Ida (film)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ida
Ida
Gatunek dramat
(film psychologiczny,
film religijny)[1]
Rok produkcji 2013
Data premiery Stany Zjednoczone 30 sierpnia 2013
Polska 11 września 2013
Dania 27 listopada 2014[2]
Kraj produkcji  Polska
 Dania
Język polski
Czas trwania 82 min
Reżyseria Paweł Pawlikowski
Scenariusz Paweł Pawlikowski
Rebecca Lenkiewicz
Główne role Agata Trzebuchowska
Agata Kulesza
Dawid Ogrodnik
Muzyka Kristian Eidnes Andersen
Zdjęcia Łukasz Żal
Ryszard Lenczewski
Scenografia Katarzyna Sobańska
Marcel Sławiński
Kostiumy Aleksandra Staszko
Agata Winska
Montaż Jarosław Kamiński
Produkcja Eric Abraham
Piotr Dzięcioł
Ewa Puszczyńska
Wytwórnia Opus Film w Łodzi
Phoenix Film Investments
Dystrybucja Solopan
Memento Films
Music Box Films
Budżet ok. 1,4 mln €[3]
Nagrody
Patrz niżej
Strona internetowa

Idadramat filmowy z 2013 roku w reżyserii Pawła Pawlikowskiego, zrealizowany w koprodukcji polsko-duńskiej na podstawie scenariusza Pawlikowskiego i Rebeki Lenkiewicz. Film, którego akcja rozgrywa się w Polsce w 1962 roku, ukazuje losy postulantki w katolickim zakonie, która od swojej ciotki Wandy dowiaduje się, że jest Żydówką o imieniu Ida. Obie kobiety wyruszają w podróż, która służy odkryciu mrocznej tajemnicy ciążącej na ich życiu.

Ida była pierwszym polskim filmem Pawlikowskiego, dotąd aktywnego głównie jako reżyser filmów anglojęzycznych. Nakręcony z użyciem czerni i bieli film nawiązuje między innymi do estetyki filmów modernistycznych z lat 60. XX wieku. W role Idy i Wandy wcieliły się odpowiednio Agata Trzebuchowska i Agata Kulesza.

W Polsce Ida wzbudziła szereg kontrowersji; środowiska prawicowo-konserwatywne zarzucały filmowi wybiórczość w ukazaniu kontekstu zagłady Żydów, z kolei lewicowi krytycy byli oburzeni stereotypowym przedstawieniem obu Żydówek – albo jako dobrych katoliczek, albo jako stalinowskich członkiń „żydokomuny”. Zupełnie odmienny był odbiór Idy poza Polską. W Stanach Zjednoczonych jednomyślnie film został bardzo pozytywnie przyjęty, przy czym przedmiotem pochwał było aktorstwo oraz styl wizualny. Tam też dzieło Pawlikowskiego doczekało się – jako pierwszy pełnometrażowy polski film w historii – Oscara za najlepszy film nieanglojęzyczny, a w Polsce zostało również uhonorowane Grand Prix Festiwalu Filmowego w Gdyni oraz Polskiej Akademii Filmowej.

Fabuła[edytuj | edytuj kod]

Akcja filmu Ida rozgrywa się w Polsce w 1962 roku. Anna, sierota nieznająca swojej przeszłości, jako postulantka w katolickim zakonie czyni przygotowania do ślubów. Siostra przełożona życzy sobie, żeby Anna spotkała się z nieznaną jej jedyną krewną, ciotką Wandą. Wanda, prokuratorka stalinowskiego sądownictwa (nazywana „krwawą Wandą”), wyjaśnia Annie, iż ta jest Żydówką o imieniu Ida. Podczas kilkudniowej samochodowej podróży Wanda konfrontuje Idę z prawdą o ich rodzinie. Obie przyjeżdżają pod dom znajdujący się pod Łomżą. Jego dzisiejszy gospodarz wyjawia Idzie, iż jej rodzinę – matkę Różę oraz synka Wandy – zamordowali ukrywający ich wcześniej chłopi. Podczas gdy, zostawiwszy swojego syna na pewną śmierć, Wanda dużo wcześniej opuściła dom i dołączyła do komunistycznego ruchu oporu, ów gospodarz oddał małą Idę pod opiekę sióstr zakonnych. Powróciwszy do swojego mieszkania, Wanda popełnia samobójstwo, podczas gdy Ida zaczyna wątpić w swoje powołanie. Ociera się o miłość z przygodnie poznanym saksofonistą „Lisem”, ale dręczona wyrzutami sumienia opuszcza go i wraca do zakonu[4].

