Incydent w Cieśninie Kerczeńskiej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Incydent w Cieśninie Kerczeńskiej
konflikt rosyjsko-ukraiński
Ilustracja
Holownik „Jany Kapu” zaatakowany przez rosyjski okręt patrolowy „Don”
Czas 25 listopada 2018
Miejsce Cieśnina Kerczeńska
Wynik przejęcie ukraińskich okrętów i pojmanie ukraińskich marynarzy przez Rosjan,
stan wojenny na Ukrainie
Strony konfliktu
 Ukraina  Rosja
Dowódcy
Bohdan Nebyłycja
Roman Mokrjak
Ołeh Melnyczuk
Giennadij Miedwiediew
Aleksandr Szatochin
Aleksandr Saljajew
Andriej Szypicyn
Siły
2 kanonierki,
1 holownik
10 okrętów patrolowych,
2 śmigłowce Ka-52,
2 samoloty Su-25
Straty
23 pojmanych (w tym 6 rannych),
holownik uszkodzony i przechwycony,
2 kanonierki przechwycone
2 okręty patrolowe uszkodzone
Położenie na mapie Krymu
Mapa konturowa Krymu, blisko prawej krawiędzi nieco na dole znajduje się punkt z opisem „miejsce bitwy”
Ziemia44°51′00″N 36°23′04″E/44,850000 36,384444
Schemat starcia (w języku ukraińskim, godziny wg czasu kijowskiego)
„Berdiansk” przetrzymywany w Kerczu, 27 listopada 2018
Dziura od rosyjskiego pocisku w kadłubie „Berdianska”

Incydent w Cieśninie Kerczeńskiej – starcie militarne, które miało miejsce 25 listopada 2018 roku, kiedy okręty Marynarki Wojennej Ukrainy próbowały wpłynąć przez Cieśninę Kerczeńską z Morza Czarnego na Morze Azowskie. U wejścia do cieśniny zostały zatrzymane przez rosyjski tankowiec, zagradzający przejście pod Mostem Krymskim, a następnie zaatakowane przez siły Służby Pogranicznej Federalnej Służby Bezpieczeństwa i Marynarki Wojennej Federacji Rosyjskiej.

Wszystkie trzy ukraińskie okręty zostały przejęte przez Rosjan. Do niewoli trafiło 23 marynarzy, z których 6 zostało rannych w czasie ostrzału. Holownik „Jany Kapu” został przy tym poważnie uszkodzony.

W odpowiedzi na kryzys w Cieśninie Kerczeńskiej prezydent Ukrainy Petro Poroszenko zwołał w nocy z 25 na 26 listopada nadzwyczajne posiedzenie Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony w celu tymczasowego wprowadzenia stanu wojennego, który zatwierdziła Rada Najwyższa Ukrainy wieczorem 26 listopada. Był to najpoważniejszy kryzys w stosunkach rosyjsko-ukraińskich od początku 2015 roku.

Przebieg wydarzeń[edytuj | edytuj kod]

25 listopada 2018 roku okręty Marynarki Wojennej Ukrainy w składzie dwóch małych opancerzonych kanonierek „Berdiansk” i „Nikopol” oraz holownika „Jany Kapu” przeprowadzały planowane przejście z portu w Odessie do portu w Mariupolu nad Morzem Azowskim. Zgodnie ze standardami międzynarodowymi, w celu zapewnienia bezpieczeństwa żeglugi, strona ukraińska poinformowała wcześniej Rosjan o planowanej trasie. Jednak – niezgodnie z Konwencją NZ o prawie morza oraz umową bilateralną między Ukrainą i Federacją Rosyjską o współpracy w eksploracji Morza Azowskiego i Cieśniny Kerczeńskiej z 2003 roku – okręty patrolowe straży granicznej FSB („Don”, „Szmaragd”, „Mangusta” i „Sobol”) oraz niszczyciel okrętów podwodnych „Suzdalec” z rosyjskiej Floty Czarnomorskiej dokonały blokady, a następnie zbrojnego ataku wymierzonego w okręty Marynarki Wojennej Ukrainy.

