Sekretarz generalny

Sekretarz generalny (także pierwszy sekretarz) – tytuł przywódcy partii politycznej, a także urzędnika administracyjnego w różnego typu organizacjach międzynarodowych, stowarzyszeniach, partiach politycznych, gremiach nieformalnych, itp.

Partie komunistyczne / socjalistyczne

W partiach o ideologii komunistycznej lub socjalistycznej sekretarz generalny, czy też I sekretarz, jest faktycznym przywódcą partii.

W państwach, których partia komunistyczna jest partią rządzącą, jest to faktycznie przywódca państwa. Funkcję głowy państwa pełni w państwach rządzonych przez tę ideologię przewodniczący parlamentu, lub innego kolegialnego organu. Funkcje pierwszych sekretarzy często bywają łączone jednak, z kluczowymi urzędami w strukturach państwowych. W PRL Wojciech Jaruzelski będąc I sekretarzem KC PZPR pełnił urząd premiera, ministra obrony narodowej, a później przewodniczącego Rady Państwa i prezydenta PRL. Był też najwyższym stopniem dowódcą wojskowym (generałem armii) w służbie czynnej. Podobnie Fidel Castro na Kubie sprawował obok funkcji I sekretarza partii, urzędy premiera, czy prezydenta. I sekretarz był także w PZPR najwyższym funkcjonariuszem aparatu partyjnego niższego szczebla – na przykład komitetu wojewódzkiego, komitetu powiatowego, komitetu zakładowego.

Przywódcy partyjni:

• Sekretarz Generalny KC KPZR – w latach 1953–1966 nazwa tej funkcji brzmiała I sekretarz Komitetu Centralnego KPZR (wcześniej i później nazwa funkcji: sekretarz generalny Komitetu Centralnego KPZR – często zastępowana skrótowcem „gensek”)
• I Sekretarz KC PZPR – do 1954 nazwa stanowiska brzmiała Sekretarz Generalny PZPR
• Sekretarz Generalny KPCh – od 2012 – Xî Jinping
• Sekretarz Generalny PPK – nazwa Sekretarz Generalny istniała za rządów Kim Dzong Ila, natomiast nazwa Pierwszy Sekretarz istniała od 11 kwietnia 2012 do 9 maja 2016
• Sekretarz generalny SED w NRD (do roku 1976 nazwa tej funkcji brzmiała I sekretarz Komitetu Centralnego SED, potem sekretarz generalny SED)
• Sekretarz generalny BPK w Bułgarii (do roku 1981 nazwa tej funkcji brzmiała I sekretarz Komitetu Centralnego BPK, potem sekretarz generalny KC BPK)

Inne partie polityczne

W niektórych partiach politycznych sekretarz generalny pełni różne funkcje administracyjne.

W Polsce (III RP)

W polskich partiach ustroju demokracji liberalnej sekretarz generalny jest „podmiotem administrującym działalnością partyjną”, zwykle wchodzi obok przewodniczącego i skarbnika w skład zarządu krajowego. Według stanu z 2010 funkcja o tej nazwie była wyodrębniona jako jednoosobowy organ wykonawczy w statutach Partii Demokratycznej – demokraci.pl i Platformy Obywatelskiej, istniała także w strukturach Prawa i Sprawiedliwości, Socjaldemokracji Polskiej, Sojuszu Lewicy Demokratycznej i Unii Pracy. W PO zadaniem sekretarza generalnego była „koordynacja współpracy między strukturami tereno­wymi a władzami centralnymi”, oceniana przez politologów jako „funkcja niezwykle istotna dla organizacyjnego funkcjonowania partii”; sekretarz generalny spełniał zbliżoną rolę w PD, gdzie odpowiadał także za obieg informacji. Według stanu z 2016 funkcja figurowała w statutach SLD, PO i Nowoczesnej, a jej odpowiednikami były role sekretarza krajowego w partii KORWiN i przewodniczącego Komitetu Wykonawczego PiS. Stanowisko sekretarza generalnego należało do najwyższych centralnych organów kierowniczych PiS w 2010 i zostało przywrócone w tej partii w 2021. Także w SLD sekretarz generalny należał obok przewodniczącego i wiceprzewodniczących do najwyższych władz partii; wraz ze swoim zastępcą był pierwszoplanowym uczestnikiem prac Kra­jowego Komitetu Wykonawczego, z którego wyłączony był przewodniczący i jego zastępcy. W nowo utworzonej w 1994 Unii Wolności zadaniem sekretarza generalnego była koordynacja prac sekretariatów krajowych, pełniących opozycyjny nadzór resortów rządu Waldemara Pawlaka. W Nowoczesnej sekretarzowi generalnemu powierzono tworzenie i koordynację struktur terenowych oraz współprowadzenie kampanii wyborczej. Koordynacją struktur terenowych i prowadzeniem działań wyborczych zajmował się również po 2021 sekretarz generalny PiS, który w 2024 był pozostającym w cieniu zaufanym współpracownikiem prezesa Jarosława Kaczyńskiego.

