Iluminacja (film)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Iluminacja
Gatunek psychologiczny
Rok produkcji 1973
Data premiery 23 listopada 1973
Kraj produkcji Polska
Język polski
Czas trwania 87 min
Reżyseria Krzysztof Zanussi
Scenariusz Krzysztof Zanussi
Główne role Stanisław Latałło
Monika Dzienisiewicz-Olbrychska
Małgorzata Pritulak
Muzyka Wojciech Kilar
Zdjęcia Edward Kłosiński
Scenografia Stefan Maciąg
Kostiumy Anna Biedrzycka-Sheppard
Montaż Urszula Śliwińska
Produkcja Studio Filmowe „Tor”

Iluminacja – polski fabularno-dokumentalny esej filmowy z 1973 roku w reżyserii Krzysztofa Zanussiego, nakręcony na podstawie autorskiego scenariusza. Bohaterem Iluminacji jest intelektualista Franciszek Retman (Stanisław Latałło), który poszukuje prawdy o życiu i śmierci – najpierw w nauce, następnie zaś w religii.

Iluminacja została entuzjastycznie przyjęta przez środowisko polskiej inteligencji. Na ogół doceniano brawurową formę wykonania i poruszoną w nietuzinkowy sposób problematykę konfliktu między wiarą a nauką. Dzieło Zanussiego zdobyło Złotego Lamparta na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Locarno, zwyciężyło również na Festiwalu „Młodzi i Film” w Koszalinie, a na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych reżyser otrzymał Nagrodę Specjalną Jury.

Opis fabuły[edytuj | edytuj kod]

Bohaterem filmu jest Franciszek Retman, młody intelektualista z Pułtuska, który początkowo studiuje fizykę na Uniwersytecie Warszawskim. Jako student wikła się w romans z Małgorzatą; na wakacje wyjeżdża w Tatry, gdzie mocno przeżywa śmierć swojego przyjaciela, taternika. Gdy okazuje się, że Małgorzata jest w ciąży, Retman musi się z nią ożenić. Stypendium studenckie nie pozwala mu utrzymać rodziny, toteż Franciszek bierze urlop dziekański i rozpoczyna pracę w wytwórni sprzętu medycznego. Później przenosi się do kliniki psychiatrycznej, gdzie poddaje się płatnym badaniom snów. Rozczarowany niemożnością zgłębienia tajemnicy śmierci człowieka, Franciszek poszukuje prawdy w klasztorze kamedułów. Ostatecznie Franciszek wraca do Warszawy, kończy przerwane studia i zostaje asystentem. Otwiera przewód doktorski w marcu 1968 roku, jednakże wówczas daje o sobie znać nadwerężone serce[1].

Obsada[edytuj | edytuj kod]

Produkcja[edytuj | edytuj kod]

Krzysztof Zanussi, reżyser filmu, w 1984 roku

Po sukcesie Życia rodzinnego Krzysztof Zanussi zapragnął wrócić do eksperymentów formalnych zastosowanych w Strukturze kryształu. Myślał wówczas o stworzeniu „filmu z pogranicza gatunków: fabuły, filmu dokumentalnego i eseju, poświęconego rozważaniom o pewnych problemach światopoglądowych, które stawia przed dzisiejszym człowiekiem nauka”[2]. Temat przyszłego filmu podsunęli mu widzowie w trakcie dyskusji poświęconej Strukturze kryształu. Reżyser, stając przed postawionym sobie wyzwaniem, miał świadomość ryzyka niepowodzenia projektu[3]. O samym tytule filmu Zanussi wypowiadał się następująco:

Używając w tytule słowa „iluminacja”, chcę podkreślić, że wysiłki umysłu nie są warunkiem wystarczającym dla osiągnięcia oświecenia. Człowiek musi przebyć wiele chorób i doświadczeń, aby przybliżyć się do prawdy, sama wiedza mu nie wystarcza. Doświadczenia życia są tak samo jedną z postaci prawdy, jak nauka i jej poszukiwania[4].

