Iłowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Iłowa (ujednoznacznienie).
Iłowa
Renesansowy pałac, dziedziniec
Renesansowy pałac, dziedziniec
Herb
Herb Iłowej
Państwo  Polska
Województwo  lubuskie
Powiat żagański
Gmina Iłowa
gmina miejsko-wiejska
Data założenia X wiek
Prawa miejskie 1679-1830
ponownie od 1962
Burmistrz Paweł Lichtański
Powierzchnia 9,11 km²
Wysokość 121,9-127,2 m n.p.m.
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

3 977[1]
433,2 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 68
Kod pocztowy 68-120
Tablice rejestracyjne FZG
Położenie na mapie powiatu żagańskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu żagańskiego
Iłowa
Iłowa
Położenie na mapie województwa lubuskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubuskiego
Iłowa
Iłowa
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Iłowa
Iłowa
Ziemia51°30′07″N 15°12′21″E/51,501944 15,205833
TERC
(TERYT)
4081110044
Urząd miejski
ul. Żeromskiego 27
68-120 Iłowa
Strona internetowa

Iłowa (pol. hist. Ilwa[2][3][4], niem. Halbau[5]) – miasto w województwie lubuskim, w powiecie żagańskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Iłowa.

Położone na Nizinie Śląsko-Łużyckiej na wysokości 122–125 m n.p.m., wśród Borów Dolnośląskich, nad Czerną Małą, Czerną Wielką i Czernicą. Historycznie leży na pograniczu Dolnego Śląska i Górnych Łużyc.

Według danych z 31 grudnia 2011 r. miasto zamieszkiwało 4048 mieszkańców[6].

Położenie[edytuj]

Miasto Odległość
w linii prostej
km
Odległość
drogowa[7]
km
Gorzów Wielkopolski 145 175
Wrocław 130 153
Zielona Góra 55 63

Odległości od granic:

Toponimia[edytuj]

Jedna z ulic w Berlinie-Steglitz od 24 lipca 1954 nosi nazwę Halbauer Weg[8]. Wieś w Saksonii w powiecie Budziszyn, w gminie Cunewalde nosi nazwę Halbau

Historia[edytuj]

Współczesna Iłowa powstała w X wieku, jako osada leśna na terytorium plemiennym Dziadoszan[3][4], na rozstajach szlaków handlowych prowadzących z Żagania do Zgorzelca i z Legnicy do Gubina[9].

W roku 1000 Bolesław Chrobry wyruszył w stronę zachodnich granic swego państwa, aby – według Joachima Lelewela[3] – w okolicach Iłowej uroczyście przywitać swojego gościa Ottona III i razem z nim udać się na zjazd do Gniezna:

Quote-alpha.png
Z Rzymu więc roku 1000, Otto III cesarz, przybywa na krańce królestwa króla polskiego Bolesława. Od Ilwy (Halbau) we włości Djedesów leżącej, z wielkimi przyjaźni oznakami, przyjął gościa Bolesław, i nie do opisania, ani do pojęcia wydało się Niemcom, z jaką wspaniałością cesarza przez swe kraje aż do Gniezna prowadził.

Za czasów panowania Piastów śląskich miejscowość nie odgrywała większej roli politycznej. Natomiast w roku 1241 jej mieszkańcy wzięli udział w bitwie pod Legnicą z Mongołami[9][10].

13 sierpnia (lub 10[11]) 1356 cesarz Rzeszy Karol IV Luksemburski nadał w lenno braciom von Kottwitz z obecnych Kotowic das halbe Dorf an dem wasser Czirne (dosł. „pół wsi nad Czerną”)[12]. Z tego okresu wywodzi się pierwsza niemiecka nazwa Iłowej – Halbe Dorf, którą z biegiem czasu przekształcono w Halbe Aue (niem. Aue= łąka, błonia) i później skrócono do Halbau. W 1440 wojska Górnołużyckiego Związku Sześciu Miast na polecenie i pod wodzą kupców zgorzeleckich zdobyły i zniszczyły iłowski zamek Kottwitzów w odwecie za udzielanie przez nich schronienia rycerzom-rabusiom. Miejscowość była własnością Kottwitzów do 22 września 1567[11] (według innych źródeł do roku 1566[13] lub 1570[14]), kiedy Baltazar Kotowicz, sprzedał rodzinne dobra wraz z okolicznymi wsiami Konin i Saatz (obecnie północna część Iłowej – Żaków) i lasami czeskiemu gubernatorowi hrabstwa kłodzkiego, freiherrowi Königsbrück[15], radcy cesarza Ferdynanda I[11] Krzysztofowi von Schellendorf[10].