Przebieg wydarzeń 25 listopada (wszystkie godziny podane wg czasu ukraińskiego, tj. UTC+3)[1]:

  • 3:58 – mała opancerzona kanonierka Marynarki Wojennej Ukrainy „Berdiansk” skontaktowała się ze stacją nadmorską straży granicznej FSB oraz portem morskim w Kerczu i portem Kaukaz na półwyspie Czuszka w celu spełnienia międzynarodowych standardów bezpieczeństwa żeglugi oraz zgłosiła zamiar przejścia przez Cieśninę Kerczeńską. Informacje te dotarły do Rosjan, ale nie udzielono na nie odpowiedzi;
  • 4:07 – zanotowano rozmowę pomiędzy kontrolerem portu w Kerczu „BEREG-23”, a okrętem patrolowym rosyjskiej Floty Czarnomorskiej „Suzdalec” w sprawie wykrycia okrętów Marynarki Wojennej Ukrainy. Do tego czasu dyspozytorzy z portów Kercz i Kaukaz nie odpowiedzieli na wezwania ukraińskich okrętów;
  • 5:15 – rosyjski okręt patrolowy „Don” staranował ukraiński holownik „Jany Kapu”, uszkadzając mu główny silnik, kadłub i poszycie, co doprowadziło do jego unieruchomienia. Utracono także łódź ratunkową[2][3].
  • 13:12 – odnotowano atak dwóch śmigłowców szturmowych Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej Ka-52, które wystrzeliły dwie rakiety w stronę ukraińskich okrętów; „Ogień prowadzono bezpośrednio po kabinie, w której przebywali ukraińscy marynarze” – powiedział wiceprzewodniczący SBU Ołeh Frołow[4];
  • 13:42 – według informacji z kontroli ruchu w porcie Kercz ruch w obie strony na przejściu pod Mostem Krymskim jest blokowany przez uszkodzony tankowiec ustawiony bokiem – wzdłuż mostu (informacja ta nie jest jeszcze potwierdzona przez międzynarodowy system kontroli nawigacji). Zablokowania dokonał tankowiec NEYMA (IMO: 8895528), którego właścicielem jest rosyjska spółka z ograniczoną odpowiedzialnością „Metida”, obecnie w likwidacji[5];
  • 13:50 – Cieśninę Kerczeńską swobodnie przekroczył trałowiec rosyjskiej Floty Czarnomorskiej „Admirał Zacharin” i dwie łodzie typu „Raptor” straży granicznej FSB. Ich przejściu nie przeszkodził rzekomo uszkodzony tankowiec, który ustawił się wzdłuż cieśniny[6];
  • 19:00 – po rozpoczęciu odwrotu grupy okrętów Marynarki Wojennej Ukrainy z Cieśniny Kerczeńskiej na południe, rosyjskie okręty patrolowe rozpoczęły pościg i postawiły żądanie zatrzymania się pod groźbą użycia broni. Ponadto pojawiła się informacja o przerzuceniu oddziału rosyjskiego Specnazu na okręt straży granicznej FSB „Don” z zadaniem dokonania abordażu;
  • 20:28 – po opuszczeniu strefy 12 mil morskich (wód przybrzeżnych) straż graniczna FSB otworzyła ogień do ukraińskich okrętów. Od ognia z okrętu patrolowego „Szmaragd” została trafiona kanonierka „Berdiansk”. Zgodnie z wnioskami z ekspertyzy balistycznej, łódź została trafiona także pociskiem przeciwpancernym śmigłowca rosyjskiej marynarki wojennej Ka-52[7]. Uszkodzony okręt zszedł z kursu[8][9];
  • 21:20 – według informacji operacyjnych kanonierki „Berdiansk” i „Nikopol” zostały trafione przez ogień wroga i zepchnięte z kursu. Również „Jany Kapu” musiał się zatrzymać. Okręty zostały zajęte przez rosyjskie oddziały specjalne. Pojawiły się też informacje o dwóch rannych ukraińskich marynarzach[10];
  • 22:20 – w przypadku „Nikopolu” poprzednia informacja ulega zmianie – łódź została zablokowana, ale nie uszkodzona.

26 listopada szef straży granicznej FSB na Krymie Anton Łozowyj powiadomił, że przechwycone ukraińskie okręty zostały przetransportowane do portu w Kerczu[11]. Również rano ukazały się zdjęcia tych statków w Kerczu[12]. Nieco później pojawiły się zdjęcia rosyjskich żołnierzy zakrywających te okręty za pomocą siatek maskujących.

