Wojna peloponeska (431–404 p.n.e.)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z II wojna peloponeska)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Wojna peloponeska
Ilustracja
Początek wojny peloponeskiej
Czas 431404 p.n.e.
Miejsce Grecja, Azja Mniejsza, Sycylia
Wynik wygrana Spartan
Strony konfliktu
Ateński Związek Morski Związek Peloponeski
Dowódcy
Perykles
Kleon
Nikiasz
Alkibiades
Konon
Perykles Młodszy
Brazydas
Lizander
Kallikratidas

Wojna peloponeska zwana też wielką wojną peloponeską (431404 p.n.e.) między Atenami i wspierającym je Ateńskim Związkiem Morskim, a Spartą i Związkiem Peloponeskim. Powodem wojny była rywalizacja dwóch największych potęg greckich o hegemonię nad całą Grecją. Już pierwszy okres był niepomyślny dla Aten. Spartanie złupili Attykę. W Atenach, gdzie schronili się mieszkańcy całej Attyki, wybuchła groźna zaraza. Ofiarą jej padł m.in. Perykles. Po jego śmierci do głosu doszli przywódcy radykalnej grupy demokratów: najpierw Kleon, a następnie Hyperbolos. Jednym z ważniejszych sukcesów Aten było utrzymanie twierdzy Pylos i zdobycie wyspy Sfakterii, broniącej wstępu do Zatoki Pylońskiej.

Tło[edytuj]

Sytuacja polityczna w Helladzie po okresie wojen perskich była bardzo napięta, a każde nieostrożne i pochopne działanie którejś z polis mogło być pretekstem do rozpoczęcia działań wojennych między dwoma ówczesnymi potęgami świata greckiego, Ateńskim Związkiem Morskim a Symmachią Spartańską. Do pierwszego starcia doszło już w 460 r. p.n.e. w konflikcie znanym jako I wojna peloponeska. Wojna nie miała jasnego zwycięzcy, a zakończyła się w 446 roku trzydziestoletnim rozejmem. Lata pokoju spowodowały wzrost potęgi i dobrobytu po obu stronach, a Tukidydes patrząc na wszystko z perspektywy czasu określił lata 445-431 jako wzmacnianie swojej pozycji i przygotowanie do wojny[1].

W Atenach po władzę sięgnął wspierający demokrację Perykles, zdecydowany przeciwnik Sparty. Za sprawą jego poczynań, w 443 roku ostracyzmowany został jego polityczny przeciwnik, Tukidydes. Perykles znany jest z wielu ważnych reform ustrojowych, które wpłynęły na wzrost potęgi Aten: za jego czasów przeniesiono skarbiec Związku z Delos do Aten pod pretekstem, że będzie tam bezpieczniejszy w przypadku wojny z Persją. W istocie jednak, Perykles z pomocą pieniędzy, które płaciły Atenom polis wchodzące w skład związku, mógł pozwolić sobie na wielkie inwestycje budowlane w Atenach (jak chociażby słynny Partenon), a także utrzymywanie potężnej floty. Perykles wprowadził także wynagrodzenia za urząd sędzi ludowego, a także za sprawowanie wielu innych urzędów. W wyniku takiego zabiegu demokracja miała bardzo wielu zwolenników w Atenach. Wkrótce Związek nawiązał też nowe sojusze z polis położonymi nad Morzem Czarnym, co dało mu dostęp do znajdujących się tam bogactw. Perykles prowadził też działania wojskowe na wyspie Eubea: siłą ujarzmił całkowicie mieszkańców wyspy i przeprowadził tam kolonizację ateńską[2].