Obsada[edytuj | edytuj kod]

Obsada filmu[5]:

Produkcja[edytuj | edytuj kod]

Kompozycja Bacha Ich ruf' zu dir, Herr (BWV 639) w aranżacji fortepianowej Busoniego, wykorzystana w filmie

Reżyser Idy, Paweł Pawlikowski, urodził się w Polsce i tam spędził pierwsze czternaście lat. W 1971 roku jego matka nagle wyemigrowała z nim do Anglii, gdzie ostatecznie stał się reżyserem filmowym. Ida to jego pierwszy polski film; w jednym z wywiadów powiedział, że film „jest próbą powrotu do Polski mojego dzieciństwa”[6]. Ida została nakręcona w Polsce z obsadą i ekipą, która pochodziła głównie z polskiego przemysłu filmowego. Film otrzymał spore dofinansowanie z Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej, który przyznał mu środki w oparciu o scenariusz Pawlikowskiego i angielskiej dramatopisarki Rebeki Lenkiewicz. Uzyskawszy wsparcie z PISF-u, Łódzkiego Funduszu Filmowego, Duńskiego Instytutu Filmowego i Eurimages[7][8], producent Eric Abraham rozpoczął produkcję filmu[9]. Pierwsza wersja scenariusza została napisana w języku angielskim przez Lenkiewicz i Pawlikowskiego oraz nosiła roboczy tytuł Siostry Miłosierdzia. Pawlikowski przetłumaczył następnie scenariusz na język polski i zaadaptował go na potrzeby filmu[9][10][11].

Wzorcem dla postaci Wandy Gruz była Helena Wolińska-Brus, choć życie i losy Wandy przebiegają inaczej niż w przypadku realnego pierwowzoru[12]. Podobnie jak filmowa postać, Wolińska-Brus była polską Żydówką, która przeżyła iI wojnę światową jako członkini komunistycznego ruchu oporu. W powojennym reżimie komunistycznym była prokuratorką wojskową, która uczestniczyła w procesach pokazowych. Jednym z ich znamienitych przykładów był wyrok śmierci wydany w 1953 roku na Emila Augusta Fieldorfa, bojownika o niepodległość. Choć Wolińska-Brus mogła odgrywać pewną rolę w procesie, nie była w nim faktycznie prokuratorką[13]. Pawlikowski spotkał ją w latach 80., w Anglii, dokąd wyemigrowała w 1971 roku; powiedział o niej, że „nie mogłem pogodzić wizerunku ciepłej, ironicznej kobiety, którą znałem z postacią bezwzględnej fanatyczki i stalinowskiego cyngla. Ten paradoks prześladuje mnie od lat. Próbowałem nawet napisać o niej film, lecz nie ogarniałem tak sprzecznej osoby”[14].

