastu kolejarzy. W sytuacji zagrożenia, ruch na kolei zamarł na kilka miesięcy. Odcinki Witków – Kryłów i Kryłów – Kosmów zostały rozebrane w 1949 r. W 1951 roku wskutek wymiany terenów przygranicznych główny szlak kolejowy został skrócony do wsi Byków (obecnie Magdalenka).

W latach 50. XX wieku doszło do największej w historii HKD inwestycji – wymieniono rozstaw torów z obowiązującego w zaborze austriackim 760 mm na 750 mm oraz przeniesiono zaplecze techniczne z Gozdowa do Werbkowic, gdzie w 1963 została otwarta nowoczesna cukrownia. Jednak w późniejszym okresie, z powodu rozwoju transportu samochodowego, a co za tym idzie zmniejszania się liczby przewozów kolejowych, zaprzestano budowy nowych odcinków, zaprzestano modernizacji, a co więcej kolej powoli zaczęto likwidować. W 1958 r. zlikwidowano i rozebrano odcinek Strzelce – Matcze, a w 1970 r. odcinek Werbkowice – Kosmów. Stopniowo ograniczano także ruch pasażerski. 13 stycznia 1985 r. zamknięto i przeznaczono do rozbiórki odcinki Werbkowice – Byków, Łaszczów – Wożuczyn i Łaszczów – Witków, po śladzie których zbudowano linię normalnotorową prowadzącą z Werbkowic do planowanej cukrowni w Tyszowcach, jednakże cukrownia ostatecznie nie powstała, a linię kolejową rozebrano w latach 2000-2001.

Na przełomie lat 80. i 90. podjęto decyzję o całkowitej likwidacji Hrubieszowskiej Kolei Dojazdowej z powodu nierentowności, a także zniszczonego taboru i braku środków na jego naprawę. Wobec tego 28 kwietnia 1989 r. zamknięto odcinki Gozdów – Nieledew i Szpikołosy – Matcze, 8 maja 1991 r. zawieszono ruch na ostatnich czynnych odcinkach Werbkowice – Hrubieszów – Strzyżów, Gozdów – Nieledew oraz Dziekanów – Szpikołosy, natomiast już 17 maja postanowiono je zlikwidować całkowicie, w tym samym roku rozpoczęto rozbiórkę torów. Przedstawicielom Towarzystwa Miłośników Kolei, 27 listopada 1992 r. udało się ostatni ocalały odcinek kolei Dziekanów – Werbkowice wpisać na listę zabytków, co jednak nie doprowadziło do wznowienia ruchu i nie zapobiegło stopniowej degradacji linii. Resztki taboru znajdujące się na stacji Hrubieszów Wąskotorowy w składzie lokomotywa Lxd2 - 335 i wagon silnikowy Dkd - 603 zostały przetransportowane do Werbkowic 21 lipca 1993 r. (ostatecznie trafiły do Przeworska), co do dziś pozostaje ostatnim przejazdem pociągu po torach HKD, natomiast jesienią 1993 rozebrano odcinek Hrubieszów – Dziekanów. Od tego czasu tory zarosły dziką roślinnością, zaś budynki oraz sprzęt kolejowy zostały zniszczone lub przeznaczone do innych celów, np. budynek dworca w Hrubieszowie przebudowano na blok mieszkalny, rozebrano też wieżę ciśnień w Gozdowie pomimo interwencji konserwatora zabytków. W 2009 PKP S.A. wyburzyło część zabudowań na stacji Werbkowice, natomiast na przełomie lat 00. i 10. XXI wieku doszło do kradzieży szyn i przewodów telekomunikacyjnych na odcinku Gozdów – Werbkowice, co doprowadziło do jego faktycznego zniknięcia.

Obecnie linię Hrubieszów – Werbkowice zamierza się reaktywować z przeznaczeniem dla ruchu turystycznego oraz utworzyć na jej terenie Muzeum Kolei Wąskotorowej.