Przyczyny wojny[edytuj]

Konflikt ateńsko – spartański rozpoczął się od maleńkiej kolonii Korkyry – Epidamnos. Było to miasto założone przez kolonistów z Korkyry na wybrzeżu iliryjskim, w północno-zachodniej Grecji dzisiejsze albańskie miasto Durres. Od początku swego istnienia musiało ono walczyć z sąsiednimi barbarzyńskimi plemionami iliryjskimi, głównie z Taulantami. Słabość militarna spotęgowana została jeszcze konfliktem wewnętrznym między arystokracją a biedotą. Gdy ok. 437 p.n.e. lud Epidamnos wypędził z miasta bogaczy, ci zawarli sojusz z Taulantami i wraz z nimi rozpoczęli oblężenie miasta. Epidamnos został odcięty od reszty Hellady zarówno z lądu, jak i z morza. Obrońcy postanowili czym prędzej poszukać pomocy. Posłowie epidamnijscy udali się z prośbą do swej metropolii Korkyry błagając o jak najszybszą odsiecz, lub chociażby mediację między nimi a arystokracją. Wrócili z niczym, Korkyra nie zamierzała angażować się zbrojnie w Ilirii. Nie mając wyjścia poprosili o pomoc wyrocznię delficką i za jej radą wysłali poselstwo do Koryntu, drugiej swej metropolii. Koryntyjczycy ochoczo pospieszyli z odsieczą uważając Epidamnos również za swoją kolonię, a jednocześnie chcąc zagrać na nosie Korkyrejczykom, którzy również będąc ich kolonią, nie oddawali im należytego prawem szacunku. Korynt w owym czasie znacznie już podupadł, jednak nadal mieścił się wśród greckich mocarstw średniej wielkości, z 15 tys. mieszkańców i flotą prawie 200 trójrzędowców, drugą najliczniejszą flotą Hellady po ateńskiej. Teraz urażeni Korkyrejczycy postanowili działać, stali się sojusznikami wygnanych z miasta bogaczy, zanim jednak podjęli jakieś kroki, do Epidamnos przybyli żołnierze i koloniści z Koryntu uwalniając miasto. Korkyrejczycy wysłali posłów do Epidamnos z żądaniem odesłania kolonistów Koryntu i przyjęcia z powrotem wygnanych arystokratów, ci jednak odmówili. Korkyra wysłała więc 40 okrętów wojennych – z 120 posiadanych przez siebie trójrzędowców – i rozpoczęli oblężenie miasta. Dowódcy korkyrejscy wydali również odezwę do mieszkańców Epidamnos gwarantując im bezpieczne wyjście z miasta, w przeciwnym razie zostaną uznani za wrogów i jak wrogowie traktowani. Na wieść o tym w Koryncie zarządzono przygotowania do wyprawy odwetowej przeciw Korkyrze. Wystawiono 30 okrętów i 3000 hoplitów, zaś kolejnych 40 okrętów wystawili sprzymierzeńcy Koryntu i jego kolonie: Megara, Kefalenia, Epidauros, Hermione, Trojzena, Leukas, Ambrakia, Teby, Flint i Elea. Teraz Korkyrejczykom nie śpieszno było do walki, wysłali poselstwo do Koryntu żądając opuszczenia Epidamnos przez kolonistów i hoplitów korynckich, oraz oddania sprawy sądowi polubownemu złożonemu z przedstawicieli państw peloponeskich, wybranych za obopólną zgodą. Byli również gotowi przystać na rozwiązanie sporu przez wyrocznię delficką. Koryntyjczycy swoją ewentualną zgodę uzależniali od zakończenia oblężenia Epidamnos przez flotę Korkyry, na co ci żądali wycofania Koryntyjczyków z Epidamnos. Negocjacje nie przyniosły rozwiązania i z początkiem maja 435 p.n.e. Koryntyjczycy wypowiedzieli wojnę Korkyrze. Flota koryncka w sile 75 okrętów i 2000 hoplitów wypłynęła na odsiecz Epidamnos. Korkyrejczycy postanowili ich zatrzymać, wysyłając przeciw Koryntowi całą swą flotę 80 okrętów (pozostałych 40 blokowało Epidamnos). W bitwie pod Aktion Korkyrejczycy odnieśli zwycięstwo niszcząc 15 okrętów nieprzyjacielskich nie tracąc przy tym własnych. Po klęsce pozostałe okręty koryntyjskie odpłynęły do domu. Tego samego dnia skapitulowało Epidamnos. Korkyrejczycy triumfowali na całej linii. Rozbicie floty korynckiej spowodowało wmieszanie się do konfliktu wielu z peloponeskich polis, które wypowiedziały Korkyrze wojnę. W tym momencie do akcji weszły Ateny, które około 433 r. p.n.e. zgodziły się na sojusz wojskowy z Korkyrą. W sierpniu lub wrześniu roku 433 p.n.e. Korynt ze swoimi sojusznikami rozbił flotę Korkyry w bitwie koło Sybotów. Wedle relacji Tukidydesa Ateńczycy nie byli jednomyślni w sprawie udzielenia pomocy Korkyrze i zdawali sobie sprawę z tego, że przerodzi się to w wojnę z Koryntem. Po bitwie morskiej pod Sybotami, Koryntyjczycy wycofali się, aby zniszczyć resztę floty Korkyry - ujrzeli jednak zmierzające w ich stronę posiłki ateńskie. Korynt, przestraszony ateńską potęgą, myślał tylko o swoim ratunku i pospiesznie opuścił tereny Korkyry[3].