W 1459 roku na ziemi należącej do śląskiego księstwa żagańskiego nad Czerną Małą powstała pierwsza z siedemnastu[13] hamerni wykorzystująca drewno z okolicznych lasów i lokalne pokłady rudy darniowej, a do napędu koło wodne. W tej części dzisiejszej Iłowej (wówczas Dorf Halbau lub Kühza(h)l[5][16][17]) w 1668 roku wybudowano ewangelicki kościół graniczny.

Większa część obecnego miasta leżała w Górnych Łużycach, wchodzących później w skład Saksonii (od 1635), a następnie od 1815 do pruskiej prowincji Śląsk.

7 maja 1679 łużycka Iłowa uzyskała od elektora Saksonii Jana Jerzego II prawa miejskie. Była wówczas własnością Helgi Małgorzaty von Friesen[18]. W 1682 roku hrabia Baltazar von Promnitz z Żar wykupił Iłowę i doprowadził do rozkwitu miasta. Z tego okresu pochodzi aktualny herb miasta. Wszystkie jego elementy wywodzą się z herbu Promnitzów: strzała i gwiazdy w polu czerwonym to ich herb rodowy, natomiast biały pies to klejnot herbowy tegoż rodu (według niektórych źródeł chart na czerwonym polu pochodzi z herbu rodziny von Friesen[11]). Do rozległych dóbr hrabiowskich należało wiele okolicznych wsi. Te posiadłości tworzyły łużycką enklawę na obszarze śląskiego księstwa żagańskiego[19]. W rękach rodziny Promnitzów Iłowa pozostawała do czasu, gdy po nieoczekiwanej śmierci w wieku 33 lat ostatniego z rodu Baltazara Fryderyka v. Promnitz zu Halbau (zm. 2 lutego 1744)[11][20][21] latyfundium iłowskie przeszło na własność wdowy[21] Anny Zofii Krystyny de domo von Erbach-Fürstenau, która 5 października 1751 roku wyszła po raz czwarty za mąż za Friedricha Augusta von Kospoth[14]. Z tego związku pochodził Friedrich August II v. Kospoth, który po rozwodzie opuścił rodzinny majątek zapisując go byłej żonie Amelii Helenie, która z kolei sprzedała go hrabinie von Dohna[11]. Miasto było słynne z pierników produkowanych tu w XVIII wieku według chronionej przywilejem receptury[13]. Okres rozkwitu szybko minął a miasto przechodziło przez wiele rąk (do końca XIXw. Iłowa miała ponad 30 właścicieli[11]) tracąc swój miejski charakter, co doprowadziło w 1830 roku do odebrania części należącej dawniej do majątku hrabiowskiego praw miejskich i zaszeregowania jako „miasteczko” (niem. Marktflecken). 24 sierpnia 1861 zmarł ostatni z Kospothów a wdowa po nim 1 marca 1862 sprzedała liczącą 3200 mórg magdeburskich posiadłość Conradowi baronowi von Reck[14]. Według Güteradressbuch Schlesien dla powiatu Sagan w 1873 roku, Iłowa zajmowała powierzchnię 3076 mórg a jej właścicielem była Adela von Pohl z d. Metzko[22] lub Mleczko[11].

Wskutek reform administracji pruskiej 19 stycznia 1874 utworzono Amtsbezirk Halbau składający się z gmin Birkenlache, Halbau Ober-Laustitz, Städtisch Halbau, Heiligensee (Poświętne), Klix Ober-Lausitz (Klików), Neudorf, Neuhaus (Nowoszów), Nicolschmiede Ober-Lausitz, Schlesisch Nicolschmiede (Kowalice), Zehrbeutel Ober-Lausitz (Dolanowo) i Gutsbezirk Halbau. Od 1 stycznia 1908 do Amtsbezirk Halbau należała również gmina Schlesisch Halbau[23].

