Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Łaciński rękopis Clenodiów z lat 1464–1480
Wydanie "Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae" z 1885 roku w red. Zygmunta Celichowskiego

Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae (potocznie zwane "Clenodia" lub"Klejnotami Długosza")[1] – najstarszy znany lokalny opis herbów polskich napisany przez Jana Długosza[2][3].

Historia[edytuj]

Spisany został przez Długosza w latach 1464–1480[4]. Herbarz ten wspomniał Maciej Miechowita w swojej kronice Chronica Polonorum z 1521 roku (fol 343: „Item scripsit familias, arma et clinodia nobilitatis Polonorum, cum origine et causa eorum”)[5].

Na dzieło to wielokrotnie w swoich herbarzach Gniazdo cnoty (1578) oraz Herby rycerstwa polskiego (1584) powoływał się także szesnastowieczny polski historyk i heraldyk Bartosz Paprocki, który posiadał jego egzemplarz. Później manuskrypt popadł w zapomnienie i przez długi czas uchodził za zaginiony. Odnaleziony został przez mediewistę Adama Kłodzińskiego, który w 1843 roku zauważył go w jednym z manuskryptów z końca XV wieku, w bibliotece Ossolińskich we Lwowie. Informację o swoim odkryciu podał do publicznej wiadomości w publikacji Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich z tego samego roku[2][1].

Pierwszy raz fragment rękopisu Długosza opublikowany został przez Józefa Muczkowskiego w 1851 roku w dziele „Wiadomość o rękopismach historyi Długosza". Fragmenty pochodziły z dwóch odnalezionych kopii: z kodeksu Biblioteki Ossolińskich oraz z drugiego XVI-wiecznego kodeksu odnalezionego przez biskupa Ludwika Łętowskiego[6].

Dwa inne kodeksy Clenodiów odszukał tymczasem hrabia Aleksander Przeździecki: jeden w bibliotece Chigi w Rzymie z początku XVI wieku, drugi w Paryżu w bibliotece arsenalskiej, który opisał jako: „rękopis z XVI wieku pisany na papierze i ozdobiony malowanemi herbami państw, ziem, szlachty i biskupów pod tytułem Stemmata Poloniae, tekst wyraźnie pożyczony z Clenodia Długosza, ale ze znacznemi odmianami”[1].

Kolejny rękopis znalazł hrabia Tytus Działyński w bibliotece Kórnickiej. Pierwszy obszerniejszy opis tego znaleziska podał Antoni Zygmunt Helcel w pierwszej części swojego dzieła Starodawne pomniki prawa polskiego[7].

Zawartość dzieła[edytuj]

Herbarz zachował się w kilku wersjach i odpisach, które różnią się od siebie. Prawdopodobnie istniała pełna pierwotna wersja o obszerniejszej treści. Taki wniosek wysunął Zygmunt Celichowski, który porównał tekst zachowanych kopii do prac Bartosza Paprockiego, często cytującego Długosza. Na podstawie tej analizy doszedł do wniosku, że Paprocki korzystał z obszerniejszej wersji dzieła[8]. Wszystkich kopii Clenodiów jest kilka, m.in. kodeks Lętowskiego, Kodeks z Biblioteki Ossolińskich oraz Kodeks Kórnicki, który jest uznawany za najstarszy[9].

Różnice występują zarówno w opisie, jak w ilości opisanych herbów. Najmniejszą liczbę herbów wymienia kodeks Ossolineum, kodeks Kórnicki natomiast zawiera ich 71, zaś kodeks Lętowskiego – 111. Józef Muczkowski, porównując znane mu wersje manuskryptu Długosza z fragmentami cytowanymi przez Bartosza Paprockiego, wyliczył sumaryczną liczbę 116 najstarszych polskich herbów szlacheckich[10].

Polskie herby wymienione w dziele[edytuj]

Opis herbów polskich wynotowanych przez Długosza.

W kodeksie kórnickim Długosz wymienia 71 najstarszych szlacheckich herbów polskich: Topór, Poraj, Nałęcz, Szreniawa jako Srzenyawa, Rawa, Nabram jako Waldorf, Kotwica, Dąbrowa, Trąby jako Trambi, Świnka jako Swynky, Tarnawa, Bończa jako Jednorożec, Rinocerus, Nieczuja jako Nyeczuya, Lewart jako Leuardus, Działosza, Junosza, Łada jako Lada, Kopaszyna, Półkozic jako Polukosza, Odrowąż jako Odrowąsch, Łodzia jako Lodza, Wieniawa, Jastrzębiec jako Yastrzambi, Łabędź jako Labancz, Lis jako Lysowye, Leliwa, Jelita jako Koschlya Rogy alias Gyelyta, Sulima, Korzbok jako Corczbog, Dębno jako Dambno, Grzymała, Doliwa, Prawdzic jako Prawdzyczy, Bogoria, Leszczyc jako Aceruorum seu Cerulorum, Oksza jako Oxa siue Ascia, Zadora jako Zadara, Kościesza pod nazwą Strzegomya, Abdank jako Habdank, Prus jako Prussowye, Zaremba jako Zaramba, Korczak jako Corczakowye, Bożydar jako Boszezdarz, Janina jako Janyna, Godziemba jako Godzamba, Wieruszowa, Korab, Pobóg, Dryja, Starykoń jako Antiquus, Dołęga jako Dolanga, Ogończyk jako Powała, Wąż jako Wąszykowye, Gozdawa, Rola jako Rolya, Strzemię jako Strzemyenyowye, Zabawa, Wadwicz jako Wandwyczowye, Ostoja jako Ostoya, Szeliga jako Scheliga, Drużyna jako Druszyna a domo Srzenyawa, Pierzchała jako Pyrzchala, Pilawa jako Pylawa, Syrokomla jako Syrokomlya, Mądrostki jako Mądrostky, Olawa jako Olywa[11].

Wydania[edytuj]

Rękopis został dwukrotnie wydany drukiem w XIX wieku:

Autorstwo Długosza[edytuj]

W XIX wieku za autora Kodeksu Kórnickiego historycy uznawali Jana Długosza. W XX wieku Marek Cetwiński zakwestionował jego autorstwo i wysunął teorię, że do czasów dzisiejszych nie zachował się oryginał dzieła, a wszystkie zachowane manuskrypty są jedynie kopiami. Za najwcześniejszą z nich uznano rękopis znaleziony w Kórniku[12].

Przypisy

Bibliografia[edytuj]

  • Adam Kłodziński: „Rękopisy Długosza o herbach polskich” Biblioteka Ossolineum t.5. Lwów: Ossolineum, 1843.
  • Józef Muczkowski: Rozmaitości historyczne i bibliograficzne, zeszyt 2, art.„Wiadomość o rękopismach historyi Długosza". Kraków: 1851.
  • Zygmunt Celichowski: Jan Długosz, "Insignia seu clenodia regis et regni Poloniae.Z kodeksu kórnickiego.". Poznań: Zygmunt Celichowski, 1885.
  • Piotr Dymmel: "Problem autorstwa klejnotów przypisywanych Długoszowi", Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego, nr I (XII). Warszawa: Wydawnictwo DiG Spj, 1993.

Linki zewnętrzne[edytuj]