Drugim powodem wojny była sprawa Potidai, doryckiej polis na Półwyspie Chalkidyckim, która była apoikią Koryntu i prowadziła z nim ożywione kontakty handlowe, lecz należała do Związku Morskiego pod przewodnictwem Aten. Co roku Korynt przysyłał do Potidai swojego urzędnika, choć formalnie nie miał wpływu na politykę polis. Ateńczycy zakazali wpuszczanie owego urzędnika z Metropolii i zażądali zburzenia części murów okalających miasto, na co Potidaia zareagowała występując ze Związku Morskiego (432 p.n.e.). Dla Aten było to powodem do zbrojnej interwencji. Wojska pod dowództwem Archestratosa pokonały siły popierającego buntowników z Potidaji króla macedońskiego, Perdikkasa i zmusiły go do podpisania sojuszu. Następnie wojska ateńskie skierowały się pod Potidaje, gdzie w bitwie pokonały przybyłe posiłki z Peloponezu oraz zaczęły oblężenie miasta[4].

Zdając sobie sprawę z tego, że siły ateńskie przewyższają jednak jego możliwości, Korynt zdecydował się poprosić o pomoc Spartę. Dodatkowo Ateny na terenie całej swej arche zamknęły porty dla statków i towarów z Megary. Pretekstem było naruszanie granicy przez sąsiadujące polis (432 p.n.e.). Także Egina uważała, że Ateny naruszają zagwarantowaną jej neutralność. Ponieważ zjazd przedstawicieli symmachii Spartańskiej mógł być zwołany jedynie przez Spartan, Korynt różnorakimi naciskami dyplomatycznymi zdołał doprowadzić do spotkania i ustalenia wspólnego frontu wobec poczynań Aten. Pod wpływem sojuszników Sparta oraz cała symmachia uznały, że Ateny złamały pokój z 446 p.n.e.

Pelop krieg1.png

Sparta postawiła Atenom warunki:

  • wygnanie Alkmeonidów (po matce z tego rodu pochodził Perykles)
  • ustąpienie z Potidai
  • uszanowanie neutralności Eginy
  • udostępnienie rynków dla Megary
  • rozwiązanie Związku Morskiego

Ateny nie zgodziły się na warunki ultimatum, wobec czego rozpoczęła się wojna. Według Hammonda, wojna wybuchła głównie ze względu na dążenie Aten do hegemonii w greckim świecie, a Sparta bała się o swoją pozycję. Do Spartan miały także przemawiać inne motywy: poczucie dumy, potrzeba niesienia sprawiedliwości i świadomość zobowiązań wobec sprzymierzeńców[5].

Bilans sił[edytuj]

Ateny mogły liczyć na wielu, lecz odległych i z tej racji niepewnych sojuszników. Były też niekwestionowaną potęgą morską, a dzięki składkom polis stowarzyszonych w Związku Morskim oraz dzięki dochodom z kopalni srebra w Laurion dysponowały wielkimi sumami pieniężnymi. Jednakże sposób prowadzenia wojny, a zwłaszcza uciążliwe i kosztowne utrzymywanie 400 trier było na dłuższą metę niemożliwe. Mocną stroną Aten były ponadto potężne fortyfikacje miasta (m.in. Długie Mury) dające w razie potrzeby schronienie ludności.