Główna brama do Parku Miejskiego

6 stycznia 1902 roku właścicielem Iłowej został ambasador cesarskich Niemiec na dworze Cesarza Japonii, hrabia Rzeszy Niemieckiej Fritz von Hochberg (wł. Friedrich Maximilian hr. von Hochberg zu Fürstenstein, 1868–1921) pochodzący z rezydującej w Książu k. Wałbrzycha rodziny von Hochbergów[11]. Przyczynił się do modernizacji pałacu i rozbudowy istniejącego od XVII w. ogrodu angielskiego o założenie parkowe z ogrodami w stylu francuskim i japońskim oraz stanowiącego główną oś widokową ogrodu w stylu chińskim (najprawdopodobniej jedynego w Polsce)[11]. Do dzisiaj rosną tutaj liczne okazy wielowiekowych drzew, krzewów ozdobnych i rododendronów. O klasie parku najlepiej świadczy fakt, że stał się inspiracją do powstania Ogrodu Japońskiego we Wrocławiu – zaprojektowanego przez hrabiego Fritza[24] podróżnika i autora An eastern voyage: a journal of the travels of Count Fritz Hochberg through the British empire in the East and Japan (1910)[25] uznawanego w tamtych czasach za największego niemieckiego znawcę japońskiej sztuki ogrodowej, ogrodnika i kolekcjonera dzieł sztuki orientalnej, oraz wykonawcę projektu ogrodu inspektora ogrodowego Anlaufa[26] i ogrodnika Erntela[13]. Do dziś zachował się układ ścieżek, sztuczne jeziorko i wyspy. Pałac i park były powodem dumy hrabiego Hochberga i miejscem odwiedzanym przez znane osobistości. M.in. kilkukrotnie gościła tu księżna Daisy von Pless[27]bratowa Fritza[28]. Hrabia był wielkim miłośnikiem psów różnych ras. Dla nich wybudował tor wyścigów oraz założył cmentarz z licznymi epitafiami[11].
Na przełomie sierpnia i września 1939 roku w Iłowej odbyła się wystawa dalii. Oprócz tysiąca odmian kwiatów, zaprezentowano osiągnięcia ogrodnictwa, jak i uprawy winorośli, brzoskwiń oraz innych owoców i warzyw.

Plan miasta

Po zajęciu miasta pod koniec lutego 1945 roku, radzieckie władze wojskowe oddały władze administracyjną w ręce polskie. Z braku ludności wynikającego z działań wojennych Iłowa zaszeregowana została do miana wsi. Pierwszym polskim wójtem w Iłowej był Stefan Urbański, były robotnik przymusowy wracający z Niemiec. Po zakończeniu wojny do Iłowej przyłączona została wieś Saatz (obecna część Iłowej – Żaków) oraz wschodnia część wsi Charlottenhof (obecnie część miasta nosząca nazwę Karolinów). W latach 1946-1952 Iłowa znajdowała się na obszarze ówczesnego województwa wrocławskiego. Następnie od 1 lipca 1952, wraz z utworzeniem nowego województwa zielonogórskiego weszła w jego skład. W 1962 roku Iłowej przywrócono prawa miejskie i stała się ona 37. miastem województwa, do którego należała aż do podziału administracyjnego kraju z roku 1999, który wyłonił województwo lubuskie.

Filia Groß-Rosen[edytuj]

Podczas II wojny światowej (od 18 lipca 1944[29] – pierwsi więźniowie od 26 lipca[30]) w Iłowej lub najbliższej okolicy znajdował się[31] męski podobóz obozu koncentracyjnego Gross-Rosen[32][33]. Zlokalizowany był w pobliżu autostrady Berlin-Wrocław (obecna DK18). Więziono w nim ponad tysiąc więźniów[34] wykorzystywanych do pracy w przemyśle lotniczym. 12 lutego 1945 więźniów zdolnych do długiego[35] marszu ewakuowano do KL Bergen-Belsen, gdzie przybyli 20 marca. Pozostałych więźniów uwolniono 15 lutego[36].