Pawlikowski miał trudności z obsadzeniem roli Anny/Idy. Po rozmowie z ponad 400 aktorkami Pawlikowski wybrał Agatę Trzebuchowską, kobietę bez doświadczenia aktorskiego ani planowanej kariery aktorskiej. Trzebuchowska zgodziła się spotkać z Pawlikowski, ponieważ była miłośniczką jego filmu Lato miłości (2004)[6]. Autorami zdjęć do filmu zostali Łukasz Żal i Ryszard Lenczewski. Lenczewski wcześniej był autorem zdjęć do Lata miłości, a w przeciwieństwie do Pawlikowskiego kręcił przedtem zdjęcia do filmów polskich. Ida została sfilmowana w czerni i bieli, wykorzystując telewizyjny format obrazu 4:3. Kiedy Pawlikowski zdecydował się na taki format, producenci filmu podobno skomentowali tę decyzję następująco: „Paweł, nie jesteś już studentem, nie bądź głupi”[15]. Lenczewski twierdził: „Wybraliśmy odcienie szarości oraz format 4:3, ponieważ nawiązywał on do polskich filmów z początku lat 60. Zaprojektowaliśmy niezwykłą kompozycję obrazu, żeby publiczność czuła się niepewnie, inaczej odebrała film”. Pierwotnie Żal miał pomagać Lenczewskiemu, jednak w obliczu choroby tego ostatniego Żal przejął projekt[16][17]. Produkcja filmu została przerwana w połowie zdjęć z powodu burzy śnieżnej. Pawlikowski wykorzystał dwutygodniową przerwę, aby dopracować scenariusz, znaleźć nowe plenery i przeprowadzić próby aktorskie. Przerwa pozwoliła mu „uspójnić film w pewien szczególny sposób”[6]. Obraz był kręcony w Łodzi – ulice Legionów, Rzgowska, Dowborczyków 13; Cmentarz Żydowski, cmentarz na Dołach przy ul. Smutnej, MichalowiePałac Zamoyskich „Klemensów” (filmowy klasztor), Mianowie, Jeżewie, Dzierżanowie, Pabianicach, Szczebrzeszynie, oraz w Zgierzu – ulica Dąbrowskiego 18, skrzyżowanie ulic Wróbla i Szerokiej[18].

Idę zmontował weteran polskiego kina Jarosław Kamiński[19]. Poprzednie dwa angielskie filmy Pawlikowskiego zmontował David Cherep. Poza ostatnią sceną filmu nie ma w nim ścieżki muzycznej; jak wyjaśnia krytyk Dana Stevens, „ścieżka dźwiękowa nie zawiera muzyki niediegetycznej – to znaczy muzyki, której bohaterowie sami nie słuchają, ale cała muzyka, która się w niej znajduje jest znacząca i starannie wyselekcjonowana - począwszy od cennych zbiorów klasycznych winyli Wandy, aż po bladą polską muzykę popową, która gra w radiu samochodowym, podczas gdy kobiety mierzą się ze swym ponurym przeznaczeniem”[20]. Jeśli chodzi o scenę finałową, Pawlikowski stwierdził: „Jedynym utworem muzycznym spoza świata filmu jest utwór Bacha na końcu. Byłem trochę zdesperowany ostatnią sceną i wypróbowałem utwór w studiu nagraniowym. Jest on minorowy, lecz wydaje się pogodny i pozwala rozpoznać złożoność świata”[21].

Odbiór[edytuj | edytuj kod]

Premiera[edytuj | edytuj kod]

Światowa premiera obrazu odbyła się 30 sierpnia 2013 roku, podczas 40. Telluride Film Festival w stanie Kolorado. Polska premiera filmu natomiast 11 września 2013 roku w ramach 38. Festiwalu Filmowego w Gdyni, gdzie zdobył on główną nagrodę imprezy – Złote Lwy[22]. Następnie obraz został zaprezentowany na międzynarodowych festiwalach filmowych m.in. w Londynie, Warszawie, Toronto, Marrakeszu, Rotterdamie, Glasgow, Nowym Jorku, Helsinkach, Hongkongu, Karlowych Warach[23]. Film wzbudził zainteresowanie za granicą, zwłaszcza w USA i we Francji (ponad milion widzów w ciągu dwóch lat od premiery)[24]. Natomiast w Polsce Ida cieszyła się znacznie mniejszym uznaniem; w ciągu roku od premiery obejrzało ją jedynie 130 tysięcy widzów[25].

