Irena Sendlerowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Irena Stanisława Sendlerowa
Irena Stanisława Krzyżanowska
Jolanta
Irena Sendlerowa, 1942
Irena Sendlerowa, 1942
Data i miejsce urodzenia 15 lutego 1910
Warszawa
Data i miejsce śmierci 12 maja 2008
Warszawa
Miejsce spoczynku Cmentarz Powązkowski w Warszawie
Odznaczenia
Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Order Orła Białego Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Order Uśmiechu Order Ecce Homo Złoty Krzyż Zasługi
Rodzice – Janina i Stanisław Krzyżanowscy
W latach 30., w czasie zajść antysemickich na Uniwersytecie Warszawskim, Irena Sendlerowa występowała w obronie kolegów pochodzenia żydowskiego. Pikieta na Bramie Głównej UW z żądaniem m.in. wprowadzenia getta ławkowego (1936)
Ulica Leszno przy Żelaznej. Jedno z wejść do warszawskiego getta od strony Woli wykorzystywane przez Irenę Sendlerową. Widoczny gmach szkół powszechnych nr 10, 17, 56 i 88 przy ul. Żelaznej 88 (obecnie część kompleksu budynków Urzędu Dzielnicy Wola)
Bezdomne dzieci w getcie (1941)
Nieistniejąca zajezdnia tramwajowa „Muranów” przy ul. Żoliborskiej 3/5 wykorzystywana do przerzucania żydowskich dzieci na stronę „aryjską”
Dom ks. Boduena, w którym udzielono schronienia ok. 200 żydowskim dzieciom
Dom Spółdzielni Mieszkaniowej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przy ul. Ludwiki 6, w którym w październiku 1943 Irena Sendlerowa została aresztowana przez Gestapo. Na bocznej ścianie widoczna tablica pamiątkowa odsłonięta w 2015
Segment Spółdzielni Mieszkaniowej „Ognisko” przy ul. Lekarskiej 9, w którym w okresie okupacji znajdowało się prowadzone przez Jadwigę Piotrowską pogotowie opiekuńcze dla żydowskich dzieci oraz dorosłych wyprowadzanych z getta. W jego ogrodzie w 1944 ukryto zaszyfrowaną kartotekę referatu dziecięcego „Żegoty”
Irena Sendlerowa w swoim pokoju w Domu Geriatryczno-Rehabilitacyjnym Konwentu Bonifratrów przy ul. Sapieżyńskiej (2005)
95. rocznica urodzin Ireny Sendlerowej, wśród gości córka Janina Zgrzembska i ocaleni z Holocaustu (m.in. Elżbieta Ficowska, 15 lutego 2005)
Drzewo zasadzone w maju 1983 przez Irenę Sendlerową w Jad Waszem w Jerozolimie
Tablica pamiątkowa przy ul. A. Pawińskiego 2 w Warszawie
Tablica MSI w alei Ireny Sendlerowej w Warszawie
Grób Ireny Sendlerowej na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 54)

Irena Stanisława Sendlerowa z domu Krzyżanowska, ps. „Jolanta” (ur. 15 lutego 1910 w Warszawie, zm. 12 maja 2008 tamże) – polska działaczka społeczna i charytatywna, członkini Rady Pomocy Żydom, Sprawiedliwa wśród Narodów Świata. Dama Orderu Orła Białego i Orderu Uśmiechu.

Młodość[edytuj]

Jej ojciec, Stanisław Krzyżanowski (1874−1917), syn Jana i Marianny z domu Krajewskiej, był lekarzem. Posiadał praktykę w Otwocku, gdzie jego pacjentami byli głównie ubodzy Żydzi[1]. Był zaangażowany w działalność społeczną, przesiąknięty tradycjami polskiej demokratycznej lewicy. Brał udział w rewolucji 1905 roku, należał też do Polskiej Partii Socjalistycznej[2]. Matka, Janina Karolina Krzyżanowska z domu Grzybowska (1885−1944) była córką Ksawerego i Konstancji z domu Zakrzewskiej. Atmosfera domu rodzinnego miała duży wpływ na działalność Ireny Sendlerowej w czasie II wojny światowej[1].

W wieku dwóch lat zachorowała na koklusz, co skłoniło rodzinę do przeprowadzenia się z Warszawy do mającego status uzdrowiska podmiejskiego Otwocka[2]. Tam jej ojciec rozpoczął prywatną praktykę, lecząc głównie biedotę żydowską oraz chłopów[2]. W Otwocku, bawiąc się z żydowskimi rówieśnikami, Irena nauczyła się języka jidysz[3]. Często bywała również w Tarczynie, gdzie mieszkali jej dziadkowie.

W 1917 Stanisław Krzyżanowski zmarł na tyfus plamisty, którym zaraził się od swoich pacjentów[3]. W 1920 Irena przeprowadziła się z matką do Piotrkowa Trybunalskiego, gdzie mieszkał jej wuj, a później zamieszkał także ojciec matki – Ksawery Grzybowski[4]. Tam uczęszczała do Gimnazjum Heleny Trzcińskiej[5]. W Piotrkowie poznała swojego przyszłego pierwszego męża – Mieczysława Sendlera[6].

Po zdaniu matury w 1927 wyjechała do Warszawy[6]. Tutaj rozpoczęła studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. Po dwóch latach przeniosła się na Wydział Humanistyczny i kontynuowała studia na specjalności polonistyka[7]. Odbyła praktykę pedagogiczną w filii Domu Sierot Janusza Korczaka „Różyczka” w Wawrze[8].

Należała do Związku Polskiej Młodzieży Demokratycznej[9]. W czasie zajść antysemickich, do których w latach 30. dochodziło na Uniwersytecie Warszawskim, sprzeciwiała się blokowaniu dostępu i wyrzucaniu Żydów z sal wykładowych, a po wydaniu w październiku 1937[10] przez rektora Włodzimierza Antoniewicza zarządzenia wprowadzającego getto ławkowe siadała z nimi w czasie zajęć. Stała się przez to celem ataków studentów należących do ONR[7]. Po tym, jak była świadkiem znęcania się nad jej żydowskimi koleżankami, skreśliła stempel przyznający jej prawo do zajmowania miejsc w ławkach dla chrześcijan. W sesji egzaminacyjnej w roku akademickim 1937/1938, po złożeniu indeksu do wpisania ocen z ćwiczeń i egzaminów, została za to zawieszona w prawach studenta[11][12]. Tę decyzję zmienił w 1938 Tadeusz Kotarbiński, zastępujący w tym czasie nieobecnego rektora. Przygotowywała pracę magisterką u Wacława Borowego. W czerwcu 1939 przystąpiła do egzaminu końcowego i uzyskała absolutorium[13].