Straty stron[edytuj | edytuj kod]

Ukraina: w wyniku starcia wojska rosyjskie opanowały ukraiński holownik i dwie kanonierki. Przechwycone przez Rosjan okręty zostały odholowane do Kerczu[13]. Rosjanie pojmali 23 ukraińskich marynarzy[14]. Według danych Marynarki Wojennej Ukrainy sześciu marynarzy zostało rannych, z czego dwóch ciężko[15]. Rosjanie poinformowali, że udzielili pomocy medycznej rannym jeńcom, a ich stan ocenili jako stabilny[16].

Ranni marynarze:[17][18]

  • Artemenko Andrij A. (ur. 31 marca 1994 roku w Nowoukraince)
  • Sroka Jarosław Wiktorowycz (ur. 11 kwietnia 1991 roku w Odessie)
  • Еjdеr Andrij Dmytrowycz (ur. 20 grudnia 1999 roku w Odessie)

Rosja: prorosyjskie źródła doniosły, że po zderzeniu co najmniej dwa okręty patrolowe, „Don” i „Szmaragd”, będą wymagały napraw[19].

Reakcje[edytuj | edytuj kod]

  •  Ukraina:
    • о 12:27 ukraińskie MSZ wydało oświadczenie, że prowokacyjne działania Federacji Rosyjskiej na Morzu Czarnym i Morzu Azowskim stanowią przekroczenie kolejnej granicy i stały się działaniami agresywnymi[20][21],
    • prezydent Ukrainy Petro Poroszenko wezwał sojuszników Ukrainy do jej obrony i zjednoczenia się przeciw rosyjskiej agresji[22],
    • wieczorem 25 listopada pod ambasadą Rosji na Ukrainie zaczęli się zbierać demonstranci, którzy obrzucili budynek petardami[23];
  •  Rosja:
    • minister spraw zagranicznych Rosji Siergiej Ławrow nazwał incydent prowokacją, która została przeprowadzona „pod bezpośrednim rozkazem najwyższego kierownictwa Ukrainy”. Oskarżył Ukrainę o naruszenie rosyjskich granic i prawa międzynarodowego, w tym Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza. Ławrow uważa, że strona ukraińska spodziewa się skorzystać z tego incydentu i uzyskać wsparcie ze strony Stanów Zjednoczonych i Europy. Wezwał także Zachód do „uspokojenia” Ukrainy i dodał, że Rosja nie jest zaniepokojona ewentualnymi sankcjami z powodu incydentu w Cieśninie Kerczeńskiej[24],
    • rzecznik prasowy prezydenta Rosji Dmitrij Pieskow nazwał incydent bardzo niebezpieczną prowokacją, która wymaga szczególnej uwagi i rozpatrzenia[25];
  •  ONZ: о 02:15 26 listopada przedstawicielka USA przy ONZ Nikki Haley powiadomiła, że o 18:00 Rada Bezpieczeństwa ONZ odbędzie nadzwyczajne spotkanie w sprawie agresji Rosji przeciwko Ukrainie na Morzu Azowskim[26];
  •  NATO: 25 listopada rzecznika NATO Oana Lungescu oznajmiła, że „NATO ściśle monitoruje rozwój sytuacji na Morzu Azowskim i w Cieśninie Kerczeńskiej oraz pozostaje w kontakcie z władzami ukraińskimi”, a także żąda „powściągliwości i deeskalacji”;
  •  Unia Europejska: wieczorem 25 listopada UE wezwała Rosję do powstrzymania eskalacji sytuacji na Morzu Azowskim i do otwarcia Cieśniny Kerczeńskiej dla swobodnego przepływu statków[27][28];
  • OBWE: 26 listopada Włochy – przewodniczące OBWE – na wniosek Delegacji Ukrainy przy OBWE zwołały nadzwyczajne posiedzenie Rady Stałej OBWE w Wiedniu w celu omówienia eskalacji konfliktu między Rosją a Ukrainą na Morzu Azowskim[29][30];
  •  Stany Zjednoczone:
    • republikański kongresman i współprzewodniczący ukraińskiej grupy roboczej Kongresu, Brian Fitzpatrick, wezwał Rosję do natychmiastowego wznowienia swobody żeglugi przez Cieśninę Kerczeńską, pozwalając ukraińskim statkom swobodnie korzystać z ukraińskich portów. Nalegał też, by prezydent USA i jego administracja nie ignorowali agresywnych działań Rosji przeciwko Ukrainie i wezwał do pociągnięcia do odpowiedzialności prezydenta Rosji Władimira Putina na szczycie G20, który odbędzie się w grudniu 2018 roku[31],