Recepcja krytyczna w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Ida wzbudziła w Polsce szereg kontrowersji, oprócz głosów pochwały zbierając również recenzje skrajnie krytyczne. Jakub Majmurek dla „Kina” pisał, iż „ten kameralny, cichy film jest dziełem w polskim kinie rewolucyjnym”, gdyż subtelnie opowiada o wydarzeniach takich jak udział Polaków w zagładzie Żydów, udział – z kolei – tych ostatnich w budowie komunizmu w Polsce oraz mit „żydokomuny[26]. Również Łukasz Maciejewski z „Dziennika” twierdził, iż „Pawlikowski jest reżyserem zbyt wysokiej próby, żeby mogły go zadowolić oczywistości”, oceniając Idę „jako obraz bliski katastrofizmowi Becketta z jego wiecznymi, skażonymi sarkazmem i przerażeniem pytaniami o celowość ludzkiej drogi”[27].

Znacznie chłodniej Ida została przyjęta przez środowiska zarówno prawicowe, jak i otwarcie lewicowe. Tadeusz M. Płużański na łamach portalu „Niezależna” zarzucił filmowi wybiórcze przedstawianie historii, swą recenzję jednak poświęcając przede wszystkim krytyce książki Jana Grossa Sąsiedzi, która miałaby być inspiracją przy tworzeniu „nowego Pokłosia[28]. Sylwia Krasnodębska z „Gazety Polskiej Codziennie” stwierdziła o poruszanych w filmie tematach obecności Boga i rozliczenia z przeszłością, że „te dylematy, obecne w nas każdego dnia, są tu wykorzystane po to, by katolicy znów mogli się okazać hipokrytami”[28]. Krytyk filmowy Wiesław Kot nazwał film „wydmuszką” i uznał, że jego sukces jest spowodowany tym, że reżyser „wydestylował temat żydowski na użytek świadomości światowej”[29]. Ponad 50 tysięcy osób z Reduty Dobrego Imienia podpisało petycję dla Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej, w której zażądano załączania w filmie informacji, iż Ida opisuje fikcyjne wydarzenia[30]. Do tej decyzji odniosła się Telewizja Polska, w lutym 2016 roku emitując Idę ze specjalnymi napisami i komentarzem[31].

Ida naraziła się również na krytykę w lewicowych mediach. Helena Datner z Żydowskiego Instytutu Historycznego zarzuciła filmowi stereotypowe budowanie roli prokurator Wandy Gruz i schematyzm w budowaniu wszystkich postaci[32]. Podobne zdanie wyraziła Agnieszka Graff, pisząc na łamach „Krytyki Politycznej”, że Ida to „powtórka z najgorszych antysemickich klisz oraz nieudolna próba chrystianizowania Zagłady”[33].

Próbę zajęcia ugodowego stanowiska wobec skrajnie odmiennych opinii podjął Tadeusz Sobolewski na łamach „Gazety Wyborczej”. Sobolewski zauważył, że film Pawlikowskiego jest „trudny i nieoczywisty”. W filmie Pawlikowskiego Wanda nie jest typową reprezentantką „żydokomuny”, lecz „postacią tragiczną, przy której Ida musi na nowo odkrywać sens swojego powołania [...]. Obie kobiety uzupełniają się, coś sobie wzajemnie dają”. Zdaniem Sobolewskiego „ten film przez swój niezwykły punkt widzenia pozwala widzowi przekroczyć światopoglądowe zasieki”[34].

Recepcja krytyczna za granicą[edytuj | edytuj kod]

Za granicą Ida spotkała się z powszechnym uznaniem. W Stanach Zjednoczonych, według agregatora Rotten Tomatoes, spośród 148 krytyków 96% oceniło film pozytywnie[35], a na portalu Metacritic średnia ocen ze strony krytyków wynosiła 91 na 100 punktów, co zdaniem agregatora jest równoznaczne z „powszechnym uznaniem”[36].