W 1932 podjęła pracę w Sekcji Opieki nad Matką i Dzieckiem Obywatelskiego Komitetu Pomocy Społecznej Wolnej Wszechnicy Polskiej[14]. W 1935 Sekcja została włączona w struktury Zarządu Miejskiego m.st. Warszawy[15]. Pomimo starań, po ukończeniu studiów nie udało jej się znaleźć pracy w Warszawie w zawodzie nauczycielki[16].

Po wyjściu za mąż (1931) mieszkała wraz mężem przy ul. Lipowej 8/10 m. 3. Później Sendlerowie przeprowadzili się na Wolę do jednopokojowego mieszkania przy ul. Ludwiki 3 m. 63, skąd w 1935 przenieśli się do dwupokojowego mieszkania przy ul. Ludwiki 6 m. 82[17].

II wojna światowa[edytuj]

W czasie okupacji w dalszym ciągu pracowała jako opiekunka społeczna w Referacie Opieki Otwartej w Wydziale Opieki i Zdrowia Zarządu Miejskiego w Warszawie[18][8]. Pracowała ośrodkach zdrowia i opieki przy ul. Wolskiej 86, a następnie przy ul. Grochowskiej 36, gdzie została przeniesiona w związku z zarzutami za udzielanie pomocy Żydom w getcie[19]. Mąż, oficer Wojska Polskiego, po kapitulacji Warszawy jako jeniec trafił do Oflagu II C Woldenberg, gdzie przebywał do końca wojny[20].

W październiku 1939 władze niemieckie zakazały Zarządowi Miejskiemu udzielania jakiejkolwiek pomocy ludności żydowskiej, nakazały zwolnienie żydowskich pracowników oraz przekazanie Gminie Wyznaniowej Żydowskiej zakładów opieki dla dzieci i osób starszych[21]. Pomimo tych zarządzeń, grupa pracowników miejskiej pomocy stołecznej zorganizowana przez Irenę Sendlerową kontynuowała udzielanie pomocy Żydom[8]. Grupa liczyła początkowo pięć, a później dziesięć osób, w większości kobiet[22]. Głównym motywem tych działań były powody humanitarne[23]. Udzielanie pomocy Żydom stało się jeszcze trudniejsze po utworzeniu w październiku 1940 warszawskiego getta i odizolowaniu go miesiąc później od reszty miasta[21].

W 1940 uczestniczyła w akcji dożywania i pomocy dla polskich żołnierzy chorych na gruźlicę, których odsyłano do Warszawy z niemieckich obozów jenieckich i umieszczano w Szpitalu Ujazdowskim[24].

Nie chcąc tracić kontaktu ze swoimi żydowskimi podopiecznymi, Irena Sendlerowa wystarała się w dyrekcji Miejskich Zakładów Sanitarnych dla siebie i koleżanki Ireny Schultz o legitymacje pracowników kolumny sanitarnej zwalczającej choroby zakaźne w dzielnicy zamkniętej[25]. Uzyskanie przepustki wiązało się z koniecznością poddania się serii uciążliwych szczepień[26]. Przepustka umożliwiała wchodzenie i swobodne poruszanie się po getcie do stycznia 1943. Irena Sendlerowa nosiła tam żywność, odzież, pieniądze i lekarstwa. Razem z Ireną Schultz przeniosła do dzielnicy zamkniętej ok. 1000 porcji szczepionki Weigla na tyfus plamisty, produkowanej nielegalnie w Państwowym Zakładzie Higieny[27][28]. Wchodziła do getta nawet 2–3 razy dziennie (aby nie wzbudzać podejrzeń wartowników – przez różne bramy). W getcie, chcąc wyrazić solidarność z jego mieszkańcami, wkładała opaskę z Gwiazdą Dawida[29]. Dzięki temu nie zwracała również na siebie uwagi i unikała legitymowania[29]. Później przepustki do getta otrzymała większość współpracowniczek Sendlerowej[30].

Została koordynatorką i najbardziej aktywną uczestniczką akcji objęcia żydowskich dzieci działaniami prowadzonymi przez Referat Opieki Zamkniętej nad Dziećmi i Młodzieżą Wydziału Opieki i Zdrowia, polegających na kierowaniu bezdomnych dzieci do zakładów opiekuńczych[31][26]. W tym celu nawiązano współpracę z kierownictwem zakładów opiekuńczych, w tym tych prowadzonych przez zakony. Przygotowywano fałszywe wywiady środowiskowe zmieniając żydowskim dzieciom życiorysy. To pozwalało na kierowanie ich do zakładów opiekuńczych jako polskich sierot na podstawie oficjalnych skierowań podpisywanych przez kierownika Referatu Opieki nad Dzieckiem Jana Dobraczyńskiego[32].

Akcja ratowania Żydów z warszawskiego getta uległa nasileniu latem 1942, po rozpoczęciu przez Niemców w lipcu 1942 wywózek do obozu zagłady w Treblince[25]. W sierpniu 1942 Irena Sendlerowa była świadkiem pochodu dzieci i Janusza Korczaka na Umschlagplatz, co określiła jako jedno z jej najdramatyczniejszych przeżyć w czasie wojny[8].