Demografia[edytuj]

Rozwój demograficzny miasta do wybuchu II wojny światowej kształtował się następująco:

  • 900 mieszk. (1835)[37]
  • 1219 mieszk. (1885)[38]
  • 1890 mieszk. (1890)[39]
  • Spis z 1 grudnia 1910 wyróżniał cztery niezależne części miasta (gminy – niem. Landgemeinde):
    • miejską (Städtisch Halbau) – 1333 mieszkańców
    • górnołużycką (Halbau in Ober Lausitz) – 425 mieszkańców
    • śląską (Schlesisch Halbau) – 270 mieszkańców
    • oraz obszar dworski Gutsbezirk Halbau obejmujący pałac, zabudowania przypałacowe oraz park – 145 mieszkańców
Trzy pierwsze połączono 28 października 1914 w jedną całość, do której 30 września 1928 przyłączono „majątek”.
  • 3310 mieszk. (1933)
  • 3481 mieszk. (1939), w tym:
    • dołączona 1 marca 1936 wieś Dolanowo (Zehrbeutel) licząca 162 mieszkańców (1925)
  • Piramida wieku mieszkańców Iłowej w 2014 roku [1].


Piramida wieku Ilowa.png

Zabytki[edytuj]

Pałac nad Czerną Małą
Cmentarz Komunalny w Iłowej

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[40]:

  • kościół ewangelicki, obecnie rzym-kat. filialny pod wezwaniem Chrystusa Króla, z 1729 roku, proj. Giovanni Simonetti
  • dawna plebania, Rynek 10, murowano-szachulcowa, z XVII wieku
  • zespół pałacowy, z XVII-XX wieku:
  • zespół willowy, ul. Kolejowa 15, z początku XX wieku: willa, budynek gospodarczy, ogród, brama wjazdowa z furtą
  • domy, Rynek 3, 1752 roku; nr 5, w połowie XVIII wieku, nie istnieje
  • gospoda zajazd, ul. Żagańska 21, XVIII wieku
  • młyn wodny, ul. Młyńska 5, z połowy XVIII wieku
  • urządzenia hydrotechniczne zbiornik wodny, dwa jazy.

Transport[edytuj]

Drogowy[edytuj]

W odległości 3 km na północ od centrum Iłowej na DK18 (przyszłej autostrady A18), która stanowi szybkie połączenie z Olszyną oraz z Wrocławiem, zlokalizowano węzeł Iłowa. Przez miasto przechodzi DW296 (Kożuchów-Żagań-Lubań), oraz DW300 (Iłowa-Gozdnica). Około 35 km na południe od Iłowej zlokalizowany jest węzeł Godzieszów na autostradzie A4.

Przystanki autobusowe: Dolanowo, Rynek/ul. Pułaskiego i Eskord/ul. Borowska.

Kolejowy[edytuj]

Pociąg relacji Zielona Góra – Węgliniec na stacji Iłowa Żagańska

W Iłowej znajduje się przystanek kolejowy Iłowa Żagańska. Przez miasto przebiega czynna od roku 1846 linia kolejowa nr 282 Jasień-Miłkowice, której odcinek Żary-Węgliniec (przebiegający przez gminę) zamknięto dla ruchu pasażerskiego w 2002. Od 10 grudnia 2006 roku linia otwarta ponownie; obsługiwana lubuskimi oraz dolnośląskimi spalinowymi zespołami trakcyjnymi. Od 12 grudnia 2010 roku połączenia pasażerskie z postojem w Iłowej prowadzą dwie spółki przewozowe: Koleje Dolnośląskie oraz Przewozy Regionalne (zakład w Zielonej Górze)[42]. Pobliskie stacje węzłowe znajdują się w Żarach i (na terenie województwa dolnośląskiego) Węglińcu.