    • specjalny przedstawiciel Departamentu Stanu, Kurt Volker, powiedział: „Rosja staranowała ukraiński statek, który pokojowo udawał się do ukraińskiego portu. Rosja przejmuje statki i ich załogi, a potem oskarża Ukrainę o prowokację?”[32],
  •  Niemcy: przewodniczący Komisji Spraw Zagranicznych niemieckiego Bundestagu Norbert Röttgen powiedział, że eskalacja napięcia na Morzu Azowskim dowodzi braku zainteresowania ze strony Rosji znalezienia sposobów pokojowego rozwiązania konfliktu z Ukrainą[33]. Wiceminister spraw zagranicznych, sekretarz stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Niemiec ds. Europejskich, Michael Rot powiedział, że sytuacja jest wyjątkowo niebezpieczna, a Rosja powinna zagwarantować wolny dostęp do ukraińskich portów na Morzu Azowskim[34];
  •  Kanada: kanadyjskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych wydało oświadczenie na Twitterze potępiające agresywne działania Rosji wobec Ukrainy i wzywające do pilnego zwrotu przechwyconych okrętów[35];
  •  Polska: polskie MSZ potępiło agresywne działania Rosjan i wezwało władze do poszanowania prawa międzynarodowego. Polska wezwała także obie strony do „zachowania powściągliwości w obecnej sytuacji, która mogłaby zagrozić stabilności bezpieczeństwa europejskiego”[36][37]. 26 listopada prezydent Polski Andrzej Duda odbył rozmowę telefoniczną z prezydentem Ukrainy Petro Poroszenką. W rezultacie wspólnie wezwali Unię Europejską do zintensyfikowania sankcji wobec Rosji[38];
  •  Litwa: prezydent Litwy Dalia Grybauskaitė potępiła agresję Federacji Rosyjskiej wobec Ukrainy na Morzu Azowskim i zauważyła, że przejęcie ukraińskich okrętów przez Rosję było pogwałceniem prawa międzynarodowego i zobowiązań Rosji[39]. Minister spraw zagranicznych Litwy Linas Linkevičius podkreślił, że takie działania Rosji osłabiają bezpieczeństwo całego regionu[40];
  •  Norwegia: ambasador Norwegii na Ukrainie Ole Terje Horpestad podczas Międzynarodowej Konferencji Antykorupcyjnej w Kijowie wyraził zaniepokojenie sytuacją na Morzu Azowskim i dodał, że Norwegia popiera terytorialną integralność i suwerenność Ukrainy oraz potępia nielegalną okupację Krymu przez Federację Rosyjską[41];
  •  Dania: minister spraw zagranicznych Danii Anders Samuelsen wezwał Rosję do wznowienia bezkolizyjnego przejścia przez Cieśninę Kerczeńską i zadeklarował, że Dania w pełni popiera Ukrainę[42];
  •  Gruzja: minister spraw zagranicznych Gruzji David Zalkaliani wyraził poparcie dla Ukrainy[43];
  • działania Rosji zostały potępione także przez:  Rumunię[44],  Łotwę[45]  Estonię[46],  Szwecję[47] i  Australię[48].

Konsekwencje[edytuj | edytuj kod]

Polityczne[edytuj | edytuj kod]

Na czerwono zaznaczone obwody Ukrainy, w których wprowadzono stan wojenny pod incydencie w Cieśninie Kerczeńskiej

Po incydencie zostało zwołane nadzwyczajne posiedzenie ukraińskiej Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony, na którym przedyskutowano propozycję prezydenta Ukrainy Petra Poroszenki w sprawie wprowadzenia stanu wojennego na 60 dni[49][50]. Przewodniczący Rady Najwyższej Ukrainy Andrij Parubij zwołał na poniedziałek 26 listopada o 16:00 czasu ukraińskiego nadzwyczajne posiedzenie parlamentu[51], na którym to posiedzeniu została przyjęta prezydencka propozycja wprowadzenia stanu wojennego na 30 dni w obwodach kraju graniczących z Rosją, Krymem, wybrzeżem Morza Azowskiego i Czarnego lub Naddniestrzem (gdzie stacjonują wojska rosyjskie), czyli: donieckim, ługańskim, charkowskim, sumskim, czernihowskim, zaporoskim, chersońskim, mikołajowskim, odeskim i winnickim[52].