Duży wkład w ratowanie żydowskich dzieci wniosła Matylda Getter, naczelna matka przełożona prowincji warszawskiej Zgromadzenia Sióstr Franciszkanek Rodziny Maryi[32]. Zgromadzenie prowadziło sierocińce w Chotomowie, Aninie, Płudach oraz przy ul. Hożej w Warszawie[33]. Ponad trzydzieścioro żydowskich dzieci przechowano w zakładzie opiekuńczym Zgromadzenia Sióstr Służebniczek Najświętszej Marii Panny w Turkowicach[33]. W akcji pomocowej uczestniczyły także zakłady opiekuńcze Zgromadzenia Sióstr Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny przy ul. Kazimierzowskiej w Warszawie i w Szymanowie[33]. Do największej miejskiej placówki dla sierot, Domu ks. Boduena, z getta trafiało 8–10 dzieci miesięcznie[34]. Na to, gdzie trafiło dane dziecko, miały wpływ jego wiek, płeć, wygląd oraz stopień znajomości języka polskiego[35]. Irena Sendlerowa i jej współpracownicy pomagali także w ucieczkach z getta osobom dorosłych[29].

Dzieci wyprowadzano z getta m.in. przez gmach Sądów Grodzkich przy ul. Leszno 53/55 i remizę tramwajową „Muranów” przy ul. Żoliborskiej 3/5[31]. Niemowlęta usypiano i wywożono w skrzynkach i workach karetką Miejskich Zakładów Sanitarnych[36][37]. Wykorzystywano także tramwaje wyjeżdżające z muranowskiej zajezdni i przejeżdżające przez getto, wozy strażackie, przejścia przez piwnice domów graniczących z budynkami po „aryjskiej” stronie oraz kanały[36][37]. Wiele dzieci przekradało się za mury getta samodzielnie[31]. Młodzież i dorośli najczęściej opuszczali dzielnicę zamkniętą – po wcześniejszym przekupieniu wartowników – wraz z grupami żydowskich robotników zatrudnionych na tzw. placówkach poza gettem[29][38].

W listopadzie 1942 nawiązała kontakt z tworzoną Radą Pomocy Żydom „Żegota”, zgłaszając do współpracy działającą w konspiracji grupę pracowników Wydziału Opieki i Zdrowia[39]. Dotychczasowa działalność pracowników Wydziału została podporządkowana kierownictwu „Żegoty”, dzięki czemu przybrała bardziej zorganizowany charakter[25]. Otrzymała także wsparcie finansowe[40]. Irena Sendlerowa została łączniczką między nim, a zakonspirowaną grupę pracowników miejskiej opieki społecznej[23]. Jesienią 1943 została kierownikiem referatu dziecięcego „Żegoty”[41]. Tę funkcję pełniła do końca okupacji[23]. Jako kierowniczka wydziału dziecięcego, prowadziła zaszyfrowaną kartotekę setek dzieci oraz dorosłych objętych pomocą „Żegoty”[42].

Po utworzeniu „Żegoty”, miała pod swoją opieką 8–10 mieszkań, w których ukrywali się Żydzi[43]. Po likwidacji getta w maju 1943 opieka polegała głównie przekazywaniu ukrywającym się i rodzinom przechowującym żydowskie dzieci zapomóg pieniężnych, dostarczaniu żywności, pomocy w przypadku choroby czy też przenoszeniu osób zagrożonych szantażami szmalcowników w inne miejsca[44].

Została aresztowana przez Gestapo nad ranem 21 października (według innych źródeł – 18 października[45][46]) 1943 w swoim mieszkaniu przy ul. Ludwiki 6 m. 82[47][48]. Jej nazwisko wydała Niemcom aresztowana właścicielka pralni, w której znajdował się jeden z punktów konspiracyjnych spotkań[49]. Podczas rewizji Niemcy nie znaleźli rejestru uratowanych dzieci[50]. Została osadzona na Pawiaku. Była przesłuchiwana i torturowana w siedzibie Gestapo w alei Szucha 25[51]. Jako więźniarka Pawiaka pracowała w pralni[52]. „Żegota” zdołała ją uratować, wpłacając wysoką łapówkę[49]. 13 listopada 1943[46] została wyprowadzona z gmachu w alei Szucha 25 przez jednego z gestapowców i puszczona wolno[49]. Po uwolnieniu kontynuowała konspiracyjną działalność w „Żegocie”, która zorganizowała jej fałszywe dokumenty na nazwisko Klary Dąbrowskiej[53].

W kwietniu 1944 została umieszczona przez kontrwywiad Narodowych Sił Zbrojnych na jednej z tzw. list proskrypcyjnych[54]. Zawierały one nazwiska osób podejrzanych o sympatie lewicowe, działalność komunistyczną i/lub żydowskie pochodzenie. Umieszczenie na takiej liście mogło mieć tragiczne konsekwencje[55]. W dokumencie NSZ Irena Sendlerowa została scharakteryzowana w następujący sposób[54]:

Quote-alpha.png
Sendlerowa Irena, ur. Krzyżanowska, c. Stanisława i Janiny (...). Nos lekko orli, wyraz twarzy b. surowy, wzrost ca 160 cm, oczy jasne, szatynka, zmieniła ostatnio kolor na rudy, włosy obcięte przy karku. Mężatka – mąż Mieczysław w Oflagu, wykształcenie średnie i wyższe hum. Zam. oficjalnie – Ludwiki 6 m. 82, obecnie ukrywa się. Ubiera się elegancko, dysponuje dużymi kwotami. Była aresztowana przez G-po pod zarzutem uprawiania działalności komunistycznej, siedziała na Pawiaku około 4 tygodni, została zwolniona (...). Przed aresztowaniem pracowała w Ośrodku Zdrowia na Grochowskiej. Zdecydowana komunistka (...)

Wybuch powstania warszawskiego zastał ją i Stefana Zgrzembskiego (późniejszego drugiego męża), którym się opiekowała, na Mokotowie. Została sanitariuszką w powstańczym punkcie sanitarnym przy ul. Łowickiej[56]. Na rozkaz Niemców punkt wraz z kilkudziesięcioosobową grupą ludności cywilnej został przeniesiony do budynku SGGW przy ul. Rakowieckiej, a stamtąd na Okęcie. Tam wzięła udział w tworzeniu szpitala, w którym została pielęgniarką[57]. Po wyzwoleniu Warszawy w styczniu 1945 szpital został przekształcony w Dom Dziecka[58]

Krótko przed wybuchem powstania zakopała wraz z Jadwigą Piotrowską zaszyfrowaną kartotekę „Żegoty” w dwóch butelkach w ogrodzie domu Piotrowskiej przy ul. Lekarskiej 9[59][42].