Linie[edytuj | edytuj kod]

Stan na 31 grudnia 1984. Numeracja linii zgodnie z danymi PKP. Kursywą zaznaczono historyczny przebieg danej linii.

km Nazwa stacji
Linia nr 1018
Werbkowice Wąskotorowe – Strzyżów
0,0 Werbkowice[2]
4,75 Gozdów[3]
8,5 Brodzica
11,85 Hrubieszów Wąskotorowy
16,03 Dziekanów[3]
18,17 Moroczyn
20,74 Husynne
24,87 Strzyżów
Strona kolej.one.pl
km Nazwa stacji
Linia nr 1083
Werbkowice Wąskotorowe – Byków
0,0 Werbkowice[2]
4,94 Malice
7,35 Wronowice
10,47 Turkowice
12,13 Turkowice (zakład)
14,95 Tyszowce
19,89 Tuczapy
23,58 Dobużek
28,85 Łaszczów[3]
36,42 Rokitno
41,62 Ulhówek
44,15 Tarnoszyn
45,69 Byków
48,90 granica państwa
52,20 Uhnów
Strona kolej.one.pl
km Nazwa stacji
Linia nr 1084
Łaszczów – Wożuczyn
0,0 Łaszczów
4,25 Wólka Pukarzowska
7,61 Grodysławice
11,55 Wożuczyn
Strona kolej.one.pl
km Nazwa stacji
Linia nr 1085
Łaszczów – Witków
0,0 Łaszczów
7,81 Telatyn
14,28 Wasylów
17,84 Poturzyn
22,62 Witków
Strona kolej.one.pl
km Nazwa stacji
Linia nr 1086
Gozdów – Uchanie
0,0 Gozdów
5,64 Leopoldów
7,75 Trzeszczany
10,5 Nieledew
18,55 Teratyn
25,32 Uchanie
30,03 Feliksów
35,39 Wojsławice
Strona kolej.one.pl
km Nazwa stacji
Linia nr 1087
Dziekanów – Matcze
0,0 Dziekanów
3,45 Szpikołosy
12,45 Matcze
Strona kolej.one.pl


Ruch pasażerski[edytuj | edytuj kod]

Na podstawie Sieciowego Rozkładu Jazdy PKP.

  • 1917-1918 Włodzimierz – Uhnów
  • 1918-1925 Uściług – Uhnów
  • 1925-1927 Hrubieszów – Uhnów
  • 1927-1934 Hrubieszów – Uhnów, Gozdów – Wojsławice, Łaszczów – Wożuczyn
  • 1934-1937 Hrubieszów – Uhnów
  • 1937-1941 Hrubieszów – Uhnów, Łaszczów – Wożuczyn
  • 1941-1945 Strzyżów – Uhnów, Łaszczów – Wożuczyn
  • 1945-1948 Strzyżów – Uhnów, Dziekanów – Matcze, Łaszczów – Wożuczyn
  • 1948-1951 Strzyżów – Uhnów, Gozdów – Uchanie, Łaszczów – Wożuczyn
  • 1951-1962 Strzyżów – Byków, Gozdów – Uchanie, Łaszczów – Wożuczyn
  • 1962-1971 Strzyżów – Byków
  • 1971-1985 Strzyżów – Łaszczów
  • 1985-1990 Strzyżów – Werbkowice

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Widok dokumentu ICS, www.prawo.pl [dostęp 2017-11-23].
  2. a b Skrzyżowanie z linią normalnotorową
  3. a b c Skrzyżowanie z linią wąskotorową.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bogdan Pokropiński, Hubert Chwedyk, Hrubieszowskie koleje wąskotorowe, Wydawca: Atur Biuro Promocji, Zamość 2008, ​ISBN 978-83-89797-12-4
  • Ariel Ciechański, Rozwój i regres sieci kolei przemysłowych w Polsce w latach 1881-2010, Wydawca: IGiPZ PAN, 2014, ​ISBN 83-61590-34-X​, 9788361590347
  • Dieter Stanfel, K.u.k Militärfeldbahnen im Ersten Weltkrieg.
  • 1916 StationsVerzeichnis der k.u.k Heeresbahn Nord.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]