Hrud

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Hrud
Dawna cerkiew, obecnie kościół rzymskokatolicki
Dawna cerkiew, obecnie kościół rzymskokatolicki
Państwo  Polska
Województwo lubelskie
Powiat bialski
Gmina Biała Podlaska
Liczba ludności (2013) 535[1]
Strefa numeracyjna (+48) 83
Kod pocztowy 21-500
Tablice rejestracyjne LBI
SIMC 0010636
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubelskiego
Hrud
Hrud
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Hrud
Hrud
Ziemia52°05′44″N 23°08′10″E/52,095556 23,136111
Cmentarz w Hrudzie

Hrud (przed 1 stycznia 1990 Grud[2]) – wieś w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie bialskim, w gminie Biała Podlaska.

Wieś magnacka położona była w końcu XVIII wieku w hrabstwie bialskim w powiecie brzeskolitewskim województwa brzeskolitewskiego[3]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa bialskopodlaskiego.

Miejscowość położona 6 km na północ od miasta Biała Podlaska. Obecnie liczy ok. 800 mieszkańców. We wsi istnieje szkoła podstawowa, filia Gminnej Biblioteki Publicznej, Ochotnicza Straż Pożarna włączona do ogólnopolskiego systemu ostrzegania, Dom Kultury, które mieści się w remizie strażackiej. Miejscowość ma również parafię rzymskokatolicką i cmentarz.

Działalność prowadzą również dwa sklepy spożywcze, przetwórnia warzyw – suszarnia, firma przewozowa i kilka mniejszych firm związanych z rolnictwem i przetwórstwem rolno-spożywczym. Większość mieszkańców związana jest z rolnictwem lub dojeżdża do pracy do Białej Podlaskiej.

Pochodzenie nazw[edytuj]

Istnieje kilka teorii na temat powstania nazwy wsi:

  • Nazwa Hrud powstała w wyniku przekształcenia nazwy miejscowej Gród pod wpływem działania języka polskiego. Zaś nazwa Gród może pochodzić od grodu jaki mógł być obecny na tym terenie. Choć jest to najczęściej spotykane wytłumaczenie nazwy miejscowości, lecz jednak brak jakichkolwiek dowodów na potwierdzenie tej tezy. Brak badań archeologicznych i innych śladów czy dokumentów potwierdzających, to główne przesłanki na odrzucenie w obecnej chwili tej teorii.
  • Druga teoria mówi, iż nazwa Hrud wywodzi się od białoruskiego słowa grud, grudok (hrudok). Słowo to oznacza miejsce, miejscowość, wieś czy przysiółek położone na wzniesieniu, nad rzeką, potokiem, otoczone bagnami, lasami i łąkami, czasami w trudno dostępnym miejscu. Faktycznie Hrud położony był nad rzeczką Białką, która już nie istnieje – wyschła po melioracji przeprowadzonej w latach 60-70 XX wieku. Leży też na lekkim wzniesieniu. Lasy i łąki towarzyszą Hrudowi do tej pory, zaś bagna to nieodległe tereny, kilka kilometrów od centrum w okolicznych lasach i na łąkach, część z nich wyschła.
  • Trzecia, najmniej poznana i najbardziej tajemnicza teoria mówi, iż nazwa Hrud jest nazwą topograficzną od rus. hrud (grąd), czyli gruda, bryłka, jednak brak jakiegokolwiek wytłumaczenia szerszego tej kwestii. Zarówno w literaturze jak i innych źródłach pisanych próżno by szukać potwierdzenia lub zaprzeczenia dla tej teorii.

Historia[edytuj]

Najstarsze ślady pisane, do jakich udało się dotrzeć na temat Hruda, datują powstanie parafii unickiej w roku 1666. Parafię ufundował właściciel wsi Michał Kazimierz Radziwiłł, który w niedalekiej przyszłości stał się właścicielem całej Białej Podlaskiej i okolicznych włości. W Hrudzie w tamtych czasach istniał folwark.

Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich z 1882 roku wymienia nazwę Hrud. Jest to własność włościańska w powiecie konstantynowskim nad rzeką Białką, o 5 wiorst na północ od Białej, przy trakcie bialsko-janowskim, przylega do folwarku Roskosz. W roku 1827 było tu 40 domostw i 437 mieszkańców, obecnie (1882) – 59 domostw i 585 mieszkańców[4]. Powstanie styczniowe miało ogromny wpływ na dalszą historię Podlasia. Brak jest jednak jakichkolwiek śladów pisanych na temat udziału mieszkańców Hruda w tym powstaniu. Niewątpliwe jest, iż takowy udział musiał wystąpić. Po powstaniach prześladowania dotknęły bowiem mieszkańców okolic wsi.

Hrud znajdował się na obszarze zaboru rosyjskiego. W latach 1865 władze carskie rozpoczęły działania przygotowujące do likwidacji unickiej diecezji chełmskiej i przekształcenia parafii unickich na prawosławne. Hrud należał do grona parafii, w których wierni, pomimo prześladowań i kar, pozostali wierni katolicyzmowi (oporni). Po likwidacji unickiej diecezji chełmskiej, gdy w Hrudzie istniała już parafia prawosławna, na rzecz oporu unitów działali aktywnie w Hrudzie: Jakub Kozak, Stefan Tomczuk, Szymon Wachowicz. Opór unitów z Hrudu opisał Władysław Reymont w wydanym w 1910 zbiorze pt. Z ziemi chełmskiej.