O ile fabularne zdarzenia w Iluminacji koncentrują się na losach fikcyjnej postaci Franciszka Retmana (odgrywanego przez Stanisława Latałłę), o tyle większą uwagę Zanussi przywiązywał do części dokumentalnej, na którą składała się na ekranie obecność między innymi profesorów Władysława Tatarkiewicza oraz Iwa Białynickiego-Biruli. Jak twierdził Zanussi: „Korzystałem ze współpracy ludzi spoza środowiska aktorskiego, aby zachować wspólny mianownik warstwy inscenizowanej i dokumentalnej”[3]. Do każdego ważnego wydarzenia w życiu bohatera dopisane zostały naukowe interpretacje – zdjęcia, dokumenty, schematy, rysunki, wykłady oświatowe tudzież fragmenty filmów naukowych, a także dyskusje naukowe. Zdjęcia do filmu Zanussiego zrealizował Edward Kłosiński, używając do tego celu na przemian klasycznej kamery 35 mm oraz lekkiej kamery 16 mm, tak aby film jak najbardziej przypominał reportaż[5]. Muzykę do Iluminacji napisał Wojciech Kilar, w szczególnych dla postaci Retmana momentach używając sygnałów dźwiękowych w postaci fletu, śpiewu chóralnego, skrzypiec oraz fortepianu, które miały szczególnie poruszyć widza[6].

Odbiór[edytuj | edytuj kod]

Iluminacja spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem ze strony polskiej inteligencji, stając się dla niej filmem kultowym[7]. Jak pisał po latach ksiądz Andrzej Luter, film Zanussiego na tle ideologii obowiązującej wówczas w polskiej kinematografii był ewenementem:

Na zewnątrz wiadoma ideologia, zakłamanie, wszystko zgodne z linią partii i oto wchodzę na prawie pustą salę tego komunistycznego kina [Robotnik] i oczom nie wierzę. Olśnienie, na ekranie obraz antymaterialistyczny, metafizyczny, transcendentny wręcz, z elementami onirycznymi, zrealizowany w formie eseju [...]. Doskonale pamiętam, że oglądając w tym marnym kinie Robotnik dzieło Zanussiego, widziałem odwzorowanie moich ówczesnych wyborów i poszukiwań [...]. Postać Franciszka stała się dla mnie najważniejszą figurą artystyczną tamtego czasu, przez którą patrzyłem na własne życie[8].

Zdaniem Ryszarda Ciarki „Iluminacja jest filmem dziwnym, który z jednej strony, zdawałoby się, sugeruje proste do odgadnięcia przesłanie [...], z drugiej zaś strony pozostawia do dziś wiele pytań i frapuje swoją niezwykłością”[9]. Jerzy Uszyński twierdził, że w Iluminacji ukazana została „swoista nieprzystawalność refleksji do materii życia”, a Zanussi „odsłonił niewydolność współczesnej kultury” w obliczu pytań ostatecznych[7]. Sławomir Bobowski uznał film Zanussiego za „niezwykły [...] ekranowy esej, który pozostaje jednak utworem fabularnym o młodym polskim Fauście szukającym wiedzy absolutnej”[10]. Robert Birkholc zauważył, że „poruszając tak fundamentalne kwestie Zanussi mógł łatwo popaść w patos, ale lekko ironiczna forma eseju oraz bezpretensjonalna kreacja Stanisława Latałły chronią film przed intelektualnym banałem”[11]. Miłosz Stelmach opisywał Iluminację jako wzorcowy przykład eseju filmowego, w którym „destabilizacja fikcyjnego świata przejawia się [...] w autotematycznych zabiegach, eliptycznej narracji czy poluzowaniu przyczynowo–skutkowych więzów”, ale również w eksponowaniu autorskiej wypowiedzi[12]. Jakub Majmurek, analizując konflikt nauki i wiary w Iluminacji, twierdził, że u Zanussiego „pewność, jakiej szuka nowoczesny podmiot (w akcie zawierzenia religijnemu dogmatowi lub metodzie naukowej) zawsze zawiera w sobie swoje własne przeciwieństwo”[13].