W wyniku działań Ireny Sendlerowej i współpracujących z nią osób przez cały okres okupacji uratowano ok. 2500 żydowskich dzieci[60]. Około 1300 znalazło pomoc w polskich rodzinach, ok. 500 w zakładach prowadzonych przez zgromadzenia zakonne, ok. 500 w zakładach Rady Głównej Opiekuńczej, ok. 200 w Pogotowiu Opiekuńczym Miejskim w Domu ks. Boduena, a ok. 100 nastolatków w wieku 15–16 lat trafiło do partyzantki[61].

Lista żydowskich dzieci objętych ewidencją „Żegoty” prowadzona przez Irenę Sendlerową zachowała się w ok. 75%[62]. W 1945 została wykopana i po przepisaniu przekazana Adolfowi Bermanowi[59]. To pozwoliło Centralnemu Komitetowi Żydów Polskich na ich połączenie z ocalałymi z Holokaustu rodzinami, ich krewnymi lub umieszczenie dzieci w ośrodkach prowadzonych CKŻP, skąd wiele z nich wyjechało później do Palestyny i Izraela[62][42].

Irena Sendlerowa nigdy nie wskazała konkretnej liczby dzieci, które uratowała. Twierdziła, że było ich za mało, i że w czasie wojny można było ocalić więcej Żydów[63].

Okres powojenny[edytuj]

W marcu 1945 Jerzy Albrecht zaproponował jej pracę na stanowisku zastępcy naczelnika Wydziału Opieki Społecznej Zarządu m.st. Warszawy[64][65]. Zorganizowała m.in. dom opieki dla tzw. gruzinek w (kobiet, które w gruzach miasta oddawały się prostytucji) w Henrykowie[66]. Pracowała na stanowisku naczelnika Wydziału do marca 1950[67]. W latach 1950–1952 była kierownikiem Wydziału Opieki w Związku Inwalidów, a następnie: instruktorem Wydziału Zdrowia i Opieki Społecznej (1953–1954), zastępcą dyrektora w Państwowej Szkole Położnych (1954–1955) i zastępca dyrektora Państwowej Szkoły Laborantów (1955–1958)[67]. W latach 1958–1962 była dyrektorem Departamentu Średnich Szkół Medycznych w Ministerstwie Zdrowia i Opieki Społecznej[67]. Od 1962 pracowała na stanowisku zastępcy dyrektora Państwowej Szkoły Techników Dentystycznych[67]. Przeszła na emeryturę w 1967[68].

W latach 1950–1956 była przewodniczącą Komisji Zdrowia Rady Narodowej m.st. Warszawy[69].

Po wojnie była wielokrotnie przesłuchiwana przez Urzędu Bezpieczeństwa. Była oskarżana m.in. o zatrudnianie byłych żołnierzy Armii Krajowej[51]. W 1949 po przesłuchaniach przez UB straciła syna (urodził się przedwcześnie i zmarł)[70]. W PRL, pomimo tego, że kierowany przez nią zespół uratował od zagłady dwa razy więcej Żydów niż Oskar Schindler, jej działalność była nieznana[71].

Była związana z ruchem socjalistycznym, należała do PPS. Po zjednoczeniu w 1948 PPR i PPS została członkiem PZPR[72].

W 1948 znalazła się w gronie założycieli Ogólnopolskiej Ligi do Walki z Rasizmem, będącej jedyną w tamtym czasie próbą społecznej instytucjonalizacji walki z antysemityzmem[73].

Po wojnie zaczęła mieć kłopoty ze zdrowiem, do czego przyczyniły się m.in. ciągły stres w czasie działalności konspiracyjnej i urazy głowy odniesione w 1943 podczas przesłuchań przez Gestapo. Cierpiała na bóle głowy, nerwicę lękową, miała także problemy z układem kostno-stawowym. W latach 1967 i 1968 przebywała w szpitalu[74]. Po wyjściu ze szpitala, już na emeryturze, pracowała jeszcze w ograniczonym wymiarze godzin w bibliotece Medycznej Szkoły Pomaturalnej[68].

W 1965 otrzymała tytuł Medal Sprawiedliwej Wśród Narodów Świata. W latach 70. postanowiła odwiedzić Izrael, aby zgodnie z tradycją posadzić swoje drzewko w alei Sprawiedliwych w Jad Waszem w Jerozolimie. Władze odmówiły jej jednak wydania paszportu[75]. Ostatecznie wyjazd do Izraela doszedł do skutku w kwietniu 1983. Drzewko w Jad Waszem zasadziła 6 maja 1983[76]. W 1991 otrzymała honorowe obywatelstwo Izraela[77].

Po wojnie mieszkała przy ul. Bagatela 10, Ustronie 2, Belwederskiej 20 (do 1954), Sieleckiej 3 (do 1957), Sieleckiej 26 (do 1961) i przy placu Na Rozdrożu 3[17][78]. Odmówiła, ze względu na bolesne wspomnienia z getta, przyjęcia proponowanego jej mieszkania przy ul. Pawiej[78]. Ostatnie lata życia spędziła w Domu Geriatryczno-Rehabilitacyjnym Konwentu Bonifratrów przy ul. Sapieżyńskiej 3 w Warszawie[79].

Zmarła 12 maja 2008 o godz. 8.40 w szpitalu przy ul. Płockiej w Warszawie, gdzie od 4 maja przebywała na oddziale ratunkowym. Pogrzeb odbył się 15 maja 2008 na cmentarzu Powązkowskim. Irena Sendlerowa została pochowana w grobie rodzinnym w kwaterze 54.

Życie prywatne[edytuj]

Była trzykrotnie zamężna. W 1931 wyszła za Mieczysława Sendlera (1910−2005), młodszego asystenta na Wydziale Filologii Klasycznej Uniwersytetu Warszawskiego[14]. Rozwiodła w 1947. W tym samym roku poślubiła Stefana Zgrzembskiego (właściwie Adama Celnikiera, 1912–1961), Żyda, którego poznała w latach uniwersyteckich[80]. Miała z nim troje dzieci: Janinę (ur. 1947), Andrzeja (ur. i zm. w 1949) i Adama (1951–1999)[81]. Małżeństwo nie układało się[66]. Rozwiedli się w 1959.

