Idriss Déby

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Idriss Déby
Ilustracja
Idriss Déby (2012)
Data i miejsce urodzenia 18 czerwca 1952
Fada
Data i miejsce śmierci 20 kwietnia 2021
Region Tibesti
Czad Prezydent Czadu
Okres od 2 grudnia 1990
do 20 kwietnia 2021
Przynależność polityczna Patriotyczny Ruch Ocalenia
Poprzednik Hissène Habré
Następca Mahamat Déby Itno[1]
Odznaczenia
Łańcuch i Krzyż Wielki Orderu Narodowego (Czad) Krzyż Wielki Orderu Narodowego Beninu Krzyż Wielki Orderu Zasługi (Republika Środkowoafrykańska) Krzyż Wielki Międzynarodowego Orderu Palm Akademickich (OIPA/CAMES)
Idriss Déby z żoną Hindą w towarzystwie Baracka Obamy i Michelle Obamy, 5 sierpnia 2014

Idriss Déby (wym. [iˈdʀis deˈbi]; od stycznia 2006 Idriss Déby Itno; ur. 18 czerwca 1952 w Fadzie, zm. 20 kwietnia 2021 w regionie Tibesti[2]) – czadyjski polityk i wojskowy, w latach 1990–2021 prezydent Czadu.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Idriss Déby wywodził się z grupy etnicznej Bidayat, będącej odłamem ludu Zaghawa. Był muzułmaninem, synem pasterza. Po ukończeniu szkoły wstąpił do szkoły oficerskiej w Ndżamenie. Stamtąd został wysłany do Francji na szkolenie, do Czadu wrócił w 1976 roku mając uprawnienia pilota zawodowego. Pozostał w wojsku w służbie prezydenta Félixa Mallouma aż do upadku władzy centralnej w 1979 roku. Swą karierę jako polityk Déby rozpoczął podczas wojny domowej w Czadzie na przełomie lat 70. i 80. Związał się wówczas z Hissènem Habré, jednym z lokalnych watażków. Gdy w 1982 roku Habré został prezydentem Czadu, w nagrodę za lojalność mianował Déby’ego dowódcą armii czadyjskiej. Déby wyróżnił się w 1984 roku rozbijając prolibijskie ugrupowania działające we wschodnim Czadzie. W 1985 roku skierowany został do Paryża na kurs do szkoły wojskowej (fr. École Militaire), a po powrocie został prezydenckim doradcą wojskowym. W 1987 roku podczas walk z siłami libijskimi w tzw. wojnie toyot zastosował taktykę, która przyniosła przeciwnikowi ciężkie straty.

Cień w kontaktach między Déby a Hissènem Habré pojawił się w 1989 roku, w związku ze wzmocnieniem gwardii prezydenckiej. Habré oskarżył wówczas Déby’ego o przygotowywanie zamachu stanu, dlatego też ten zdecydował się na ucieczkę do Libii, a następnie do Sudanu. Tam utworzył Patriotyczny Ruch Ocalenia, ugrupowanie wspierane przez rządy Libii i Sudanu, by w październiku 1989 roku rozpocząć działania zbrojne zmierzające do obalenia prezydenta. Decydujący atak rozpoczął się 10 listopada 1990, a 2 grudnia Déby przy pomocy wiernych sobie oddziałów wojska zajął stolicę Czadu, Ndżamenę i przejął władzę. Habré udał się na emigrację, najpierw do Kamerunu, a potem do Senegalu.

Déby wprowadził system wielopartyjny, stanął następnie na czele rządu tymczasowego, by 28 lutego 1991 objąć formalnie funkcję prezydenta. Po przyjęciu w marcu 1996 roku nowej konstytucji, Déby został dwukrotnie wybrany prezydentem w powszechnych wyborach w 1996 i 2001 roku, aczkolwiek obserwatorzy międzynarodowi zwracali uwagę na liczne naruszenia procedur wyborczych i prawa. Ponieważ konstytucja z 1996 roku zawierała zapis, mówiący o tym, iż prezydent Czadu może sprawować tylko dwie pięcioletnie kadencje (nie licząc okresu sprzed przyjęcia konstytucji), w czerwcu 2005 roku przeprowadzone zostało referendum, w którym zapis ten został odrzucony. Pozwoliło to Déby’emu wziąć udział w kolejnych wyborach prezydenckich w 2006 roku i wygrać je.

