Inkwizycja papieska na Bałkanach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Dzieje inkwizycji papieskiej na Bałkanach obejmują okres ponad 300 lat, od XIII do końca XVI wieku. Ta kościelna instytucja powołana przez papieża Grzegorza IX do walki z herezjami prawdopodobnie nie rozwinęła w tym regionie działalności na większą skalę, choć z drugiej strony zachowało się bardzo niewiele źródeł dotyczących tej działalności, gdyż większość uległa zniszczeniu w okresie okupacji tureckiej i w epoce wojen napoleońskich[1].

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Półwysep Bałkański był jednym z głównych centrów herezji katarskiej, której wyznawców nazywano tam krstjanami, bogomiłami lub patarenami[2]. Szczególnie dużą liczbę wyznawców herezja miała wśród Słowian zamieszkujących ten półwysep, a ich głównym ośrodkiem była Bośnia[3]. Od końca XI wieku północna część Bałkanów znalazła się w orbicie wpływów katolickiego królestwa Węgier. Chorwacja od 1102 była połączona unią personalną z Węgrami, a ziemie serbskie i bośniackie częściowo również znalazły się pod władzą Węgier. Począwszy od pontyfikatu Innocentego III (1198–1216) Stolica Apostolska zaczęła naciskać na władców oraz biskupów węgierskich i dalmackich, by podjęli zdecydowane kroki w celu wykorzenienia herezji[4]. W 1221 na Węgry dotarli pierwsi zakonnicy dominikańscy, których jednym z głównych zadań było nawracanie heretyków[5]. Dwaj kolejni katoliccy biskupi Bośni, mianowani w 1234 i 1238, byli dominikanami (Jan z Wildeshausen i Ponsa)[6].

Początki inkwizycji na Bałkanach[edytuj | edytuj kod]

Papież Grzegorz IX (1227–1241) w bulli z 7 grudnia 1239 nakazał prowincjałowi węgierskich dominikanów dobór kilku braci zakonnych, którzy mieli podjąć pracę misyjną w Bośni w celu „wykorzenienia herezji”. Tę datę traktuje się jako moment ustanowienia inkwizycji w tym rejonie[7]. Są dowody, że dominikanie faktycznie działali na obszarze Bośni na przełomie lat 30. i 40. XIII wieku, asystując węgierskim krzyżowcom dowodzonym przez Kolomana Halickiego (zm. 1241)[8][9]. Działalność ta wywołała czynny opór katarów. Jeszcze przed 1259 dominikańskie konwenty w Bośni zostały spalone przez heretyków[10], a co najmniej jeden inkwizytor, Paweł z Zadaru (zm. 1255) został przez nich zamordowany[8].

Ogromne straty ludzkie węgierskich dominikanów w czasie najazdu mongolskiego w 1241 zahamowały ich działalność misyjną w Bośni[11]. Wprawdzie jeszcze w roku 1268 dominikański inkwizytor Andrzej prowadził dochodzenie przeciwko heretykom w Skradinie[12], jednak ich rolę stopniowo przejmowali franciszkanie i to im przypadło faktyczne zorganizowanie inkwizycji w tym regionie[11]. 23 marca 1291 papież Mikołaj IV polecił franciszkańskiemu prowincjałowi Slawonii wyznaczenie dwóch braci zakonnych na inkwizytorów i jednocześnie wezwał władcę Bośni Stefana Dragutina do udzielenia inkwizytorom pomocy[13]. Kilka lat później, 29 kwietnia 1298, papież Bonifacy VIII nadał prowincjałowi Slawonii prawo mianowania i odwoływania franciszkańskich inkwizytorów na obszarze swojej prowincji zakonnej, sięgającej od Istrii i Dunaju na północy do Macedonii na południu[14]. Decyzja ta zamyka okres formowania się urzędu inkwizycji papieskiej na podległych Węgrom ziemiach południowosłowiańskich[15].

Inkwizycja na Bałkanach w XIV–XVI wieku[edytuj | edytuj kod]

Choć jest prawdopodobne, że na przełomie XIII i XIV wieku prowincjałowie Slawonii wykonywali przysługujące im prawo mianowania inkwizytorów[16], pierwszym znanym z imienia inkwizytorem w tej prowincji jest mianowany w czerwcu 1325 bezpośrednio przez papieża Jana XXII (1316–1334) franciszkanin Fabian[17]. Niedługo potem, w związku z rozproszeniem się po niemal całej Europie heretyckich fraticellich, tj. przedstawicieli dysydenckiego odłamu zakonu franciszkanów, Jan XXII polecił węgierskiemu prowincjałowi dominikanów mianowanie inkwizytorów w celu zwalczania tego ruchu. Na mocy bulli z 1 lutego 1327 dominikański prowincjał otrzymał prawo mianowania i odwoływania inkwizytorów na całym terytorium królestwa Węgier[18]. Te nowe przywileje dla dominikanów zostały oprotestowane przez franciszkanów z prowincji slawońskiej, jako naruszające ich prawa do prowadzenia działalności inkwizycyjnej[19]. Ostatecznie w 1330 Jan XXII zadecydował, że na ziemiach wchodzących w skład franciszkańskiej prowincji Slawonia inkwizycja pozostanie w rękach franciszkanów, natomiast na pozostałym terytorium monarchii węgierskiej inkwizytorów będzie mianował dominikański prowincjał[20]. Franciszkański inkwizytor Fabian udokumentowany jest po raz ostatni w bulli papieża Benedykta XII z 12 maja 1337, z której wynika, że nie mógł on liczyć na wsparcie ze strony lokalnych władz w Bośni[21]. Jego następcą został prowincjał Slawonii Sylwester z Trogiru.

