Iona Jakir

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Iona Emanuiłowicz Jakir
Иона Эммануилович Якир
Ilustracja
komandarm 1 rangi komandarm 1 rangi
Data i miejsce urodzenia 3 sierpnia?/15 sierpnia 1896
Kiszyniów, gubernia besarabska, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci 12 czerwca 1937
Moskwa, RFSRR, ZSRR
Przebieg służby
Lata służby 1918–1937
Siły zbrojne Red star.svg Armia Czerwona
Odznaczenia
Order Czerwonego Sztandaru Order Czerwonego Sztandaru Order Czerwonego Sztandaru

Iona Emmanuiłowicz Jakir (ros. Иона Эммануилович Якир, ur. 3 sierpnia?/15 sierpnia 1896 w Kiszyniowie, zm. 12 czerwca 1937 w Moskwie) − komandarm I rangi Armii Czerwonej.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i wczesna młodość[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w rodzinie żydowskiego aptekarza. Ukończył szkołę realną Karczewskiego w rodzinnym Kiszyniowie. W 1914 r. podjął studia w zakresie chemii na uniwersytecie w Bazylei, które kontynuował na politechnice w Charkowie do roku 1915 (musiał wrócić do Rosji z powodu wybuchu I wojny światowej). Następnie pracował jako tokarz w fabryce zbrojeniowej w Odessie (w zastępstwie za obowiązkową służbę wojskową)[1]. We frakcji bolszewickiej Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji działał od kwietnia 1917 r[2]. Po rewolucji lutowej i obaleniu caratu prowadził agitację antywojenną wśród żołnierzy 5 Zaamurskiego pułku przebywającego w Kiszyniowie[1].

Rewolucja i wojna domowa w Rosji[edytuj | edytuj kod]

Po rewolucji październikowej został w grudniu 1917 r. wybrany członkiem Rady guberni besarabskiej, członkiem komitetu gubernialnego SDPRR(b) i członkiem besarabskiego komitetu rewolucyjnego. Na czele oddziału Gwardii Czerwonej w styczniu 1918 r. brał udział w walkach w Kiszyniowie między besarabskimi bolszewikami i ich zwolennikami a interweniującymi wojskami rumuńskimi[1]. Po klęsce bolszewików w Kiszyniowie dowodził oddziałem czerwonych w Tyraspolu, walcząc z wojskami austro-węgierskimi i wycofując się dalej na wschód[1]. W marcu tego samego roku został ranny pod Jekaterynosławiem[1].

Po powrocie do czynnej służby został wybrany członkiem partyjnego komitetu gubernialnego w Woroneżu oraz wyznaczony najpierw na komisarza odcinka poworińskiego (lipiec 1918 r.), następnie we wrześniu 1918 r. na komisarza południowego odcinka oddziałów osłony. Uczestniczył w walkach z białymi Kozakami dońskimi Piotra Krasnowa[1][2]. Od października 1918 r. był członkiem rady rewolucyjno-wojskowej 8 Armii i dowodził grupą wojsk w rejonie Ostrogożska i Lisków[1], na odcinku frontu, gdzie biali najbardziej zbliżyli się do mającego istotne znaczenie strategiczne Woroneża[3]. Za odniesione w grudniu 1918 r. sukcesy został odznaczony po raz pierwszy orderem Czerwonego Sztandaru[2][1]. Uczestniczył w przeprowadzaniu represji wymierzonych w Kozaków dońskich (rozkozaczanie) zadekretowanych przez Komitet Centralny WKP (b)[1].

W czerwcu 1919 r. został dowódcą nowo sformowanej w rejonie Odessy 45 dywizji strzeleckiej[1][2]. Od sierpnia do października 1919 r. dowodził Południową Grupą Wojsk 12 Armii, złożoną z 45, 47 i 58 dywizji[4]. W obliczu fatalnego stanu dyscypliny w grupie wojsk, zwłaszcza w dowodzonej przez Pawła Dybienkę 58 dywizji, po zajęciu przez Siły Zbrojne Południa Rosji Chersonia i Mikołajowa w sierpniu 1919 r. zrezygnował z obrony Odessy przed dużo słabszymi liczebnie (mającymi jednak wsparcie grupy okrętów) oddziałami białych[5]. Rada rewolucyjno-wojskowa Grupy Południowej uznała, że przy posiadanych siłach niemożliwe będzie równoczesne toczenie walk przeciwko białym, chłopskim powstańcom w regionie odeskim, Armii Czynnej URL, a potencjalnie także interwencji rumuńskiej od strony Besarabii[5]. Odessa została zajęta przez białych 24 sierpnia[6]. Grupa Południowa pod dowództwem Jakira, okrążona przez różnych przeciwników, w trzytygodniowym marszu we wrześniu 1919 r. przemieściła się z rejonu Birzuli i Golty w kierunku Żytomierza oraz Kijowa[1]. Za te działania Iona Jakir otrzymał po raz drugi order Czerwonego Sztandaru[1].