W czasie I wojny światowej wycofujące się wojska niemieckie dokonały spalenia części Hruda, ocalały tylko budynki osób, które nie uciekły przed docierającym do wsi wojskiem. Odbudowa wsi trwała dosyć długo. W 1937 Jan Karski, dziedzic na Roskoszy, ufundował we wsi szkołę powszechną. W tym samym okresie Karski dobudował zakrystie, ganek z wieżą i miejscem dla organisty do kościoła, plebanie wraz z zabudowaniami. Ponadto przez cały okres wspierał on aktywnie zarówno parafię jak i szkołę.

Z roku 1939 wieś położona była w gminie Witulin, gromada Hrud. Zajmował teren 2 523,54 ha i miał 779 mieszkańców. W tym czasie istniała już (w latach 30. XX w.) parafia rzymskokatolicka w Hrudzie. Kościołem parafialnym była dawna cerkiew unicka, a następnie prawosławna. W nowej szkole powszechnej I stopnia uczyło się 94 dzieci. W tym okresie działało Kółko Rolnicze – 28 członków. Prowadzono również sklep ze sprzedażą napojów alkoholowych.

Okres II wojny światowej nie przynosi zasadniczych wydarzeń. Oprócz stacjonujących wojsk niemieckich wyruszających na front wschodni oraz w końcowym okresie wojsk rosyjskich żadnych poważniejszych incydentów nie zanotowano. Jak w całym kraju wiele osób ucierpiało w pożodze wojennej, wiele zginęło, dużo osób wywieziono na roboty przymusowe do III Rzeszy. Były też osoby działające aktywnie w Armii Krajowej czy innych organizacjach partyzanckich tego okresu. Elektryfikacja została przeprowadzona tuż po wojnie, istnieją nawet ślady, że istniał za czasów okupacji niemieckiej agregat prądotwórczy do zasilania zabudowań we wsi Hrud. Po wojnie nastąpiła reforma rolna. Wielu mieszkańców Hruda otrzymało ziemie, po rozparcelowaniu majątku dziedzica Karskiego. Rozpoczyna się odbudowa wsi. W okresie lat 60. zbudowano świetlicę i bazę Kółka Rolniczego w Hrudzie, zlewnię mleka, sklep spożywczy GS, punkt skupu żywca. Kolejne lata przynoszą następujące zmiany w porządku chronologicznym:

  • Nowa Remiza Strażacka początek lat 80.
  • Szkoła Podstawowa, 1994 – oddana do użytku.
  • Telefonizacja całej wsi. lata 1992-1999.
  • Szosa asfaltowa przez całą miejscowość 1996-2003.

Ważnym wydarzeniem dla Szkoły Podstawowej było nadanie szkole imienia Błogosławionych Unitów Podlaskich w roku 2000. W nadaniu imienia szkole uczestniczyło wiele znakomitych gości. Odbyła się uroczystość, którą relacjonowały prasa, radio i telewizja. Była to pierwsza w Polsce szkoła tego imienia.

Zabytki[edytuj]

Według rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa[5] na listę zabytków wpisane są obiekty:

  • cerkiew prawosławna, obecnie kościół rzymsko-kat. p. w. Zwiastowania NMP z 1875, nr rej.: A-281 z 20.08.1997

Przypisy

  1. GUS. Bank Danych Lokalnych
  2. M.P. 1989 nr 42 poz. 338
  3. Вялiкi гicтарычны атлас Беларусi Т.2, Mińsk 2013, s. 106.
  4. Hrud 1 w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, Tom III (Haag – Kępy) z 1882 r.
  5. NID: Rejestr zabytków nieruchomych, województwo lubelskie. [dostęp 20 grudnia 2010].

Bibliografia[edytuj]

  • Dębski K. Bohaterstwo unitów podlaskich. Czerwińsk 1989 r.
  • Górny. B. Monografia powiatu bialskiego. Biała Podlaska 1939.
  • Grabczikaj C.M. Białorusko-rosyjski słownik. Narodnaja Aswieta. Mińsk 1991.
  • Maksymiuk P. Unici podlascy. „Podlaskie ECHO Katolickie” 4(135)/98. Siedlce 1998.
  • Mirowicz A., Dulewicz I., Grek-Pabis I., Maryniak I.Wielki Słownik Rosyjsko Polski, t.1 A-O. Państwowe Wydawnictwo Wiedza Powszechna, Wydawnictwo Sowietskaja Encykłopedija. Warszawa-Moskwa 1970.
  • Sulimierski F. Walewski W. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Druk „wielki” Nowy Świat Nr 59. Warszawa 1882.
  • Urzędowe nazwy miejscowości i obiektów fizjograficznych. Województwo lubelskie, powiat bialski. urząd Rady Ministrów. Biuro ds. Prezydiów Rad Narodowych. Warszawa 1960.

Linki zewnętrzne[edytuj]