Ukraina zwróciła się do ONZ z żądaniem natychmiastowego zwołania posiedzenia Rady Bezpieczeństwa ONZ[53]. Również na żądanie Ukrainy zostało zwołane posiedzenie Rady Stałej OBWE[54].

Wojskowe[edytuj | edytuj kod]

26 listopada Siły Zbrojne Ukrainy i Służba Bezpieczeństwa Ukrainy zostały postawione w stan pełnej gotowości bojowej[55]. Na intensywny tryb służby przeszła policja[56] i straż graniczna[57].

Ekonomiczne[edytuj | edytuj kod]

  •  Ukraina: z powodu zbrojnego incydentu w Cieśninie Kerczeńskiej i możliwości wprowadzenia stanu wojennego, akcje ukraińskich firm na międzynarodowych giełdach zaczęły spadać. Na przykład rano 26 listopada akcje Ferrexpo na Londyńskiej Giełdzie Papierów Wartościowych spadły o 2,14% do 1,871 funta; kurs akcji Kernela notowanych na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie spadł o 1,44% do 54,7 zł za jedną akcję[58]. Również te wydarzenia doprowadziły do spadku notowań euroobligacji na Ukrainie. Rankiem 26 listopada euroobligacje Ukraina-32 spadły o 1,295 punktu procentowego, do 80,043% wartości nominalnej, Ukraina-24 o 1,177 punktu, do 90,158% wartości nominalnej, a Ukraina-25 o 1,158 punktu procentowego, do 88,427% wartości nominalnej[59];
  •  Rosja: w związku z przejęciem przez Rosję ukraińskich okrętów, rosyjski rubel na Moskiewskiej Giełdzie Papierów Wartościowych 26 listopada spadł w stosunku do dolara o 22,75 rubla do poziomu 66,42 rubla za dolara, a wobec euro o 35,75 rubla do poziomu 75,41 rubla za euro[60]. Spadły również akcje rosyjskich firm – Sbierbanku, Łukoilu, Gazpromu, Aerofłotu i innych[61].

Epilog[edytuj | edytuj kod]