Lotniczy[edytuj]

Najbliższe[43] pasażerskie porty lotnicze znajdują się w:

Sport i rekreacja[edytuj]

Piast Iłowa[edytuj]

W mieście działa Klub Piłkarski Piast Iłowa. Został założony w 1946 r. Zbankrutował w 2005 r. i w jego miejsce powstał Klub Sportowy Vitrosilicon, który w 2013 r. zmienił nazwę na Klub Piłkarski Piast (9 sierpnia 2005 wpisany do KRS[44]). Piast Iłowa oprócz drużyny piłkarskiej seniorów prowadzi także drużyny młodszych grup wiekowych. W pierwszym sezonie istnienia (2005/06) po zdecydowanym zwycięstwie rozgrywek klasy B, klub wywalczył awans do rozgrywek klasy A. W sezonie 2007/08 występował w klasie okręgowej. Swoje mecze Piast rozgrywa na Stadionie Miejskim w Iłowej. Do dyspozycji klubu jest także boisko piłkarskie przy ul. Żagańskiej. Klub w sezonie 2007/2008 zakończył rozgrywki zielonogórskiej klasy okręgowej na I miejscu wywalczając awans do IV ligi. W klubie występował Henryk Cackowski, zawodnik, który zaliczył kilka występów w I i II lidze. Sezon 2008/09 drużyna zakończyła na 1. miejscu grupy lubuskiej IV ligi i awansowała do rozgrywek grupy dolnośląsko-lubuskiej III ligi. W sezonie 2009/10 spadła do IV ligi.

Oprócz sekcji piłkarskiej Klub Piłkarski Piast prowadzi sekcję szachową – obecnie III liga oraz sekcję tenisa stołowego. Barwy klubu: niebiesko-białe.

Stadion Miejski[edytuj]

Stadion Miejski w Iłowej mieści się przy ul. Piaskowej 1a. Powstał przed rozpoczęciem II wojny światowej jako miejski kompleks sportowy, składający się z piłkarskiego boiska głównego, obecnie o wymiarach 105 m x 78 m, z wyposażeniem lekkoatletycznym (rzutnie do pchnięcia kulą, rzutu dyskiem i oszczepem, skocznia do skoku w dal) otoczonego 400-metrową bieżnią, z trybunami o pojemności 2000 miejsc (w tym 768 siedzących), dwóch boisk treningowych, boiska do koszykówki, 50-metrowego otwartego basenu pływackiego z trampoliną i wieżą do skoków (max. głębokość 4 m) i rekreacyjnego stawu z wypożyczalnią sprzętu pływającego i restauracją. Po zakończeniu działań wojennych zniszczeniu uległa restauracja, zaniedbany został staw wraz z infrastrukturą rekreacyjną. Ostatecznie zostało ono zasypane i na jego miejscu powstało trzecie boisko piłkarskie oraz plac do gry w koszykówkę; basen współcześnie skrócono o połowę długości.

Z obiektów stadionowych zarządzanych przez klub sportowy korzystają piłkarze Piasta Iłowa i UKS Iłowa.

Koło PZW[edytuj]

Iłowskie Koło PZW roztacza opiekę nad powstałym w latach 70. XX wieku w Borach Dolnośląskich na pograniczu województw lubuskiego i dolnośląskiego na południe od Klikowa i na wschód od drogi wojewódzkiej nr 296 w miejscu opuszczonej (istniejącej jeszcze w 1952[45][46][47]) gromady Brzeźna (niem. Birkenlache) w gminie Ruszów na Czernej Małej zbiornikiem retencyjno-rekreacyjnym51°27′27,688″N 15°12′11,599″E/51,457691 15,203222. Tzw. „Zalew w Klikowie” ma powierzchnię ok. 17 ha i średnią głębokość 1,7 m.