Sparta miała mniej stronników, lecz za to mocniejszych i bliżej. Na lądzie wspaniale wyćwiczona i karna falanga spartańska nie miała sobie równych. Spartanie przyjęli taktykę ciągłego nękania wroga, napadania na wsie i pustoszenia kraju.

Kalendarium[edytuj]

Okres 431–421 p.n.e. – tzw. wojna archidamijska[edytuj]

Okres 421-415 p.n.e. – tzw. okres zbrojnego pokoju[edytuj]

  • 418 p.n.e.bitwa pod Mantineją (zwycięstwo Spartan w sile 10.000 ludzi, którzy utracili 300 zabitych nad armią z Argos i Aten w sile 10.000 ludzi, spośród których 1100 poległo)

Okres 415-413 p.n.e. – wyprawa sycylijska[edytuj]

Okres 413-404 p.n.e. – tzw. wojna dekelejska[edytuj]

Skutki wojny[edytuj]

Zgodnie z warunkami pokoju zburzone zostały Długie Mury wokół Aten i Pireusu. Ateny utraciły wszystkie terytoria poza Attyką z wyjątkiem wyspy Salaminy. Sparta przejęła flotę ateńską z wyjątkiem dwunastu jednostek. Władza w Atenach przeszła w ręce rządu trzydziestu, składającego się z przedstawicieli oligarchii. Kilka tysięcy wziętych do niewoli Ateńczyków zostało straconych – był to rewanż Spartan za wcześniejszą decyzję ateńskich strategów, iż każdy wzięty do niewoli Spartanin ma mieć obciętą prawą rękę.

Sojusznicy Sparty, Teby i Korynt, domagali się całkowitej zagłady ateńskiej polis, jednak o uratowaniu Aten zadecydował argument Sparty, iż położyły one wielkie zasługi w wojnie z Persami.

Upadła idea jedności Hellady, Związek Morski został zlikwidowany. Ateny spadły do roli drugorzędnego państwa greckiego, które w koncepcji Sparty miało być przeciwwagą dla Teb i Koryntu.

Wojna peloponeska, która początkowo była konfliktem wewnątrzgreckim, z czasem nabrała cech konfliktu regionalnego, w który zaangażowała się pośrednio Persja, a bezpośrednio takie dotychczas peryferyjne obszary świata greckiego, jak Sycylia i Półwysep Apeniński, Tracja, Macedonia, Epir. Stały się one widownią walk, dostarczały najemników, zakładano tam bazy wojskowe. Efektem wojny były wielkie zniszczenia, ale także rozprzestrzenianie kultury greckiej, najpełniej reprezentowanej przez Ateńczyków. Tradycja przekazała, że sycylijscy Grecy uwalniali tych spośród wziętych do niewoli Ateńczyków z wyprawy Alkibiadesa, którzy potrafili recytować fragmenty utworów Eurypidesa.

Po wojnie peloponeskiej na około 30 lat hegemonem w świecie greckim została Sparta, chociaż jej dominacja nie miała tak wyraźnego charakteru jak niegdyś dominacja Aten.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Hammond 1973 ↓, s. 376-377.
  2. Hammond 1973 ↓, s. 378-382.
  3. Hammond 1973 ↓, s. 383-385.
  4. Hammond 1973 ↓, s. 386.
  5. Hammond 1973 ↓, s. 388.

Bibliografia[edytuj]

Źródła

  • Ksenofont: Historia grecka, Wrocław 2004.
  • Plutarch:Żywoty sławnych mężów, Wrocław 1997.
  • Tukidydes: Wojna peloponeska, Warszawa 2003.

Opracowania

  • John Kenyon Davies: Demokracja w Grecji klasycznej. Prószyński i S-ka, 2003. ISBN 83-7255-110-3.
  • N.G.L. Hammond: Dzieje Grecji. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1973.
  • Ryszard Kulesza: Wojna peloponeska. Warszawa: 2006. ISBN 83-7452-007-8.
  • Grzegorz Lach: Sztuka wojenna w starożytnej Grecji: Od zakończenia wojen perskich do wojny korynckiej. Zabrze: Inforteditions, 2008. ISBN 978-83-8994-325-5.