Irena Krzywicka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Irena Krzywicka
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 28 maja 1899
Jenisejsk
Data i miejsce śmierci 12 lipca 1994
Bures-sur-Yvette
Narodowość polska/żydowska
Język polski
Alma Mater Uniwersytet Warszawski
Dziedzina sztuki esej, powieść, nowela, reportaż
Ważne dzieła

Wyznania gorszycielki

Irena Krzywicka na portrecie Witkacego, 1928

Irena Krzywicka z domu Goldberg (ur. 28 maja 1899 w Jenisiejsku, zm. 12 lipca 1994 w Bures-sur-Yvette) – polska feministka, pisarka, publicystka i tłumaczka, propagatorka świadomego macierzyństwa, antykoncepcji i edukacji seksualnej.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Urodziła się w spolonizowanej rodzinie żydowskiej (lewicowej inteligencji). Jej rodzice byli działaczami socjalistycznymi zesłanymi na Syberię (gdzie urodziła się Irena) za swoją działalność polityczną w żydowskim ruchu samokształceniowym zbliżonym do Polskiej Partii Socjalistycznej. Ojciec, Stanisław Goldberg (1872–1905), był z wykształcenia lekarzem, a matka, Felicja z domu Barbanel (1872–1956), była dentystką i następnie nauczycielką języka polskiego. W 1903 rodzina wróciła do Warszawy. Ojciec na zesłaniu zaraził się gruźlicą i zmarł dwa lata po powrocie, na co wpływ miało ponowne aresztowanie[1]. Matka po śmierci męża wyszła ponownie za mąż za Jekutiela Portnoja (1872–1941), działacza Bundu. Swoją córkę wychowywała w duchu racjonalizmu i tolerancji.

Ukończyła szkołę średnią, a następnie w 1922 polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim, napisanej pracy doktorskiej nie obroniła (na skutek konfliktu z promotorem). W czasie studiów opublikowała swój pierwszy esej Kiść bzu.

W 1923 wyszła za mąż „z przyjaźni” za Jerzego Krzywickiego, syna socjologa i rzecznika praw kobiet Ludwika Krzywickiego. Aby zapewnić sobie ewentualną możliwość łatwego rozwodu, przyjęła przed ślubem (chociaż była ateistką) chrzest luterański[2]. Razem z mężem zdecydowała o otwartym charakterze ich związku i niedługo po ślubie wyjechała na Korsykę z kochankiem, Walterem Hasencleverem, poetą i dramaturgiem. Szanowała i ceniła swojego męża oraz dążyła do utrzymania tego małżeństwa, które oceniała jako udane. Urodziła synów Piotra (1927–1943) i Andrzeja (1937–2014). W latach 1928-1930 wybudowała w Podkowie Leśnej pod Warszawą awangardowy dom letni, tzw. Szklany Dom, który był także jej mieszkaniem w czasie okupacji. Krzywicka utworzyła w jednym z pokoi tego domu pierwszą podkowiańską bibliotekę publiczną (dziś zbiory sygnowane pieczęcią Szklana Willa znajdują się w Muzeum w Stawisku)[3].

Feministka[edytuj | edytuj kod]

Irena Krzywicka była autorką kilku powieści, tłumaczyła m.in. utwory H.G. Wellsa, Frischa (Homo Faber) i Dürrenmatta, popularyzowała w Polsce twórczość Marcela Prousta. Przełomem okazała się dla niej współpraca z Tadeuszem Boyem-Żeleńskim, w którym zakochała się. Ten pozamałżeński głośny związek, a także wspólna z kochankiem działalność na rzecz upowszechnienia edukacji seksualnej i kontroli urodzeń, uczyniły z Krzywickiej najbardziej znaną działaczkę feministyczną okresu przedwojennego. Była skandalistką świadomie poruszającą drażliwe kwestie aborcji, seksualności kobiet i homoseksualizmu. Była przeciwniczką monogamii i głosiła wolność seksualną dla kobiet, domagała się też polepszenia warunków życia więźniów, aby ograniczyć rozwój dewiacji. Głosiła tolerancję dla homoseksualizmu, który określała jako „odwrócenie instynktu płciowego”, w swojej istocie zupełnie naturalnego (tzw. mańkut płciowy). Domagała się legalizacji aborcji, aby zlikwidować groźne dla życia kobiet podziemie aborcyjne.

Wspólnie z Boyem-Żeleńskim otworzyła w Warszawie klinikę, w której udzielano bezpłatnych porad dotyczących świadomego macierzyństwa[4]; założyła dodatek do Wiadomości Literackich pt. Życie Świadome, który propagował edukację seksualną i w którym publikowali tacy pisarze jak m.in. Zofia Nałkowska, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska i Wanda Melcer.

Była obiektem ataków ze strony środowisk prawicowych, które zarzucały jej „szkodzenie narodowi”, atakowali ją także znani pisarze liberalni, tacy jak Jan Lechoń, Maria Dąbrowska i Jarosław Iwaszkiewicz, którzy protestowali przeciwko dominacji kwestii seksualnych w jej twórczości.

W latach 30. XX wieku była inicjatorką nagonki prasowej pod adresem profesora medycyny sądowej Jana Stanisława Olbrychta, zarzucając mu „przyczynienie się do skazania niewinnej kobiety” podczas jednej z najgłośniejszych rozpraw sądowych dwudziestolecia międzywojennego w Polsce – sprawy Rity Gorgonowej. Pośrednio w tej sprawie (już po zakończeniu II wojny światowej) została skazana wyrokiem sądu za pomówienie innej osoby mającej związek z procesem Gorgonowej[5].