A. O. Scott z „The New York Timesa” pisze, iż „z zapierającą dech w piersiach zwięzłością i klarownością – 80 minut surowej, starannie kadrowanej czerni i bieli – pan Pawlikowski penetruje najciemniejsze gąszcze polskiej historii, rozliczając się ze zbrodniami stalinizmu i Holokaustu”[37]. David Denby z „The New Yorkera” nazwał Idę „skończonym arcydziełem”, opisując powściągliwość filmu w odniesieniu do historii, w której jest on osadzony: „W latach 1939-1945 Polska straciła piątą część swojej ludności, w tym trzy miliony Żydów. W dwa lata po wojnie komuniści przejęli rząd pod okiem Armii Czerwonej i sowieckiej tajnej policji NKWD. Wiele wybitnych Polaków walczących przeciw nazistom oskarżono o niedorzeczne zbrodnie, niezależnych ludzi rozstrzelano lub powieszono. W filmie nie ma o tym żadnej wzmianki, ale wszystko to jest wbudowane, że tak powiem, w atmosferę...”[38]. Peter Debruge z „Variety” zachował większą powściągliwość, pisząc iż „odchodzenie tak daleko w przeszłość, jak w tym filmie, niesie ze sobą ryzyko utraty większości potencjalnych widzów, zamiast przeżycia emocjonalnego oferując jedynie ćwiczenie intelektualne wszystkim pozostałym, z wyjątkiem sporadycznych kinofili”[39].

Ida jest po części filmem drogi, w którym relacja między Anną/Idą a Wandą rozwija się w miarę podróży w głąb Polski i odkrywania ich wspólnej historii. Obie aktorki otrzymały za swoje występy przychylne recenzje od licznych krytyków. Peter Bradshaw napisał dla „The Guardiana”, iż „Agata Trzebuchowska jako 17-letnia nowicjatka w odległym klasztorze jest niezwykle tajemnicza: ma bezczelność i nieustępliwość młodzieży”[40]. Riva Beardon pisze, że „w swojej debiutanckiej roli aktorka mistrzowsko negocjuje subtelność filmu, oferując wgląd w jego bohaterkę jedynie lekkim ruchem kącika ust lub spojrzeniem niesamowicie czarnych oczu”[41]. Denby pisał, iż „Wanda opowiada jej o swojej przeszłości w krótkich fragmentach, a Kulesza robi z tymi fragmentami więcej – dodając gest, pauzę – jak nikt tego nie robił od czasu Grety Garbo, która zawsze więcej sugerowała niż mówiła[38]. Zdaniem Dany Stevens w wykonaniu Kuleszy „Wanda jest postacią wirtuozerską, z którą można fascynująco spędzić czas, nawet gry jest bezdennie smutna”[20].

We Francji również film został odebrany pozytywnie. Bruno Icher dla pisma „Libération” pisał, iż Ida „jest bardzo pięknym filmem”[42], a Marie-Noëlle Tranchant z „Le Figaro” wyraziła następującą opinię: „Można ubolewać nad nadmiernym manieryzmem inscenizacji, z jej dekadenckimi i przesadnie przestudiowanymi planami, co czasami niszczy emocje. Ale temat jest obfity w znaczenia, a obie aktorki – niezwykłe”[43]. W bardziej sceptycznej recenzji na łamach „Cahiers du Cinéma” recenzent zarzuał Idzie akademizm, jednakże przyznawał, że „jest to akademizm wciąż żywy”[44].