Po śmierci Zgrzembskiego ponownie wyszła za mąż za Mieczysława Sendlera, który po rozstaniu się w 1947 ożenił się powtórnie i owdowiał[66]. Po 10 latach zdecydowali się rozstać, jednak przyjaźnili się do końca życia[66][82].

Odznaczenia[edytuj]

Upamiętnienie i nagrody[edytuj]

  • W październiku 2003 otrzymała Nagrodę im. Jana Karskiego „Za Odwagę i Serce” (Jan Karski Prize “For Courage and Heart”)[90]
  • W 2006 z inicjatywy prezydenta Lecha Kaczyńskiego, z pomocą stowarzyszenia Dzieci Holocaustu podjęto starania o zgłoszenie kandydatury Ireny Sendlerowej do pokojowej nagrody Nobla w roku 2007. Na początku 2008 akcja ta została z inicjatywy Prezydenta RP wznowiona.
  • 19 kwietnia 2009 Irenę Sendlerową uhonorowano pośmiertnie nagrodą Humanitarian of the Year przyznawaną przez fundację The Sister Rose Thering Endowment for Jewish-Christian and Holocaust Studies[97].
  • 4 maja 2009 otrzymała pośmiertnie Nagrodą Humanitarną im. Audrey Hepburn (Audrey Hepburn Humanitarian Award)[98].
  • We wrześniu 2009 na kamienicy przy al. 3 Maja 14 w Piotrkowie Trybunalskim, w której mieszkała Irena Sendlerowa, odsłonięto tablicę pamiątkowa[107].
  • W lutym 2010 tablicę pamiątkową odsłonięto na budynku przy ul. A. Pawińskiego 2 (przed wojną pod adresem ul. Opaczewska 1) w Warszawie, w którym mieściła się centrala i jeden z trzech ośrodków terenowych Sekcji Pomocy Matce i Dziecku, gdzie w latach 1932–1935 pracowała[14][108]. W maju 2015 tablicę odsłonięto na kamienicy przy ul. Ludwiki 6, w której w latach 1935–1943 mieszkała Irena Sendlerowa[109].
  • Pierwszy na świecie pomnik Ireny Sendlerowej odsłonięto w 2014 w Moskwie. Autorem monumentu jest rzeźbiarz Andriej Plijew[112].
  • Jest patronką szkół w Polsce oraz w Niemczech[50].

Projekt „Life in a Jar”[edytuj]

W 1999 amerykański nauczyciel Norman Conard z Uniontown w stanie Kansas zainspirował powstanie szkolnej sztuki teatralnej pt. „Życie w słoiku” (ang. Life in a Jar). Jej tytuł nawiązuje do sposobu, w jaki w 1944 Irena Sendlerowa i Jadwiga Piotrowska ukryły kartotekę uratowanych żydowskich dzieci, dzięki czemu po wojnie dowiedziały się one o swoich rodzinach (w rzeczywistości archiwum „Żegoty” zostało ukryte w butelkach)[42].

Przedstawienie oparte na faktach z życiorysu Ireny Sendlerowej wystawiono wiele razy w Stanach Zjednoczonych i Polsce. Zdobyło ono duży rozgłos w mediach amerykańskich i doprowadziło do powstania fundacji „Life in a Jar” promującej bohaterską postawę Ireny Sendlerowej[113].

Nagroda imienia Ireny Sendlerowej „Za naprawianie świata”[edytuj]

W 2006 Stowarzyszenie Dzieci Holocaustu przy udziale Ministerstwa Spraw Zagranicznych ustanowiło nagrodę im. Ireny Sendlerowej „Za naprawianie świata”, przyznawaną nauczycielom i wychowawcom. Partnerem nagrody jest Fundacja Centrum Edukacji Obywatelskiej. Nagroda w wysokości 10 tys. dolarów przyznawana jest corocznie decyzją kapituły w Stanach Zjednoczonych i w Polsce dwóm laureatom z tych krajów.

Irena Sendlerowa w kulturze masowej[edytuj]

  • W 2009 na podstawie życiorysu Ireny Sendlerowej powstał film w reżyserii Johna Kenta HarrisonaDzieci Ireny Sendlerowej. Jej rolę zagrała laureatka Oscara Anna Paquin[114].
  • W 2009 irlandzki muzyk AJ Lonergan oraz zespół Sixteen Dead Men upamiętnił Irenę Sendler w utworze Irena na płycie „Don’t Boast Dopamine” wydanej przez HFWH Records.
  • Utwór na cześć Ireny Sendlerowej skomponował angielski kompozytor Tony Harris, umieszczając go na płycie „Choices” wydanej w 2010[115].
  • W 2007 powstał film dokumentalny Wróżka z getta opowiadający o Irenie Sendlerowej[116].
  • NINAteka zamieściła pięcioodcinkowy reportaż ze wspomnieniami o Irenie Sendlerowej[117]

Pozostałe informacje[edytuj]