7 września 2019 roku wszyscy ukraińscy marynarze powrócili na Ukrainę w ramach wymiary jeńców[62]. 17 listopada 2019 roku Rosja oddała Ukrainie przechwycone okręty, w bardzo złym stanie technicznym i ograbione z całego wyposażenia[63].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Прикордонні кораблі РФ здійснили відверто агресивні дії проти кораблів ВМС ЗС України (ukr.). Військово-Морські Сили ЗС України, 2018-11-25. [dostęp 2021-05-17].
  2. Загострення ситуації у Чорному морі. Напад Росії. Хроніки. Український мілітарний портал. [dostęp 2021-05-17].
  3. Російські кораблі здійснили напад на українські катери. Ukrainian Military Pages, 25.11.2018. [dostęp 2021-05-17].
  4. CБУ отримала нові беззаперечні докази агресивного збройного нападу РФ на кораблі Військово-Морських Сил України (відео) (ukr.). Służba Bezpieczeństwa Ukrainy, 29.11.2018. [dostęp 2021-05-25].
  5. Чим Росія закрила протоку. Список та власники (ukr.). Український мілітарний портал, 29.11.2018. [dostęp 2021-05-25].
  6. Прикордонні кораблі РФ здійснили відверто агресивні дії проти кораблів ВМС ЗС України (ОНОВЛЕНО станом на 22.20) (ukr.). Міністерство оборони України. [dostęp 2021-05-17].
  7. Катер "Бердянськ" був пробитий снарядом з російського вертольота - Україна в ОБСЄ (ukr.). Ukrinform, 13.02.2020. [dostęp 2021-05-26].
  8. Росіяни атакували українські кораблі біля Керченської протоки, є поранений (ukr.). UNIAN, 25.11.18. [dostęp 2021-05-25].
  9. Росіяни атакували українські кораблі біля Керченської протоки, є поранений (ukr.). [dostęp 2021-05-17].
  10. https://www.facebook.com/navy.mil.gov.ua/
  11. Захоплених українських моряків етапували в Керч (ukr.). Український мілітарний портал, 26.11.2018. [dostęp 2021-05-17].
  12. Фото захоплених українських кораблів у Керчі (ukr.). Ukrainian Military Pages, 26.11.18. [dostęp 2021-05-17].
  13. «Задержанные корабли ВМС Украины отправили в Керчь.», www.rbc.ru, 26 listopada 2018 [dostęp 2021-05-17] (ros.).
  14. «Муженко: На суднах ВМС ЗС було 23 особи, зв'язок з ними втрачено.», Ukraińska prawda, 26 listopada 2018 [dostęp 2021-05-17] (ukr.).
  15. Росіяни захопили українські кораблі та поранили шістьох військових - ВМС України (ukr.). BBC Україна, 25.11.2018. [dostęp 2021-05-17].
  16. «В России заявили о госпитализации трех раненых украинских военных.» (ukr.). RBK-Ukraina, 26-11-2018. [dostęp 2021-05-17].
  17. Стали відомі імена поранених військових моряків (ukr.). Український мілітарний портал, 2018-11-26. [dostęp 2021-05-17].
  18. У Росії назвали імена поранених українських моряків (ukr.). RBK-Ukraina. [dostęp 2021-05-17].
  19. Российский пограничный корабль таранил буксир ВМС Украины и получил пробоину (ukr.). Думська, 2018-11-25. [dostęp 2021-05-17].
  20. Заява МЗС щодо збройної провокації Росії у Чорному та Азовському морі (ukr.). МЗС України, 25.11.2018.
  21. Заява МЗС щодо збройної провокації Росії у морі (ukr.). Ukrainian Military Pages, 2018-11-25. [dostęp 2021-05-17].
  22. «Ukraine president proposes martial law after Russia's ship seizure.» (ukr.). The Guardian, 2018-11-25. [dostęp 2021-05-17].
  23. «Активисты забросали посольство РФ в Киеве дымовыми шашками.» (ros.). RBK-Ukraina, 26.11.2018. [dostęp 2021-05-17].
  24. «Лавров про агресію РФ у Керченській протоці: Росію вже не хвилюють санкції.», Ukraińska prawda, 26 listopada 2018 [dostęp 2021-05-17] (ukr.).
  25. Кремль назвал инцидент с кораблями ВМС Украины "опасной провокацией", RBK-Ukraina, 26 listopada 2018 [dostęp 2021-05-17] (ros.).
  26. Радбез ООН проведе екстрене засідання через агресію РФ в Азовському морі - UATV, UATV, 26 listopada 2018 [dostęp 2021-05-17] (ukr.).
  27. ЄС закликає Росію відкрити Керченську протоку та припинити ескалацію на Азові, Ukrinform, 25 listopada 2018 [dostęp 2021-05-17] (ukr.).
  28. Statement by the Spokesperson on the escalating tensions in the Azov Sea - EEAS - European External Action Service - European Commission (ang.). Europejska Służba Działań Zewnętrznych. [dostęp 2021-05-17].
  29. UKR Mission to OSCE & UN in Vienna on Twitter. Twitter. [dostęp 2018-11-26].
  30. UKR Mission to OSCE & UN in Vienna on Twitter. Twitter. [dostęp 2021-05-17].
  31. У Конгресі США засудили агресивні дії РФ в Азовському морі, UATV [dostęp 2021-05-17] (ukr.).