W SLD sekretarz generalny był obok przewodniczącego wybierany przez Kongres. W PO wyłaniany był wraz z wiceprzewodniczącymi i skarbnikiem przez Radę Krajową na wniosek przewodniczącego. W Nowoczesnej był powoływany i odwoływany samodzielnie przez przewodniczącego partii.

W niektórych partiach reprezentował ugrupowanie u boku przewodniczącego: np. w 1997 uważany za twórcę sukcesu Unii Wolności konsultant polityczny Gerald Abramczyk przesyłał swoje memoranda do przewodniczącego tej partii Leszka Balcerowicza i jej sekretarza generalnego Mirosława Czecha, a w 2006 przewodniczący PD Janusz Onyszkiewicz wydał wspólnie z sekretarzem generalnym Radosławem Popielą oświadczenie wymierzone przeciwko koalicji PiS-Samoobrona-LPR.

Wśród polityków, którzy sprawowali funkcję sekretarza generalnego partii w okresie III RP, byli Leszek Miller (SdRP), Bronisław Komorowski (UW, SKL), Krzysztof Janik (SLD), Grzegorz Napieralski (SLD), Joachim Brudziński (PiS), Władysław Kosiniak-Kamysz (sekretarz Naczelnego Komitetu Wykonawczego PSL), Paweł Graś (PO), Adam Szłapka (Nowoczesna) i Marcin Kierwiński (PO). Pierwszą kobietą na stanowisku sekretarza generalnego partii reprezentowanej w parlamencie III RP została w 2019 Anna Skiba z Teraz! (według źródeł tej partii).

Organizacje międzynarodowe

Sekretarz generalny, jest najczęściej występującym funkcjonariuszem międzynarodowym pełniącym różne zadania administracyjne przy organizacjach międzynarodowych, często stojącym na czele danej organizacji Przywódcy organizacji międzynarodowych:

• Sekretarz Generalny ONZ
• Sekretarz Generalny NATO
• Sekretarz Generalny RE

Organizacje innego typu

Sekretarz generalny jako stanowisko administracyjne występuje w różnego typu organizacjach, gremiach czy stowarzyszeniach. Przykłady:

• Sekretarz Generalny Konferencji Episkopatu Polski
• Sekretarz Generalny Polskiego Związku Piłki Nożnej

Bibliografia

• KatarzynaK. Sobolewska-Myślik KatarzynaK., BeataB. Kosowska-Gąstoł BeataB., PiotrP. Borowiec PiotrP., Struktury organizacyjne polskich partii politycznych, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2010, ISBN 978-83-233-2726-4 .
• DominikD. Szczepański DominikD., Sekretariaty krajowe Unii Wolności jako przykład strategii partii opozycyjnej (1994–1997), „UR Journal of Humanities and Social Sciences”, 2 (1), 2017, s. 98-115, DOI: 10.15584/johass.2017.1.6 .
• DominikD. Szczepański DominikD., Tradycja Komitetu Obrony Robotników i „Solidarności” w myśli politycznej Unii Demokratycznej, Unii Wolności i Partii Demokratycznej demokraci.pl, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio K”, 25 (1), 2018, s. 175–188, DOI: 10.17951/k.2018.25.1.175 .
• ŁukaszŁ. Tomczak ŁukaszŁ., Przywódcy polskich partii politycznych, „Preferencje Polityczne. Postawy – Identyfikacje – Zachowania”, 2, 2011, s. 187–204, ISSN 2083-327X .
• PiotrP. Uziębło PiotrP., Aspekty ustrojowe stosunków wewnątrzpartyjnych, „Toruńskie Studia Polsko-Włoskie”, 12, 2016, s. 107–122 .