Przemysł[edytuj]

Państwowa Huta Szkła w Iłowej rozpoczęła swoją działalność 1 września 1945 z przekształcenia przedwojennej niemieckiej huty szkła Glashüttenwerke H. Kleinpaul. Od września 1947 zakład zmienił nazwę na Zakłady Szklarskie „Iłowa”. W 1950 do przedsiębiorstwa Żagańskie Huty Szkła skupiającego hutę szkła z Iłowej oraz Hutę Szkła Butelkowego i Gospodarczego Łuknica z Łęknicy, włączone zostały Zakłady Szklarskie w Wymiarkach. Żagańskie Huty Szkła w Iłowej podlegały Ministerstwu Przemysłu Szklarskiego, a potem Ministerstwu Przemysłu Materiałów Budowlanych. Zakłady produkowały szkło opakowaniowe dla przemysłu spożywczego i farmaceutycznego, luksfery oraz ceramiczne i szklane izolatory elektryczne. ŻHS w Iłowej w latach 1988–1991 zostały przekształcone w spółkę akcyjną Vitrosilicon S.A. w 100% zależną od Ciech S.A. W skład nowo powstałej spółki nie weszła Huta Szkła Wymiarki, która utworzyła osobną spółkęHutsop. Pod koniec lat 90. XX wieku zamknięta została huta szkła w Łęknicy, a spółka nabyła zakład w Żarach Kunicach, gdzie została przeniesiona produkcja szklistego krzemianu sodu z Łęknicy. W 2001 w zakładzie Iłowa uruchomiono jedyną w Polsce produkcję pustaków szklanych znanych na rynku pod marką ClaroGlass – laureata godła Teraz Polska w 2007 roku. Firma jest jedynym w kraju i jednym z nielicznych na świecie producentów szklistego krzemianu sodu i potasu produkuje również szkło wodne sodowe i potasowe, a także słoje oraz szklane lampiony do zniczy.
  • Zakłady Tkanin Technicznych ESKORD (zbankrutowała, teraz magazyny Vitrosilicon oraz baza przeładunkowa Intra), ul. Borowska 8
Tkalnia mechaniczna Fa. Wilhelm Winkler AG istniała w Iłowej w latach 1842–1945[48]. Jej zabudowania wraz z wyposażeniem posłużyły w okresie powojennym do założenia Zakładów Tkanin Technicznych „Eskord”.
  • INTRA S.A. – Międzynarodowy Transport Pojazdami Specjalistycznymi, ul. M. Konopnickiej 5
  • Hatex Znicze, ul. Konopnickiej 11
  • Karoplast Okna, ul. Żaków 31
  • Feryster, ul. Traugutta 4 – producent podzespołów elektronicznych.

Oświata[edytuj]

  • Przedszkole Miejskie w Iłowej,
  • Szkoła Podstawowa im. Lotników Alianckich w Iłowej,
  • Gimnazjum im. Jana Pawła II w Iłowej,
  • Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych w Iłowej,
  • Biblioteka,

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj]

Gminy partnerskie[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]