Rządy Déby’ego charakteryzowały się nepotyzmem, gdyż na najwyższe stanowiska w państwie mianował współplemieńców z ludu Zaghawów. W kraju zamieszkanym przez około 200 grup etnicznych, dominacja jednego (1,5% populacji) wywołała falę rebelii. Jedna z najpoważniejszych wybuchła po 2003 roku, jako reperkusja wojny w Darfurze. Darfurscy partyzanci, którzy odnosili porażki w bitwach z sudańskim wojskiem, szukali schronienia na ziemiach Czadu. W 2005 roku prezydent Sudanu Umar al-Baszir oskarżył Deby’ego o zbrojenie sudańskich bojówek i zapowiedział mu zemstę, która przerodziła się de facto w wojnę między krajami, polegający na wspieraniu bojówek wrogim rządom w Ndżamenie i Chartumie. 13 kwietnia 2006 czadyjscy partyzanci dokonali szturmu na Ndżamenę. Wówczas przed upadkiem stolicy uchronili Deby’ego francuscy żołnierze. Podobna sytuacja miała miejsce 2 lutego 2008, kiedy rebelianci otoczyli pałac prezydenta. 13 marca 2008 podpisano między Czadem i Sudanem pokój w Dakarze a oba kraje wznowiły stosunki dyplomatyczne.

W lutym 2010 roku Czad i Sudan zawarły porozumienie o współpracy granicznej i przeciwdziałaniu buntownikom. Władze w Ndżamenie pogratulowały zwycięstwa Umarowi al-Baszirowi w wyborach powszechnych z kwietnia 2010 roku, z kolei al-Baszir przybył w 2011 roku na inauguracje czwartej kadencji Déby’ego. W wyniku ocieplenia się stosunków między sąsiadami, rząd czadyjski rozpoczął pierwsze rozmowy z rebeliantami[3].

Déby’emu udało się przetrwać dwie próby zamachów stanu – w 2004 i 2006 roku.

Od 30 stycznia 2016 do 30 stycznia 2017 sprawował funkcję przewodniczącego Unii Afrykańskiej[4].

20 kwietnia 2021 Déby zmarł w wyniku obrażeń odniesionych w trakcie walk z rebeliantami na północy kraju[5]. W związku z jego śmiercią władzę przejęła Tymczasowa Rada Wojskowa z jego synem Mahamatem Déby Itno na czele, zawieszono konstytucję, rozwiązano parlament, rząd oraz ogłoszono czternastodniową żałobę narodową i tymczasowo zamknięto granice[6][7].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Od 1996 roku był masonem, członkiem Grande Loge nationale française[8].

W 2005 roku ożenił się z Hindą Mahamat Abderahim Acyl, w 2012 roku poślubił Amani Musę Hilal – córkę Musy Hilala, lidera sudańskich dżandżawidów.

Miał dwóch synów – Mahamata (ur. 1984) i Brahima (1980–2007). Brahim został 2 lipca 2007 zamordowany we Francji, w miejscowości Courbevoie. Według francuskiej policji zabójstwo to nie miało podłoża politycznego[9].

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

  • Łańcuch i Krzyż Wielki Orderu Narodowego (Czad)[10]
  • Krzyż Wielki Orderu Narodowego Beninu
  • Krzyż Wielki Orderu Zasługi (Republika Środkowoafrykańska)
  • Krzyż Wielki Międzynarodowego Orderu Palm Akademickich (OIPA/CAMES, 2013)[11]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jako przewodniczący Tymczasowej Rady Wojskowej
  2. Chad: President Idriss Déby is dead, confirms army on national, The Africa Report.com, 20 kwietnia 2021 [dostęp 2021-04-20] (ang.).
  3. Chadian army clashes with rebels (ang.). wp.pl, 2010-04-29. [dostęp 2010-04-29].
  4. Prez Idriss Itno Déby of #Chad takes over from Prez #RobertMugabe of #Zimbabwe as #AU Chairperson. #26thAUSummit, @_AfricanUnion, 2016-01-30.
  5. Reuters Staff, Chad President Idriss Deby dies on front lines, says army spokesman, „Reuters”, 20 kwietnia 2021 [dostęp 2021-04-20] (ang.).
  6. Rebels threaten to march on capital as Chad reels from president’s battlefield death. Reuters, 2021-04-21. [dostęp 2021-04-24].
  7. Chad's new leader - Mahamat Idriss Déby Itno. BBC News, 2021-04-21. [dostęp 2021-04-24].
  8. Vincent Hugeux. Francs-maçons: l’Afrique aux premières loges. „L’Express”, 14 kwietnia 2008. [dostęp 2020-04-05]. 
  9. French charges over Deby killing, 29 listopada 2008 [dostęp 2021-04-17] (ang.).
  10. Tchad: Investiture – Les nouveaux engagements d’Idriss Deby, allafrica.com (fr.) [dostęp 2019-05-14].
  11. Le CAMES honore Idriss Deby, journaldutchad.com (fr.) [dostęp 2016-10-14].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]