Iluminacja (film)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Iluminacja
Gatunek psychologiczny
Rok produkcji 1973
Data premiery 23 listopada 1973
Kraj produkcji Polska
Język polski
Czas trwania 87 min
Reżyseria Krzysztof Zanussi
Scenariusz Krzysztof Zanussi
Główne role Stanisław Latałło
Monika Dzienisiewicz-Olbrychska
Małgorzata Pritulak
Muzyka Wojciech Kilar
Zdjęcia Edward Kłosiński
Scenografia Stefan Maciąg
Kostiumy Anna Biedrzycka-Sheppard
Montaż Urszula Śliwińska
Produkcja Studio Filmowe Tor

Iluminacja – polski fabularno-dokumentalny esej filmowy z 1973 roku w reżyserii Krzysztofa Zanussiego, nakręcony na podstawie autorskiego scenariusza. Bohaterem Iluminacji jest intelektualista Franciszek Retman (Stanisław Latałło), który poszukuje prawdy o życiu i śmierci – najpierw w nauce, następnie zaś w religii.

Fabuła[edytuj | edytuj kod]

Bohaterem filmu jest Franciszek Retman, młody intelektualista z Pułtuska, który początkowo studiuje fizykę na Uniwersytecie Warszawskim. Jako student wikła się w romans z Małgorzatą; na wakacje wyjeżdża w Tatry, gdzie mocno przeżywa śmierć swojego przyjaciela, taternika. Gdy okazuje się, że Małgorzata jest w ciąży, Retman musi się z nią ożenić. Stypendium studenckie nie pozwala mu utrzymać rodziny, toteż Franciszek bierze urlop dziekański i rozpoczyna pracę w wytwórni sprzętu medycznego. Później przenosi się do kliniki psychiatrycznej, gdzie poddaje się płatnym badaniom snów. Rozczarowany niemożnością zgłębienia tajemnicy śmierci człowieka, Franciszek poszukuje prawdy w klasztorze kamedułów. Ostatecznie Franciszek wraca do Warszawy, kończy przerwane studia i zostaje asystentem. Otwiera przewód doktorski w marcu 1968 roku, jednakże wówczas daje o sobie znać nadwyrężone serce[1].

Obsada[edytuj | edytuj kod]

Produkcja[edytuj | edytuj kod]

Po sukcesie Życia rodzinnego Krzysztof Zanussi zapragnął wrócić do eksperymentów formalnych zastosowanych w Strukturze kryształu. Myślał wówczas o stworzeniu „filmu z pogranicza gatunków: fabuły, filmu dokumentalnego i eseju, poświęconego rozważaniom o pewnych problemach światopoglądowych, które stawia przed dzisiejszym człowiekiem nauka”[2]. Temat przyszłego filmu podsunęli mu widzowie w trakcie dyskusji poświęconej Strukturze kryształu. Reżyser, stając przed postawionym sobie wyzwaniem, miał świadomość ryzyka niepowodzenia projektu[3].

O ile fabularne zdarzenia w Iluminacji koncentrują się na losach fikcyjnej postaci Franciszka Retmana (odgrywanego przez Stanisława Latałłę), o tyle większą uwagę Zanussi przywiązywał do części dokumentalnej, na którą składała się na ekranie obecność między innymi profesorów Władysława Tatarkiewicza oraz Iwa Białynickiego-Biruli. Jak twierdził Zanussi: „Korzystałem ze współpracy ludzi spoza środowiska aktorskiego, aby zachować wspólny mianownik warstwy inscenizowanej i dokumentalnej”[3]. Do każdego ważnego wydarzenia w życiu bohatera dopisane zostały naukowe interpretacje – zdjęcia, dokumenty, schematy, rysunki, wykłady oświatowe tudzież fragmenty filmów naukowych, a także dyskusje naukowe. Zdjęcia do filmu Zanussiego zrealizował Edward Kłosiński, używając do tego celu na przemian klasycznej kamery 35 mm oraz lekkiej kamery 16 mm, tak aby film jak najbardziej przypominał reportaż[4]. Muzykę do Iluminacji napisał Wojciech Kilar, w szczególnych dla postaci Retmana momentach używając sygnałów dźwiękowych w postaci fletu, śpiewu chóralnego, skrzypiec oraz fortepianu, które miały szczególnie poruszyć widza[5].