Franciszkanie sprawowali w Dalmacji funkcje inkwizycyjne aż do drugiej połowy XVI wieku, np. w 1438 prowincjał Slawonii Mikołaj z Durazzo został mianowany przez generała zakonu franciszkanów inkwizytorem Dalmacji[22]. W zwalczaniu reformacji odgrywali jednak początkowo niewielką rolę. Inkwizytorzy Gian Pietro Celso i Valengo Tisano wręcz sami znaleźli się w kręgu podejrzeń. Wraz z utworzeniem w połowie XVI wieku inkwizycji rzymskiej (1542), w wielu regionach franciszkanie stopniowo tracili uprawnienia inkwizytorskie na rzecz dominikanów. W Dalmacji w 1578 utworzony został trybunał inkwizycji w Zadarze, kierowany przez dominikanów. Ostatni franciszkański inkwizytor Dalmacji, Giovanni Doroseo, został wygnany z Szybeniku w 1590[23]. Franciszkanie utrzymali jednak jurysdykcję nad Istrią, gdzie w 1559 utworzony został stały trybunał inkwizycji w Capodistrii, należący do struktur inkwizycji rzymskiej[24].

Inkwizycja w Albanii[edytuj | edytuj kod]

26 marca 1451 katolicki władca Albanii Skanderbeg uznał się za wasala królestwa Neapolu. 22 września tego samego roku papież Mikołaj V wysłał do Albanii franciszkanina Eugenio Somma w podwójnej roli papieskiego nuncjusza oraz inkwizytora Albanii, Serbii i Bułgarii[25].

Inkwizytorzy papiescy na Bałkanach[edytuj | edytuj kod]

Inkwizytorzy dominikańscy w XIII wieku[edytuj | edytuj kod]

  • Paweł z Zadaru OP, inkwizytor Dalmacji i Bośni (zamordowany w 1255)
  • Andrzej OP, inkwizytor Chorwacji (mianowany w 1268)

Franciszkańscy inkwizytorzy Slawonii i Dalmacji[edytuj | edytuj kod]

  • Fabian OFM (udokumentowany 1325–1337)
  • Sylwester z Trogiru OFM (udokumentowany 1341–1345)
  • Mikołaj ze Splitu OFM (udokumentowany w 1390)
  • Cristoforo da Arbe OFM (1424)
  • Mikołaj z Szybeniku OFM (1426)
  • Mikołaj z Trogiru OFM (1431)
  • Mikołaj z Durazzo OFM (1438)
  • Bernardino da Spalato OFM (1495)
  • Benedetto dalla Rocca OFM (1511)
  • Giacomo Rosa de Randazzo OFMConv (1530)
  • Biagio da Cherso OFMConv (1546)
  • Gian Pietro Celso OFMConv (1547–1549)
  • Andrea Zunta da Capodistria OFMConv (1553)
  • Michele Volpini da Arbe OFMConv, inkwizytor Puli (1559?)
  • Nicola Definico da Sebenico OFMConv (1559?)
  • Egidio Draganus OFMConv (?–1572)
  • Francesco Zupano da Cattaro OFMConv (1578)
  • Valengo Tisano da Pirano OFMConv, inkwizytor Kotoru (1557–1583)
  • Giovanni Doroseo OFMConv (1583–1590)

Inkwizytorzy w Albanii[edytuj | edytuj kod]

  • Eugenio Somma OFM (1451)

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Wysokiński, s. 174-175, 192-193; Ferrarius, s. 424.
  2. Runciman, s. 125 i nast.
  3. Wysokiński, s. 176-177; Lea, s. 290-291; Runciman, s. 133 i nast.
  4. Lea, s. 291 i nast.; Runciman, s. 135-139; Lambert, s. 298-299.
  5. Lea, s. 298.
  6. Wysokiński, s. 177; Lea, s. 294-295; Lambert, s. 299.
  7. Wysokiński, s. 176-178.
  8. a b Sanjek, s. 153.
  9. Lambert, s. 299.
  10. Lambert, s. 300.
  11. a b Wysokiński, s. 179.
  12. Sanjek, s. 153 przyp. 3
  13. August Potthast, Regesta pontificum Romanorum inde ab a. post Christum natum 1198 ad a. 1304, vol. II, Berlin 1875 s. 1893 nr 23621; Lea, s. 298-299; Wysokiński, s. 179.
  14. Wadding, vol. II, s. 697-698; por. Lea, s. 299; Wysokiński, s. 179.
  15. Lea, s. 299.
  16. Można tak wnioskować z treści listu inkwizytora Fabiana do papieża Jana XXII z 1327; por. Wysokiński, s. 182.
  17. Wadding, vol. III, s. 323-325; por. Lea, s. 300 (podany przez Lea rok 1323 jako data nominacji Fabiana to omyłka drukarska).
  18. Ferrarius, s. 425-426, 478-479; Lea, s. 300; Wysokiński, s. 180-182.
  19. Wysokiński, s. 182; Lea, s. 300.
  20. Wysokiński, s. 182-183.
  21. Wysokiński, s. 183; Lea, s. 300-302.
  22. Wadding, vol. V, s. 343.
  23. por. Antonio Battistella, Notizie sparse sul Sant'Officio in Lombardia durante i secoli XVI e XVII, Archivio Storico Lombardo, vol. 17 (1902), s. 127 przyp. 2.
  24. Andrea Del Col: L'Inquisizione in Italia. Mediolan: Oscar Mondadori, 2010, s. 735-736, 743. ISBN 978-88-04-53433-4.
  25. Wadding, vol. VI, s. 106-108; Lea, s. 311.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]