Nagrody i nominacje[edytuj | edytuj kod]

8 sierpnia 2014 roku film został oficjalnym polskim kandydatem do Oscara za najlepszy film nieanglojęzyczny podczas 87. ceremonii wręczenia Oscarów[45]. O wystawieniu Idy zdecydowała komisja przy Ministerstwie Kultury, w składzie: Filip Bajon, Kasia Adamik, Jacek Bławut, Michał Komar, Agnieszka Odorowicz, Anda Rottenberg, Janusz Zaorski i Marek Żydowicz[46]. 20 grudnia 2014 obraz znalazł się na skróconej liście dziewięciu tytułów, które nadal ubiegały się o oficjalną nominację w wyżej wymienionej kategorii[47], natomiast w czwartek 15 stycznia 2015 roku, film otrzymał jako dziesiąty polski film w historii oficjalną nominację do Oscara w kategorii najlepszy film nieanglojęzyczny. Nominowani zostali również autorzy zdjęć do filmu – Łukasz Żal i Ryszard Lenczewski – w kategorii najlepsze zdjęcia[48]. Podczas ceremonii, która odbyła się 22 lutego 2015, film zdobył Oscara w kategorii najlepszy film nieanglojęzyczny.

Ponadto Ida jest laureatem trzech Polskich Nagród Filmowych – Orłów, w tym dla najlepszego filmu, Złotej Żaby na Festiwalu Camerimage, nagrody Lux Prize – przyznawanej przez Parlament Europejski, oraz pięciu Europejskich Nagród Filmowych, w tym dla najlepszego filmu europejskiego. Film otrzymał również nagrodę Goya, dwie nominacje do nagrody Brytyjskiej Akademii Filmowej (w tym jedna statuetka – dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego), oraz nominacje za najlepszy film zagraniczny do takich nagród jak Złoty Glob, nagroda Satelita, Independent Spirit Awards, David di Donatello, Guldbagge.

Stany Zjednoczone Nagroda Akademii Filmowej Najlepszy film nieanglojęzyczny nagroda
Najlepsze zdjęcia nominacja
Stany Zjednoczone Złote Globy Najlepszy film zagraniczny nominacja
Wielka Brytania Nagroda Brytyjskiej Akademii Filmowej Najlepszy film nieanglojęzyczny nagroda
Najlepsze zdjęcia nominacja
Polska Polska Akademia Filmowa Najlepszy film nagroda
Najlepsza główna rola kobieca nagroda
Najlepsza reżyseria nagroda
Najlepszy montaż nagroda
Najlepszy scenariusz nominacja
Najlepsze zdjęcia nominacja
Najlepsza scenografia nominacja
Najlepsze kostiumy nominacja
Odkrycie roku (Aktorka) nominacja
Odkrycie roku (Zdjęcia) nominacja
Nagroda publiczności nominacja
Polska Złote Lwy Don Kichot nagroda
Nagroda Dziennikarzy nagroda
Nagroda Specjalna „Apart” nagroda
Wschodząca Gwiazda „Elle” nagroda
Najlepsza pierwszoplanowa rola kobieca nagroda
Najlepsze zdjęcia nagroda
Najlepsza scenografia nagroda
Najlepszy film nagroda
Najlepszy producent nagroda
Stany Zjednoczone New York Film Critics Circle Najlepszy film nieanglojęzyczny nagroda
Stany Zjednoczone Critics' Choice Najlepszy film zagraniczny nominacja
Stany Zjednoczone Nagroda Satelita Najlepszy film zagraniczny nominacja
Stany Zjednoczone Independent Film Najlepszy film zagraniczny nagroda
Unia Europejska Europejska Akademia Filmowa Najlepszy europejski film roku nagroda
Najlepszy europejski reżyser roku nagroda
Nagroda im. Carlo Di Palmy dla europejskiego operatora roku nagroda
Nagroda publiczności – najlepszy film europejski nagroda
Najlepsze zdjęcia nagroda
Najlepszy europejski scenarzysta roku nagroda
Najlepsza europejska aktorka roku nominacja
Najlepsza europejska aktorka roku nominacja
Francja César Najlepszy film zagraniczny nominacja
Hiszpania Goya Najlepszy film europejski nagroda
Polska Camerimage Najlepszy operator nagroda
Kanada Festiwal Filmowy w Montrealu Najlepszy film – „Grand Prix” nagroda
Nagroda Jury Ekumenicznego nagroda
Polska 29. Warszawski Festiwal Filmowy Nagroda Grand Prix nagroda
Stany Zjednoczone Amerykańskie Stowarzyszenie Operatorów Filmowych Nagroda Spotlight nagroda
Wielka Brytania BIFA Najlepszy film zagraniczny nominacja
Włochy David di Donatello Najlepszy film Unii Europejskiej nominacja
Polska FAF Najlepsza pierwszoplanowa rola kobieca nominacja
Najlepsza drugoplanowa rola kobieca nominacja