  32. Волкер отреагировал на действия России в Керченском проливе, RBK-Ukraina, 26 listopada 2018 [dostęp 2021-05-17] (ros.).
  33. У Бундестазі засудили агресивні дії Кремля в Азовському морі (ukr.). Інформаційне агентство «Вголос», 2018-11-26. [dostęp 2021-05-17].
  34. У Берліні побоюються зростання напруженості між Росією та Україною в Азовському морі, Interfax-Ukrajina, 26 listopada 2018 [dostęp 2021-05-17] (ukr.).
  35. Канада вимагає від РФ повернути Україні захоплені кораблі (ukr.). День, 26.11.2018. [dostęp 2021-05-17].
  36. Poland's MFA statement on Azov Sea incident, Facebook [dostęp 2021-05-17] (ang.).
  37. Польща та Канада різко відреагували на агресію Росії в Азовському морі, Прямий Онлайн, 26 listopada 2018 [dostęp 2021-05-17] (ukr.).
  38. «Порошенко й Дуда закликали ЄС посилити санкції проти Росії за захоплення українських кораблів (ukr.). Radio Swoboda, 26.11.2018. [dostęp 2021-05-17].
  39. Президент Литви засудила агресію РФ проти України, RBK-Ukraina [dostęp 2021-05-17] (ukr.).
  40. Захоплення українських кораблів: як реагує світ, BBC News Україна, 25 listopada 2018 [dostęp 2021-05-17] (ang.).
  41. У Норвегії занепокоєні ситуацією в Азовському морі - посол, Interfax-Ukrajina [dostęp 2021-05-17] (ukr.).
  42. "Возможно обострение": Дания об агрессии РФ на Черном море, 26 listopada 2018 [dostęp 2021-05-17] (ros.).
  43. Напад на українські кораблі підриває безпеку в усьому регіоні — грузинське МЗС (ukr.). Radio Swoboda, 26.11.2018. [dostęp 2021-05-24].
  44. Romania reacts to Russia – Ukraine developments in Kerch strait (ang.). Romania Insider, 26.11.2018. [dostęp 2021-05-25].
  45. The Foreign Minister calls on Russia to abide by international law and ensure free access to Ukrainian ports in the Sea of Azov, Embassy of the Republic of Latvia to the Kingdom of Belgium, 6 grudnia 2018 [dostęp 2021-05-17] [zarchiwizowane z adresu 2021-05-25] (ang.).
  46. Эстония призвала РФ освободить украинские корабли, ura-inform.com [dostęp 2021-05-17] (ros.).
  47. У МЗС Швеції закликали Росію припинити провокації в Керченській протоці, RBK-Ukraina [dostęp 2021-05-17] (ukr.).
  48. В Австралии обеспокоены ситуацией в Азовском море, RBK-Ukraina [dostęp 2021-05-17] (ros.).
  49. «СНБО предлагает Порошенко ввести военное положение сроком на 60 дней», Cenzor.net, 26 listopada 2018 [dostęp 2021-05-17] (ros.).
  50. «РНБО пропонує Президенту ввести воєнний стан строком на 60 діб», Ukrinform, 26 listopada 2018 [dostęp 2021-05-17] (ukr.).
  51. Парубій сьогодні скликає позачергове засідання Ради, Ukrinform, 26 listopada 2018 [dostęp 2021-05-17] (ukr.).
  52. Tadeusz Iwański, Sławomir Matuszak, Piotr Żochowski: Stan wojenny w dziesięciu obwodach Ukrainy. Ośrodek Studiów Wschodnich, 28.11.2018. [dostęp 2021-05-25].
  53. Україна звернулася до Ради безпеки ООН через напад російських кораблів на українські (ukr.). Radio Swoboda, 25.11.2018. [dostęp 2021-05-25].
  54. Постоянный совет ОБСЕ проведет спецзаседание из-за агрессии РФ в Азовском море (ros.). RBK-Ukraina, 26.11.2018. [dostęp 2021-05-25].
  55. Українська армія та СБУ приведені в повну боєготовність (ukr.). Deutsche Welle. [dostęp 2021-05-25].
  56. Поліція України перейшла на посилений режим роботи (ukr.). Gławkom, 26.11.2018. [dostęp 2021-05-25].
  57. Прикордонники переходять на посилений режим охорони кордону (ukr.). Ukrainform, 26.11.2018. [dostęp 2021-05-25].
  58. Українські акції в Лондоні та Варшаві дешевшають уранці в понеділок (ukr.). Interfax Ukrajina, 26.11.2018. [dostęp 2021-05-16].
  59. Українські євробонди і акції почали різко знижуватися (ukr.). Економічна правда, 26.11.2018. [dostęp 2021-05-16].
  60. Из-за захвата Россией украинских кораблей подешевел рубль (ros.). gordon.com, 26.11.2018. [dostęp 2021-05-16].
  61. Перші наслідки агресії Кремля в Азовському морі: розпочалось падіння московських бірж (ukr.). 24 kanał, 26.11.2018. [dostęp 2021-05-16].
  62. Українські в'язні повернулися. Хто серед них? Повний список (ukr.). BBC Україна, 7.09.2019. [dostęp 2021-05-25].
  63. В'ячеслав Шрамович: Без рацій, але зі зброєю. Як українські кораблі повертаються додому і навіщо це Росії (ukr.). BBC Україна, 20.11.2019. [dostęp 2021-05-25].