  • W maju 2013 pamiątki po Irenie Sendlerowej (m.in. medal i dyplom Sprawiedliwej wśród Narodów Świata, honorowe obywatelstwo Izraela, honorowe obywatelstwo miasta Otwocka wraz z kluczem do bram miasta) zostały przekazane przez jej córkę Janinę Zgrzembską dla Muzeum Historii Żydów Polskich w Warszawie. Wcześniej, w 2009, do kolekcji muzeum trafiły również medale, pamiątki, książki, a także listy, które Irena Sendlerowa przez wiele lat otrzymywała od młodzieży z całego świata[118].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b Irena Sendlerowa: Relacje [w:] W. Bartoszewski, Z. Lewinówna Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939–1945. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2013, s. 97. ISBN 978-83-240-2790-3.
  2. a b c Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 9. ISBN 978-83-61850-39-7.
  3. a b Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 11. ISBN 978-83-61850-39-7.
  4. Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 12–13. ISBN 978-83-61850-39-7.
  5. Anna Mieszkowska: Prawdziwa historia Ireny Sendlerowej. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2014, s. 48. ISBN 978-83-64700-12-5.
  6. a b Anna Mieszkowska: Prawdziwa historia Ireny Sendlerowej. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2014, s. 21. ISBN 978-83-64700-12-5.
  7. a b Anna Mieszkowska: Dzieci Ireny Sendlerowej. Warszawa: Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza, 2011, s. 73. ISBN 978-83-7758-021-9.
  8. a b c d Tomasz Szarota. Ostatnia droga Doktora. Rozmowa z Ireną Sendlerową „Jolantą”, kierowniczką referatu dziecięcego w „Żegocie”, o ostatnich dniach Janusza Korczaka. „Polityka”. 21 (2090), s. 94, 24 maja 1997. 
  9. Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 15. ISBN 978-83-61850-39-7.
  10. Andrzej Garlicki (red.): Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 1915–1939. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1982, s. 279–280. ISBN 83-01-02863-7.
  11. Anna Mieszkowska: Dzieci Ireny Sendlerowej. Warszawa: Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza, 2011, s. 74. ISBN 978-83-7758-021-9.
  12. Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 16. ISBN 978-83-61850-39-7.
  13. Anna Mieszkowska: Prawdziwa historia Ireny Sendlerowej. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2014, s. 50. ISBN 978-83-64700-12-5.
  14. a b c Anna Mieszkowska: Prawdziwa historia Ireny Sendlerowej. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2014, s. 51. ISBN 978-83-64700-12-5.
  15. Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 18. ISBN 978-83-61850-39-7.
  16. Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 19. ISBN 978-83-61850-39-7.
  17. a b Anna Mieszkowska: Prawdziwa historia Ireny Sendlerowej. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2014, s. 20–22. ISBN 978-83-64700-12-5.
  18. Anna Chmielewska i in.: Miejska służba opieki społecznej Warszawy w latach wojny i okupacji 1939–1945 [w:] Warszawa lat wojny i okupacji 1939–1944. Zeszyt 4. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975, s. 171.
  19. Anna Mieszkowska: Prawdziwa historia Ireny Sendlerowej. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2014, s. 60. ISBN 978-83-64700-12-5.
  20. Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 26. ISBN 978-83-61850-39-7.
  21. a b Anna Chmielewska i in.: Miejska służba opieki społecznej Warszawy w latach wojny i okupacji 1939–1945 [w:] Warszawa lat wojny i okupacji 1939–1944. Zeszyt 4. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975, s. 157.
  22. Anna Mieszkowska: Prawdziwa historia Ireny Sendlerowej. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2014, s. 57–58. ISBN 978-83-64700-12-5.
  23. a b c Irena Sendlerowa. Ci, którzy pomagali Żydom (Wspomnienia z czasów okupacji hitlerowskiej). „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego”. 45–46, s. 235, styczeń-czerwiec 1963. 
  24. Anna Mieszkowska: Prawdziwa historia Ireny Sendlerowej. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2014, s. 59–60. ISBN 978-83-64700-12-5.
  25. a b c Irena Sendlerowa: Relacje [w:] W. Bartoszewski, Z. Lewinówna Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939–1945. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2013, s. 98. ISBN 978-83-240-2790-3.
  26. a b Anna Chmielewska i in.: Miejska służba opieki społecznej Warszawy w latach wojny i okupacji 1939–1945 [w:] Warszawa lat wojny i okupacji 1939–1944. Zeszyt 4. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975, s. 180.
  27. Teresa Prekerowa: Konspiracyjna Rada Pomocy Żydom w Warszawie 1942-1945. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1982, s. 190. ISBN 83-06-00622-4.
  28. Władysław Bartoszewski, Zofia Lewinówna: Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939–1945. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2013, s. 108. ISBN 978-83-240-2790-3.
  29. a b c d Irena Sendlerowa: Relacje [w:] W. Bartoszewski, Z. Lewinówna Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939–1945. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2013, s. 100. ISBN 978-83-240-2790-3.
  30. Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 40. ISBN 978-83-61850-39-7.
  31. a b c Teresa Prekerowa: Konspiracyjna Rada Pomocy Żydom w Warszawie 1942-1945. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1982, s. 191. ISBN 83-06-00622-4.
  32. a b Irena Sendlerowa: Relacje [w:] W. Bartoszewski, Z. Lewinówna Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939–1945. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2013, s. 103. ISBN 978-83-240-2790-3.
  33. a b c Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 53. ISBN 978-83-61850-39-7.
  34. Anna Chmielewska i in.: Miejska służba opieki społecznej Warszawy w latach wojny i okupacji 1939–1945 [w:] Warszawa lat wojny i okupacji 1939–1944. Zeszyt 4. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975, s. 183.
  35. Anna Mieszkowska: Prawdziwa historia Ireny Sendlerowej. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2014, s. 109. ISBN 978-83-64700-12-5.
  36. a b Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 26. ISBN 978-83-61850-39-7.