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Ida (2013) (ang.). W: All Movie [on-line]. [dostęp 2018-12-14].
  2. filmweb.pl: Ida – daty premier filmu (pol.). filmweb.pl. [dostęp 2015-02-23].
  3. „Ida” z szansą na Cezara. W: Interia [on-line]. [dostęp 2018-12-14].
  4. Lubelski 2015 ↓, s. 670-671.
  5. IDA a film by Paweł Pawlikowski (ang.). ida-movie.com. [dostęp 2015-02-23].
  6. a b c 'Ida' Director Made Film To 'Recover The Poland' Of His Childhood (ang.). National Public Radio (NPR), 13 lutego 2015.
  7. Triumf polskiego kina. Oscar dla „Idy"!!! (pol.). pisf.pl, 2015-02-23. [dostęp 2015-02-23].
  8. Oscary 2015: „Ida” nagrodzona. Wielki sukces polskiego kina (pol.). polskieradio.pl. [dostęp 2015-02-23].
  9. a b Paweł Pawlikowski: How we made 'Ida': Paweł Pawlikowski on the journey from script to film (ang.). The Guardian, 21 November 2014.
  10. Maddy Costa: Playwright Rebecca Lenkiewicz: 'I had evil thoughts as a child' (ang.). The Guardian, 20 stycznia 2013.
  11. Livia Bloom: Courage of Conviction: A Conversation with Ida Director Pawel Pawlikowski (ang.). Filmmaker Magazine, 5 maja 2014.
  12. Graham Fuller. Review: Ida. , maj-czerwiec 2014 (ang.). [dostęp 10 stycznia 2015]. 
  13. Nick Hodge: Helena Wolinska-Brus: 1919-2008. Controversial communist prosecutor dies in UK (ang.). Kraków Post, 31 grudnia 2008. [zarchiwizowane z tego adresu (13 lipca 2011)].
  14. Sydney Levine: Interview: Dir. Pawel Pawlikowski on His Oscar-Shortlisted Film 'Ida' (ang.). IndieWire, 8 stycznia 2015.
  15. Bartosz Staszczyszyn: Ida - Paweł Pawlikowski (ang.). Culture.pl, 19 września 2013.
  16. David Heuring: Variety's 10 Cinematographers to Watch: Ryszard Lenczewski and Lukasz Zal – 'Ida' Duo Turned Heads With Atypical Framing (ang.). Variety.
  17. Bill Desowitz: How Cinematographers Lukasz Zal and Ryszard Lenczewski Captured the Sublime 'Ida' (ang.). IndieWire, 23 stycznia 2015.
  18. Ida w bazie filmpolski.pl
  19. Jarosław Kamiński (ang.).
  20. a b Dana Stevens: Ida: A journey you won't forget (ang.). Slate, 2 maja 2014.
  21. Sophia Stein: Pawel Pawlikowski's Haunting IDA (ang.). Cultural Weekly, 28 maja 2014.
  22. Marcin Pietrzyk: Gdynia 2013: „Ida” triumfuje na tegorocznym festiwalu (pol.). Filmweb, 2013-09-14. [dostęp 2015-01-25].
  23. Ida – Release Info (ang.). Internet Movie Database. [dostęp 2015-01-25].
  24. Jakub Kapiszewski, Piotr Dziubak: „Ida” wraca do kin. W Polsce film obejrzało niecałe 120 tys. osób. Gazeta Prawna, 24.02.2015. [dostęp 2015-04-20].
  25. Lubelski 2015 ↓, s. 671.
  26. Jakub Majmurek, Ida, „Kino”, 10, 2013, s. 71.
  27. Łukasz Maciejewski, Struktura kryształu. RECENZJA filmu "Ida", „Dziennik”, 25 października 2013.
  28. a b Tadusz Płużański: Nowe „Pokłosie”. Niezależna.pl, 7.01.2015. [dostęp 2015-04-20].