Wojna i emigracja[edytuj | edytuj kod]

Podczas II wojny światowej Krzywicka ukrywała się pod fałszywym nazwiskiem Piotrowska, ze względu na żydowskie pochodzenie oraz fakt, że znajdowała się na liście osób przeznaczonych przez nazistów do zamordowania. Współpracowała z AK, straciła najbliższe osoby: męża (prawdopodobnie zginął w Katyniu lub, według innych źródeł, w Dergaczach koło Charkowa[6]), kochanka (zamordowanego we Lwowie) oraz syna Piotra.

Irena Krzywicka w latach okupacji

Po wojnie pracowała między innymi jako attaché kulturalny w ambasadzie polskiej w Paryżu (1945–1946). Po powrocie do kraju pisała recenzje teatralne dla Rzeczypospolitej. Była członkiem Związku Literatów Polskich, po 1956 członkiem Zarządu Głównego tej organizacji. W 1954 została radną miasta Warszawy. W latach 1955–1962 prowadziła w Warszawie znany salon literacki[7].

W 1962 ze względu na karierę syna Andrzeja, który otrzymał stypendium Fundacji Forda, wyjechała wraz z nim z kraju, najpierw do Szwajcarii, a później do Francji i nigdy już nie wróciła do Polski. Mieszkała pod Paryżem, najdłużej w Bures-sur-Yvette, gdzie też zmarła. W 1992 opublikowała swoją ostatnią i najbardziej popularną (do dzisiaj pojawiło się 5 wydań) książkę autobiograficzną Wyznania gorszycielki.

Pochowana jest w grobowcu rodzinnym na cmentarzu ewangelicko-augbsurskim w Warszawie.

Najważniejsze dzieła[edytuj | edytuj kod]

  • Pierwsza krew nakładem Księgarni F. Hoesicka, Warszawa 1930 (od 1948 pod nowym tytułem Gorzkie zakwitanie), wzn. Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2008, ​ISBN 978-83-61006-30-5​.
  • Sekret kobiety, Towarzystwo Wydawnicze „Rój”, Warszawa 1933
  • Sąd idzie, reportaże sądowe, Towarzystwa Wydawniczego „Rój” 1935, wzn. „Czytelnik”, Warszawa 1998 ​ISBN 83-07-02657-1​.
  • Zwycięska samotność. Kobieta szuka siebie, Towarzystwo Wydawnicze „Rój”, Warszawa 1935
  • Co odpowiadać dorosłym na drażliwe pytania, eseje, Towarzystwo Wydawnicze „Rój”, 1936
  • Ucieczka z ciemności, nowele, 1939
  • Tajemna przemoc, Wydawnictwo Awir, Katowice 1947
  • cykl powieści Skuci i wolni:
    • Rodzina Martenów, Czytelnik, Warszawa 1947
    • Bunt Kamila Martena, Czytelnik, Warszawa 1948
    • Siew przyszłości, Czytelnik, Warszawa 1953
  • Dzieci wśród nocy, Czytelnik, Warszawa 1948
  • Dr Anna Leśna, Czytelnik, Warszawa 1951
  • Żywot uczonego. O Ludwiku Krzywickim, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1951
  • Wichura i trzciny, Nasza Księgarnia, Warszawa 1959; Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1975
  • Wielcy i niewielcy, wspomnienia, Czytelnik, Warszawa 1960
  • Mieszane towarzystwo. Opowiadania dla dorosłych o zwierzętach, Czytelnik, Warszawa 1961, wzn. 1997, ​ISBN 83-07-02574-5​.
  • Miłość... małżeństwo... dzieci..., przedruk esejów publ. w latach 1950-1962, Iskry, Warszawa 1962
  • Wyznania gorszycielki, autobiografia, Czytelnik, Warszawa 1992, ​ISBN 83-07-02261-4​.
  • Kontrola współczesności. Wybór międzywojennej publicystyki społecznej i literackiej z lat 1924 – 1939, red. Agata Zawiszewska, Wydawnictwo Feminoteki, Warszawa 2008, ​ISBN 978-83-924783-4-8​.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Sławomir Koper: Wpływowe kobiety Drugiej Rzeczypospolitej. Warszawa: Bellona, 2011, s. 157-158. ISBN 978-831-112-1454.
  2. Irena Krzywicka: Wyznania gorszycielki. Warszawa: Czytelnik, 2002, s. 143. ISBN 83-07-02881-7.
  3. Karolina Lenarczyk, Magdalena Prosińska: Kraina miast-ogrodów. [dostęp 2016-12-28].
  4. Stanisław Sterkowicz: Tadeusz Boy-Żeleński lekarz – pisarz społecznik. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1974, s. 203.
  5. Z. Marek, M. Kłys, Opiniowanie sądowo-lekarskie i toksykologiczne, Kraków 1998, s. 23.
  6. Agata Tuszyńska, Długie życie gorszycielki. Losy i świat Ireny Krzywickiej, Iskry, Warszawa 1999, ​ISBN 83-207-1617-9​, s. 64.
  7. Agata Tuszyńska, Pora bigosu, pora intymna, Gazeta Wyborcza nr z 6 maja 1999.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Agata Tuszyńska, Długie życie gorszycielki. Losy i świat Ireny Krzywickiej, Iskry, Warszawa 1999, ​ISBN 83-207-1617-9​.
  • Agata Żylińska, Emancypacja według Krzywickiej w: „Zadra” (nr 3-4/2003).
  • Urszula Chowaniec, W poszukiwaniu kobiety. O wczesnych powieściach Ireny Krzywickiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2007, ​ISBN 978-83-233-2204-7​.