  37. a b Anna Mieszkowska: Prawdziwa historia Ireny Sendlerowej. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2014, s. 112. ISBN 978-83-64700-12-5.
  38. Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 48. ISBN 978-83-61850-39-7.
  39. Irena Sendlerowa: Relacje [w:] W. Bartoszewski, Z. Lewinówna Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939–1945. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2013, s. 98–99. ISBN 978-83-240-2790-3.
  40. Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 102. ISBN 978-83-61850-39-7.
  41. Teresa Prekerowa: Konspiracyjna Rada Pomocy Żydom w Warszawie 1942-1945. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1982, s. 67. ISBN 83-06-00622-4.
  42. a b c d Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 104. ISBN 978-83-61850-39-7.
  43. Irena Sendlerowa: Relacje [w:] W. Bartoszewski, Z. Lewinówna Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939–1945. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2013, s. 104. ISBN 978-83-240-2790-3.
  44. Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 67. ISBN 978-83-61850-39-7.
  45. Teresa Prekerowa: Konspiracyjna Rada Pomocy Żydom w Warszawie 1942-1945. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1982, s. 70. ISBN 83-06-00622-4.
  46. a b Jan Grabowski. Przyczynek do biografii Ireny Sendlerowej (z dokumentów warszawskiego Ratusza). „Zagłada Żydów. Tom II. Materiały”. 10, s. 623, 2014. 
  47. Anna Mieszkowska (oprac.): Matka Holokaustu. Historia Ireny Sendlerowej. Warszawa: Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA, 2007, s. 191. ISBN 978-83-7495-277-4.
  48. Irena Sendlerowa: Relacje [w:] W. Bartoszewski, Z. Lewinówna Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939–1945. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2013, s. 106. ISBN 978-83-240-2790-3.
  49. a b c Irena Sendlerowa: Relacje [w:] W. Bartoszewski, Z. Lewinówna Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939–1945. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2013, s. 107. ISBN 978-83-240-2790-3.
  50. a b Krzysztof Komorowski (red.): Warszawa walczy 1939–1945. Leksykon. Warszawa: Fundacja Polska Walczy i Wydawnictwo Bellona, 2015, s. 680. ISBN 978-83-1113474-4.
  51. a b Witold Żarnowski: Raczej zginąć, niż zdradzić sprawę. Areszt śledczy gestapo w al. Szucha 25. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej i Muzeum Niepodległości, 2014, s. 98. ISBN 978-83-7629-664-7.
  52. Anna Mieszkowska: Prawdziwa historia Ireny Sendlerowej. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2014, s. 137. ISBN 978-83-64700-12-5.
  53. Anna Mieszkowska: Prawdziwa historia Ireny Sendlerowej. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2014, s. 141. ISBN 978-83-64700-12-5.
  54. a b Tomasz Szarota: Karuzela na placu Krasińskich. Studia i szkice z lat wojny i okupacji. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2007, s. 188–189. ISBN 978-83-7399-336-5.
  55. Andrzej Żbikowski (red.): Polacy i Żydzi pod okupacją niemiecką 1939–1945. Studia i materiały. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2006, s. 136. ISBN 83-60464-01-4.
  56. Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 69. ISBN 978-83-61850-39-7.
  57. Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 71. ISBN 978-83-61850-39-7.
  58. Anna Mieszkowska: Prawdziwa historia Ireny Sendlerowej. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2014, s. 161. ISBN 978-83-64700-12-5.
  59. a b Anna Mieszkowska: Prawdziwa historia Ireny Sendlerowej. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2014, s. 20–22. ISBN 978-83-64700-12-5.
  60. Wielka Encyklopedia PWN. Tom 24. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 521. ISBN 83-01-14192-1.
  61. Teresa Prekerowa: Konspiracyjna Rada Pomocy Żydom w Warszawie 1942-1945. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1982, s. 215–216. ISBN 83-06-00622-4.
  62. a b Teresa Prekerowa: Konspiracyjna Rada Pomocy Żydom w Warszawie 1942-1945. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1982, s. 217. ISBN 83-06-00622-4.
  63. Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 86, 106. ISBN 978-83-61850-39-7.
  64. Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 76. ISBN 978-83-61850-39-7.
  65. Anna Mieszkowska: Prawdziwa historia Ireny Sendlerowej. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2014, s. 163. ISBN 978-83-64700-12-5.
  66. a b c d Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 78. ISBN 978-83-61850-39-7.
  67. a b c d Anna Mieszkowska: Prawdziwa historia Ireny Sendlerowej. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2014, s. 189. ISBN 978-83-64700-12-5.
  68. a b Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 76. ISBN 978-83-61850-39-7.
  69. a b Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 79. ISBN 978-83-61850-39-7.
  70. Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 76. ISBN 978-83-61850-39-7.
  71. Sławomir Błaut: Egzamin z człowieczeństwa. W: Niedziela [on-line]. sunday.niedziela.pl. [dostęp 2016-04-01].
  72. Anna Mieszkowska: Prawdziwa historia Ireny Sendlerowej. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2014, s. 26–27. ISBN 978-83-64700-12-5.
  73. Feliks Tych, Monika Adamczyk-Garbowska (red. nauk.): Następstwa zagłady Żydów. Polska 1944–2010. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej i Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2012, s. 396. ISBN 978-83-227-3263-2.
  74. Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 82–83. ISBN 978-83-61850-39-7.
  75. Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 84. ISBN 978-83-61850-39-7.
  76. Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 85. ISBN 978-83-61850-39-7.
  77. Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 86. ISBN 978-83-61850-39-7.
  78. a b Józef Goldkorn. ... kto ratuje jedno życie ludzkie.... „Prawo i Życie”. 9 (287), s. 8, 23 kwietnia 1967. 
  79. Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 111. ISBN 978-83-61850-39-7.
  80. Anna Mieszkowska: Prawdziwa historia Ireny Sendlerowej. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2014, s. 20–22. ISBN 978-83-64700-12-5.