  29. karslro: 'Ida' dzieli Polaków. Prawica: 'To film antypolski'. Lewica: 'Utrwala stereotyp złej Żydówki i dobrej zakonnicy'. Gazeta.pl, 24.12.2014. [dostęp 2015-04-20].
  30. Krzysztof Łuksza: "Ida" to antypolska propaganda – recenzja. W: Polska Niepodległa [on-line]. [dostęp 2018-12-09].
  31. Paweł Kośmiński, TVP pokazała "Idę". Film opatrzono specjalnymi napisami i komentarzem, „Gazeta Wyborcza”, 26 lutego 2016 [dostęp 2018-12-09].
  32. Zofia Rojek: „Ida” pełna antysemickich stereotypów? Krytyka najnowszego filmu Pawlikowskiego. NaTemat.pl. [dostęp 2015-04-20].
  33. Agnieszka Graff. Ida – subtelność i polityka. „Krytyka Polityczna”, 1 listopada 2013. 
  34. Tadeusz Sobolewski, "Ida" i "antysemickie klisze"? Sobolewski polemizuje z Graff i Datner, „Gazeta Wyborcza”, 14 listopada 2013 [dostęp 2018-12-09].
  35. Ida (2014) - Rotten Tomatoes, www.rottentomatoes.com [dostęp 2017-11-18] (ang.).
  36. Metacritic: Ida (ang.). Metacritic. [dostęp 2017-08-11].
  37. A. O. Scott: A. O. Scott's Top 10 Movies 2014: 'Boyhood' and More (ang.). The New York TImes, 11 grudnia 2014.
  38. a b David Denby: 'Ida': A Film Masterpiece (ang.). New Yorker, 27 maja 2014.
  39. Peter Debruge. Telluride Film Review: 'Ida'. , 10 września 2013 (ang.). [dostęp 13 stycznia 2015]. Cytat: The film invites audiences to undertake a parallel journey while withholding much of the context (historical backstory as well as basic cinematic cues, like music and camera movement) on which engagement typically depends. It's one thing to set up a striking black-and-white composition and quite another to draw people into it, and dialing things back as much as this film does risks losing the vast majority of viewers along the way, offering an intellectual exercise in lieu of an emotional experience to all but the most rarefied cineastes.. 
  40. Peter Bradshaw: Ida review – an eerily beautiful road movie (ang.). The Guardian, 25 września 2014.
  41. Kiva Reardon: Hunting for skeletons, in black and white (ang.). The Globe and Mail, 9 maja 2014.
  42. Bruno Icher. «Ida», nonne stop. „Libération”, 11 lutego 2014 (fr.). 
  43. Marie-Noëlle Tranchant. Ida. „Le Figaro” (fr.). 
  44. Ida – critique presse (fr.). W: Allocine [on-line]. [dostęp 2018-12-14].
  45. „Ida” Pawła Pawlikowskiego polskim kandydatem do Oscara (pol.). Filmweb, 2014-08-08. [dostęp 2015-01-25].
  46. Łódzka „Ida” polskim kandydatem do Oscara (pol.). radiolodz.pl, 2014-08-08. [dostęp 2014-08-09].
  47. łm: „Ida” o krok od oscarowej nominacji! (pol.). Filmweb, 2014-12-20. [dostęp 2015-01-25].
  48. Oscary 2015: Polski rok! Trzy filmy i pięć nominacji! (pol.). Filmweb, 2015-01-15. [dostęp 2015-01-25].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Tadeusz Lubelski: Historia kina polskiego 1895-2014. Kraków: Universitas, 2015.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]