Odbiór[edytuj | edytuj kod]

Iluminacja spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem przez polską inteligencję, stając się dla niej filmem otoczonym kultem. Jerzy Uszyński twierdził, że w Iluminacji ukazana została „swoista nieprzystawalność refleksji do materii życia”, a Zanussi „odsłonił niewydolność współczesnej kultury” w obliczu pytań ostatecznych[6]. Sławomir Bobowski uznał film Zanussiego za „niezwykły [...] ekranowy esej, który pozostaje jednak utworem fabularnym o młodym polskim Fauście szukającym wiedzy absolutnej”[7]. Robert Birkholc zauważył, że „poruszając tak fundamentalne kwestie Zanussi mógł łatwo popaść w patos, ale lekko ironiczna forma eseju oraz bezpretensjonalna kreacja Stanisława Latałły chronią film przed intelektualnym banałem”[8].

Nagrody i festiwale[edytuj | edytuj kod]

Rok Festiwal Nagroda[9]
1973 Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Locarno Grand Prix
Nagroda FIPRESCI
Nagroda Jury Ekumenicznego
Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Rawennie Grand Prix
Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Mannheim Wyróżnienie
Nagroda im. Włodzimierza Pietrzaka
Festiwal „Młodzi i Film” w Koszalinie Grand Prix „Wielki Jantar”
1974 Lubuskie Lato Filmowe Nagroda Koordynacyjnej Rady Artystycznej Kin Studyjnych
Syrenka Warszawska
Festiwal Polskich Filmów Fabularnych Nagroda Specjalna Jury
1975 Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Figueira da Foz Złoty Medal
1976 Lubuskie Lato Filmowe Złote Grono

Scorsese: Masterpieces of Polish Cinema[edytuj | edytuj kod]

Martin Scorsese uznał Iluminację za jedno z arcydzieł polskiej kinematografii i w 2014 roku wytypował ją do prezentacji w Stanach Zjednoczonych oraz Kanadzie w ramach festiwalu polskich filmów Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema[10][11].

Nawiązania[edytuj | edytuj kod]

Kontynuacja duchowych poszukiwań Franciszka następuje w dziejach Augustina w filmie Imperatyw[12].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Słodowski 1996 ↓, s. 222.
  2. Marczak 2011 ↓, s. 145.
  3. a b Marczak 2011 ↓, s. 146.
  4. Marczak 2011 ↓, s. 147.
  5. Marczak 2011 ↓, s. 148-149.
  6. Marczak 2011 ↓, s. 157.
  7. Bobowski 1996 ↓, s. 11.
  8. Birkholc 2014 ↓.
  9. Iluminacja w bazie filmpolski.pl
  10. Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema – oficjalna strona projektu w języku angielskim. mspresents.com. [dostęp 2014-02-26].
  11. Polskie filmy Martina Scorsese. vice.com. [dostęp 2014-03-24].
  12. Światowa encyklopedia filmu religijnego. Marek Lis i Adam Garbicz (red.). Kraków: Biały Kruk, 2007, s. 189-190. ISBN 978-83-60292-30-3.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Robert Birkholc, "Iluminacja", reż. Krzysztof Zanussi, Culture.pl, 13 lutego 2014 [dostęp 2019-06-24].
  • Sławomir Bobowski, Dyskurs filmowy Zanussiego, Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, 1996, ISBN 83-7091-033-5.
  • Mariola Marczak, Niepokój i tęsknota: kino wobec wartości : o filmach Krzysztofa Zanussiego, Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, 2011, ISBN 978-83-7299-704-3.
  • Jan Słodowski, Iluminacja [w:] Jan Słodowski (red.), Leksykon polskich filmów fabularnych, Warszawa: Wiedza i Życie, 1996, s. 232, ISBN 83-86805-62-5.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]