Przypisy

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/Ilowa, w oparciu o dane GUS.
  2. Ilwa w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, Tom III (Haag – Kępy) z 1882 r.
  3. a b c Joachim Lelewel Polska wieków średnich, czyli Joachima Lelewela w dziejach narodowych polskich postrzeżenia, t. II, s. 25.
  4. a b Wacław Aleksander Maciejowski Pierwotne dzieje Polski i Litwy, s. 380.
  5. a b Johann Gottlieb Mischke: Das Markgrafthum Ober-Lausitz, Königlich Preußischen Antheils, in geschichtlicher, statistischer und topographischer Hinsicht. G. Köhler, Görlitz 1861, s. 215 (niem.).
  6. GUS: Ludność w gminach według stanu w dniu 31.12.2011 r. bilans opracowany w oparciu o wyniki NSP’2011.
  7. Według GoogleMaps.
  8. Kauperts. Straẞenfṻhrer durch Berlin (niem.).
  9. a b Archiwum Państwowe w Zielonej Górze z siedzibą w Starym Kisielinie, nr zespołu: 963.
  10. a b Miasto Iłowa na oficjalnej stronie ilowa.pl.
  11. a b c d e f g h i j k Czekalski, Mieczysław „Park dworski w Iłowej. Monografia z przewodnikiem”, Wyd. Prodruk, Poznań 2009, ISBN 978-83-61607-28-1.
  12. regest #2492 w: Regesta Imperii (niem.).
  13. a b c d Józef Pilch, Stanisław Kowalski Leksykon zabytków architektury Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Arkady, Warszawa 2012, s. 275-276, ISBN 978-83-213-4730-1.
  14. a b c zasoby Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu Wrocławskiego, Zentral- und Landesbibliothek Berlin: Sammlung Duncker (niem.).
  15. The Connoisseur, t. 105, s. 66 (ang.).
  16. Zimmermann, Friedrich Albert Beyträge zur Beschreibung von Schlesien Bd.7, s. 95, Brzeg, 1787 (niem.).
  17. Weigel, Johann Adam Valentin Das mittelbare Fürstenthum Sagan w: Geographische, naturhistorische und technologische Beschreibung des souverainen Herzogthums Schlesien. Die Fürstenthümer Sagan und Breslau, Berlin, 1802 (niem.).
  18. Friedrich Adolph Schumann, Albert Schiffner Vollständiges staats- post- und zeitungslexikon von Sachsen, Zwickau, 1816, t. III, s. 670-671 (niem.).
  19. Łużyce w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego, Tom V (Kutowa Wola – Malczyce) z 1884 r.
  20. W. R. Ward The Protestant Evangelical Awakening, s.117 (ang.).
  21. a b Die Familie von Promnitz.
  22. Güteradressbuch Schlesien 1873/Sagan (niem.).
  23. kalendarium historii Amtsbezirk Halbau (niem.).
  24. Kyoto National Museum (ang.).
  25. Internet Archive – Hochberg, Friedrich Maximilian, Graf von, An eastern voyage: a journal of the the travels of Count Fritz Hochberg through the British Empire in the East and Japan (1910) (ang.).
  26. Ambasada Japonii w Polsce.
  27. Pamiętnik Daisy – Princess of Pless w serwisie Google Books (ang.).
  28. Koch, W. John Daisy Princess Of Pless: A Discovery, s. 152 w serwisie Google Books (ang.).
  29. [1] (niem.).
  30. [2] (niem.).
  31. Abraham Kajzer: Za drutami śmierci. Wałbrzych, Muzeum Gross-Rosen: 2013.
  32. Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dn. 20.09.2001 w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz. U. z 2001 r. Nr 106, poz. 1154).
  33. Konieczny, Alfred KL Gross-Rosen hitlerowski obóz koncentracyjny na Dolnym Śląsku 1940-45 Mapa filii KL Gross-Rosen, s. 30, tabela 4 Chronologia organizowania podobozów KL Gross-Rosen, s. 34, Muzeum Gross-Rosen, Wałbrzych 2007, ISBN 978-83-89824-02-8.
  34. Gross-Rosen.
  35. Około 450 km według usługi Google Maps.
  36. Zob. też Sipowicz Jan, Filia obozu koncentracyjnego Gross-Rosen w Iłowie w pow. żagańskim (Arbeitslager Halbau) w: Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi t.1 s. 157-190, wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, 1974.
  37. Karl Friedrich Vollrath Hoffmann Deutschland und seine Bewohner: ein Handbuch der Vaterlandskunde für alle Stände, s. 441 (niem.).
  38. według Meyers Konversations-Lexikon (wyd. 4; 1885-1892), 8. Band: Hainleite – Iriartea, S. 8 (niem.).
  39. według Meyers Konversations-Lexikon (wyd. 14; 1894-1896), 8. Band: Gilde – Held, S. 664 (niem.).
  40. Rejestr zabytków nieruchomych woj. lubuskiego - stan na 31.12.2012 r. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 4.3.13]. s. 116-117.
  41. Lubuski Wojewódzki Konserwator Zabytków.
  42. serwis Kolejowe Łużyce
  43. Odległości i czas przejazdu na podstawie maps.google.com.
  44. KRS online.
  45. Messtischblatt Nr. 4557 Rauscha (1940).
  46. Fokt, Krzysztof Przedkomisyjne nazwy miejscowości dawnego powiatu zgorzeleckiego.
  47. Bena, Waldemar Człowiek i przyroda w Puszczy Zgorzelecko-Osiecznickiej w minionym, XX wieku.
  48. Staatsarchiv Chemnitz.
  49. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 4 czerwca 2014.
  50. www.ilowa.pl.
  51. www.ilowa.pl.