Również poza Polską Iluminacja wywołała szeroki oddźwięk. Ben Sachs dla magazynu „Chicago Reader” porównał film Zanussiego do prac Jean-Luca Godarda, a nagłe cięcia montażowe w Iluminacji – do „przedzierania się przez stos artykułów naukowych”[14]. Zdaniem czasopisma „Time Out” nagłe cięcia montażowe oraz „autotematyczne zabiegi są miejscami irytujące, lecz częściej wystarczająco prowokują do uważności”[15]. Bardziej sceptyczny wobec Iluminacji był Dan Sullivan z „Film Comment”, nazywając technikę Zanussiego „gwałtownym montażem melodramatycznych teledysków”, a przesłanie samego filmu – „równie śliskim jak wiedza, za którą podąża główny bohater”[16].

Nagrody i festiwale[edytuj | edytuj kod]

Rok Festiwal Nagroda[17]
1973 Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Locarno Grand Prix „Złoty Lampart
Nagroda FIPRESCI
Nagroda Jury Ekumenicznego
Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Rawennie Grand Prix
Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Mannheim Wyróżnienie
Nagroda im. Włodzimierza Pietrzaka
Festiwal „Młodzi i Film” w Koszalinie Grand Prix „Wielki Jantar”
1974 Lubuskie Lato Filmowe Nagroda Koordynacyjnej Rady Artystycznej Kin Studyjnych
Syrenka Warszawska
Festiwal Polskich Filmów Fabularnych Nagroda Specjalna Jury
1975 Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Figueira da Foz Złoty Medal
1976 Lubuskie Lato Filmowe Złote Grono

Scorsese: Masterpieces of Polish Cinema[edytuj | edytuj kod]

Martin Scorsese uznał Iluminację za jedno z arcydzieł polskiej kinematografii i w 2014 roku wytypował ją do prezentacji w Stanach Zjednoczonych oraz Kanadzie w ramach festiwalu polskich filmów Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema[18][19].

Nawiązania[edytuj | edytuj kod]

Zanussi kontynuował motyw duchowych poszukiwań wiary przez naukowca w filmie Imperatyw (1982). Bohater Imperatywu, matematyk Augustyn – imię stanowi odwołanie do św. Augustyna – przyjaźni się z prawosławnym profesorem teologii, zadręczając się pytaniami o Boga[20].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Robert Birkholc, „Iluminacja”, reż. Krzysztof Zanussi, Culture.pl, 13 lutego 2014 [dostęp 2019-06-24].
  • Sławomir Bobowski, Dyskurs filmowy Zanussiego, Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, 1996, ISBN 83-7091-033-5.
  • Ryszard Ciarka, Wiedza, Wiara i Nadzieja, „Kwartalnik Filmowy” (18), 1997, s. 96-98.
  • Tomasz Kłys, Krzysztofa Zanussiego kino intelektualne [w:] Ewelina Nurczyńska-Fidelska (red.), Kino polskie w trzynastu sekwencjach, Kraków: Rabid, 2005.
  • Andrzej Luter, W poszukiwaniu sensu życia, „Kino” (6), 2009, s. 10-13.
  • Mariola Marczak, Niepokój i tęsknota: kino wobec wartości. O filmach Krzysztofa Zanussiego, Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, 2011, ISBN 978-83-7299-704-3.
  • Jakub Majmurek, Mądrość Mefista albo Krzysztof Zanussi jako reżyser nowoczesny [w:] Jakub Majmurek (red.), Zanussi. Przewodnik Krytyki Politycznej, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2014, s. 58-78.
  • Ben Sachs, A trio of revivals showcases physicist-turned-filmmaker Krzysztof Zanussi, Chicago Reader, 28 kwietnia 2014 [dostęp 2019-06-24] (ang.).
  • Jan Słodowski, Iluminacja [w:] Jan Słodowski (red.), Leksykon polskich filmów fabularnych, Warszawa: Wiedza i Życie, 1996, s. 232, ISBN 83-86805-62-5.
  • Miłosz Stelmach, Na manowcach przygody: Esej filmowy i polskie kino lat 70., „Kwartalnik Filmowy” (104), 2018, s. 95–105.
  • Dan Sullivan, Illumination, „Film Comment”, 50 (1), 2014, s. 77.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]