Od listopada 1919 r. do kwietnia 1920 roku następnego ponownie był dowódcą 45 Dywizji Strzeleckiej. Od marca do września 1920 r., w czasie wojny polsko-bolszewickiej, dowodził kolejno Fastowską, Złoczowską i Lwowską Grupą Wojsk Frontu Południowo-Zachodniego (w polskiej historiografii grupa Jony Jakira), a ostatecznie 14 armią[1]. Podczas kontrofensywy, jaka nastąpiła po polskiej wyprawie kijowskiej, dowodził dywizją w bitwach pod Płoskirowem i Wołoczyskami[7]. W 1920 r. został odznaczony orderem Czerwonego Sztandaru po raz trzeci[7].

Dalsza służba w Armii Czerwonej[edytuj | edytuj kod]

Iona Jakir jako dowódca sił zbrojnych Ukrainy i Krymu

W latach 1921-1923 dowodził wojskami Rejonu Krymskiego Kijowskiego Okręgu Wojskowego[1]. Początkowo był dowódcą i komisarzem 3 Kazańskiej dywizji strzeleckiej[7], zaś od września 1923 r. był dowódcą i komisarzem 14 korpusu strzeleckiego, zaś w grudniu tego samego roku został dowódcą sił zbrojnych Ukrainy i Krymu[1]. Brał udział w przygotowaniu działań przeciwko ukraińskiemu wypadowi pod dowództwem gen. Jurka Tiutiunnyka z terytorium Rumunii i Polski w 1921 r.[7] W latach 1924-1925 był szefem Głównego Zarządu Uczelni Wojskowych Armii Czerwonej (RKKA). Od listopada 1925 do maja 1937 r. był dowódcą Ukraińskiego, a później Kijowskiego Okręgu Wojskowego[1]. W latach 1927-1928 studiował na niemieckiej Wyższej Akademii Sztabu Generalnego, gdzie wystąpił również z wykładami nt. wojny domowej w Rosji[1].

W latach 1930-1934 był członkiem Rewolucyjnej Rady Wojennej ZSRR, a od 1936 r. - członkiem Rady Wojskowej Ludowego Komisariatu Obrony ZSRR. Delegat X, XI i XII zjazdu RPK(b) oraz XIV-XVII zjazdu WKP(b). W 1930 r. został kandydatem na członka KC, zaś cztery lata później - członkiem KC WKP(b)[1]. Był członkiem Centralnego Komitetu Wykonawczego (CIK ZSRR), zasiadał także w Biurze Politycznym Komunistycznej Partii (bolszewików) Ukrainy[1].

W 1935 r. był jednym z pierwszych radzieckich dowódców, którym nadano stopień komandarma I rangi[1]. Brał znaczący udział w przeprowadzeniu manewrów Armii Czerwonej w 1935 i w 1936 r.[1]

Aresztowanie, proces i śmierć[edytuj | edytuj kod]

W okresie wielkiej czystki 28 maja 1937 r. został aresztowany przez NKWD[8]. Kilka dni przed aresztowaniem został odwołany z funkcji dowódcy Kijowskiego Okręgu Wojskowego i mianowany dowódcą okręgu Leningradzkiego, a następnie Zakaukaskiego[9]. 31 maja usunięto go z wojska, zaś dzień później także z partii[9].

Poddany brutalnemu śledztwu[2][10], przyznał się do prowadzenia w Armii Czerwonej działalności kontrrewolucyjnej, dążenia do restauracji kapitalizmu z pomocą Niemiec i Japonii, szkodnictwa w zakresie produkcji i magazynowania broni oraz techniki wojskowej, szpiegostwa i wydania tajemnicy wojskowej[10]. Został również obciążony wymuszonymi zeznaniami aresztowanego jeszcze przed nim dowódcy 8 Samodzielnej Brygady Zmechanizowanej komkora Dmitrija Schmidta, o którego zwolnienie bez powodzenia się starał wiosną 1937 r[11].

11 czerwca 1937 r. został postawiony przed Sądowym Trybunałem Specjanym Sądu Najwyższego ZSRR, pod przewodnictwem Wasilija Ulricha, razem z siedmioma innymi dowódcami: Michaiłem Tuchaczewskim, Robertem Ejdemanem, Augustem Korkiem, Witowtem Putną, Witalijem Primakowem, Borisem Feldmanem oraz Ijeronimem Uborewiczem (tzw. sprawa Tuchaczewskiego). Z zarzutu o udział w spisku wojskowym w Armii Czerwonej i przygotowaniach do obalenia władzy sowieckiej poprzez powstanie zbrojne i klęskę ZSRR w przyszłej wojnie (z art. 58 radzieckiego kodeksu karnego) wszyscy zostali skazani na śmierć[12]. Został rozstrzelany następnego dnia. Ciało skremowano w krematorium na Cmentarzu Dońskim, prochy pochowano anonimowo (ob. mogiła zbiorowa nr 1[13]). Proces pokazowy Tuchaczewskiego, Jakira i pozostałych dowódców wywarł ogromne wrażenie w całym ZSRR, gdyż straceni oficerowie należeli do czołowych dowódców Armii Czerwonej, najsłynniejszych czerwonych dowódców okresu wojny domowej[14]. Był to początek wielkiej czystki w Armii Czerwonej.

Zrehabilitowany 31 stycznia 1957 postanowieniem Kolegium Wojskowego SN ZSRR [1].

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Żonaty z Sarrą zd. Ortenberg, miał z nią syna Piotra[15]. Po jego aresztowaniu jego żona wyrzekła się go najpierw publicznie, na łamach "Prawdy", a następnie w prywatnym liście do komisarza obrony Klimienta Woroszyłowa. Po rehabilitacji Iony Jakira Sarra Jakir przekonywała, że działała w celu ratowania życia syna[16]. 14-letni w momencie aresztowania ojca Piotr Jakir został oskarżony o zorganizowanie "bandy kawaleryjskiej w celu działania na tyłach Armii Czerwonej" i propagowania idei anarchistycznych wśród kolegów, za co skazano go na karę łagru[17]. W obozach przebywał 17 lat[2]. Represjom poddano również rodzeństwo Jakira: w 1937 r. aresztowano i rozstrzelano jego brata Morisa, również oficera Armii Czerwonej, zaś jego siostrę Izabiełłę, służącą w czasie wojny domowej jako komisarz polityczna, skazano na osiem lat łagru[18].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v Якир Иона Эммануилович
  2. a b c d e f N. Niegoda, ЯКИР ИОНА ЭММАНУИЛОВИЧ - ПУТЬ В БЕССМЕРТИЕ, „Izwiestija Laboratorii Driewnyj Tiechnołogij, nr 1/2018”, styczeń 2018, s. 174 [dostęp 2018-09-24].
  3. J. D. Smele, The "Russian"..., s. 120.
  4. red. M. Suprunenko i inni, Istorija Ukrajinśkoji RSR. Tom p'jatyj: Wełyka Żowtnewa socialistyczna rewolucija i hromadianśka wijna na Ukrajini (1917-1920), Naukowa Dumka, Kyjiw 1977, s. 424.
  5. a b W. Sawczenko, W. Faltenberg-Blank, Одесса в эпоху войн и революций (1914–1920), Odessa: Optimum, 2008 (ros.).
  6. J. D. Smele, The "Russian"..., s. 124.
  7. a b c d N. Niegoda, ЯКИР ИОНА ЭММАНУИЛОВИЧ - ПУТЬ В БЕССМЕРТИЕ, „Izwiestija Laboratorii Driewnyj Tiechnołogij, nr 1/2018”, styczeń 2018, s. 175 [dostęp 2018-09-24].
  8. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 66.
  9. a b P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 67.
  10. a b P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 68-69.
  11. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 51, 54 i 56.
  12. Wyrok śmierci na ośmiu generałów sowieckich. „Gazeta Lwowska”, s. 1, Nr 130 z 13 czerwca 1937. 
  13. Якир Иона Эммануилович, www.sakharov-center.ru [dostęp 2018-09-25] (ang.).
  14. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 70.
  15. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 61.
  16. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 403.
  17. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 400.
  18. P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 390.

Bibliografia, linki[edytuj | edytuj kod]