  81. Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014, s. 77. ISBN 978-83-61850-39-7.
  82. Anna Mieszkowska: Prawdziwa historia Ireny Sendlerowej. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2014, s. 25. ISBN 978-83-64700-12-5.
  83. Irena Sendlerowa Kawalerem Orderu Uśmiechu. orderusmiechu.pl/. [dostęp 2016-03-18].
  84. M.P. z 2004 r. Nr 13, poz. 212
  85. Damy i kawalerowie. Irena Sendlerowa. ecce-homo.pl. [dostęp 2016-03-18].
  86. M.P. z 2002 r. Nr 3, poz. 55 – pkt 1.
  87. M.P. z 1996 r. Nr 58, poz. 538 – pkt 2.
  88. Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Ratujący Żydów podczas Holokaustu. Polska. Tom II. Kraków: Fundacja Instytut Studiów Strategicznych, 2009, s. 647. ISBN 978-83-87832-59-9.
  89. M.P. z 1947 r. Nr 27, poz. 224
  90. Nagroda im. Jana Karskiego dla Ireny Sendlerowej. W: Stowarzyszenie Dzieci Holokaustu [on-line]. dzieciholocaustu.org.pl. [dostęp 2016-03-29].
  91. M.P. z 2007 r. Nr 19, poz. 227
  92. M.P. z 2010 r. Nr 10, poz. 86
  93. Irena Sendlerowa. W: Urząd m.st. Warszawy [on-line]. um.warszawa.pl, 17 lipca 2012. [dostęp 2016-03-18].
  94. Honorowi Obywatele Miasta Tarczyna. W: Urząd Miasta Tarczyna [on-line]. tarczyn.pl. [dostęp 2016-03-18].
  95. Apele i uchwały przyjęte przez XIV sesję Sejmu Dzieci i Młodzieży.
  96. H.Con.Res.361 - Commemorating Irena Sendler, a woman whose bravery saved the lives of thousands during the Holocaust and remembering her legacy of courage, selflessness, and hope. W: 110th Congress (2007-2008) [on-line]. congress.gov. [dostęp 2016-03-25].
  97. Sixteenth Annual Evening of Roses. W: Seton Hall University [on-line]. shu.edu. [dostęp 2016-03-25].
  98. Irena Sendler awarded the Audrey Hepburn Humanitarian Award. audrey1.org, 7 maja 2009. [dostęp 2016-03-25].
  99. Magdalena Dardzińska: Aleja Ireny Sendlerowej, Honorowej Obywatelki m.st. Warszawy. W: Rada Warszawy [on-line]. radawarszawy.um.warszawa.pl, 21 maja 2013. [dostęp 2013-07-04].
  100. Uchwała nr XXIX/397/14 Rady Miejskiej w Bytomiu z dnia 24 marca 2014 r. w sprawie zasad nadawania nazw ulicom, placom i parkom na terenie Bytomia. W: Dziennik Urzędowy Województwa Śląskiego [on-line]. dzienniki.slask.eu/, 31 marca 2014. [dostęp 2016-04-06].
  101. Uchwała nr LXXXII/1254/2010 Rady Miasta Gorzowa Wlkp. z dnia 29 września 2010 r. w sprawie nadania nazw ulicom na terenie miasta Gorzów Wielkopolski projektowanym między ulicami: Obrońców Pokoju, gen. Leopolda Okulickiego i gen. Stanisława Franciszka Sosabowskiego. W: Dziennik Urzędowy Województwa Lubuskiego [on-line]. dzienniki.luw.pl/, 15 października 2010. [dostęp 2016-04-06].
  102. Uchwała nr XIX/189/16 Rady Miejskiej w Iławie z dnia 25 stycznia 2016 r. w sprawie nadania nazwy ulicy w mieście Iława. W: Dziennik Urzędowy Województwa Warmińsko-Mazurskiego [on-line]. http://edzienniki.olsztyn.uw.gov.pl/,+8 lutego 2016. [dostęp 2016-04-06].
  103. Uchwała nr 923/XXXVII/2009 Rady Miasta Lublin z dnia 17 grudnia 2009 r. w sprawie nadania nazw ulicom położonym w granicach administracyjnych miasta Lublin. W: Dziennik Urzędowy Województwa Lubelskiego [on-line]. edziennik.lublin.uw.gov.pl/, 17 lutego 2010. [dostęp 2016-04-06].
  104. Uchwała nr LXI/1082/2014 Rady Miasta Kielce z dnia 8 maja 2014 r. w sprawie nadania nazwy skwerowi w Kielcach. W: Dziennik Urzędowy Województwa Świętokrzyskiego [on-line]. edziennik.kielce.uw.gov.pl/, 16 maja 2014. [dostęp 2016-04-06].
  105. Uchwała Nr XXXV/445/08 Rady Miejskiej Białegostoku z dnia 15 grudnia 2008 r. w sprawie nadania nazwy skwerowi, położonemu w Białymstoku na osiedlu Nr 4 - Bojary. „Dziennik Urzędowy Województwa Podlaskiego”, 31 grudnia 2008. 
  106. Uchwała nr XIX/475/2012 Rady Miejskiej w Bielsku-Białej z dnia 29 maja 2012 r. w sprawie nadania nazwy rondu w mieście Bielsku-Białej. W: Dziennik Urzędowy Województwa Śląskiego [on-line]. dzienniki.slask.eu/, 16 lipca 2012. [dostęp 2016-04-06].
  107. Piotrków: Pamiątkowa tablica ku czci Sendlerowej. piotrkow.pl, 2 września 2009. [dostęp 2016-03-25].
  108. Pamiątkowa tablica na Pawińskiego. sprawiedliwi.org.pl, 17 lutego 2010. [dostęp 2016-03-20].
  109. Tablica upamiętniająca Irenę Sendlerową. „Gazeta Stołeczna”, s. 3, 9-10 maja 2015. 
  110. Zarządzenie Prezesa Narodowego Banku Polskiego z dnia 13 listopada 2009 r. w sprawie ustalenia wzorów, stopu, próby, masy i wielkości emisji monety nominalnej wartości 2 zł i 20 zł upamiętniających Polaków ratujących Żydów - Irena Sendlerowa, Zofia Kossak i siostra Matylda Getter oraz terminów wprowadzenia ich do obiegu (M.P. z 2009 r. Nr 75, poz. 932)
  111. Tulipany Ireny Sendler. jewish.org.pl. [dostęp 2016-03-29].
  112. W Moskwie odsłonięto pomnik Ireny Sendlerowej /. pl.sputniknews.com, 11 maja 2014. [dostęp 2016-04-11].
  113. Historia inicjatywy „Irena Sendler”.
  114. Dzieci Ireny Sendlerowej (2009). W: Internet Movie Database [on-line]. imdb.com. [dostęp 2016-03-23].
  115. Choices by Tony Harris
  116. Wróżka z getta. W: Telewizja Polska [on-line]. vod.tvp.pl/. [dostęp 2016-03-23].
  117. „Irena Sendlerowa we wspomnieniach, Zapiski ze współczesności” 5 odcinków.
  118. Pamiątki po Irenie Sendlerowej. W: Muzeum Historii Żydów Polskich [on-line]. polin.pl, 16 maja 2013. [dostęp 2016-03-18].

Bibliografia[edytuj]

  • Władysław Bartoszewski, Zofia Lewinówna: Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939–1945. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2013. ISBN 978-83-240-2790-3.
  • Anna Chmielewska i in.: Miejska służba opieki społecznej Warszawy w latach wojny i okupacji 1939–1945 [w:] Warszawa lat wojny i okupacji 1939–1944. Zeszyt 4. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1975, s. 149–191.
  • Jan Grabowski. Przyczynek do biografii Ireny Sendlerowej (z dokumentów warszawskiego Ratusza). „Zagłada Żydów. Tom II. Materiały”. 10, s. 622–625, 2014. 
  • Halina Grubowska: Ta, która ratowała Żydów. Rzecz o Irenie Sendlerowej. Warszawa: Żydowski Insytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2014. ISBN 978-83-61850-39-7.
  • Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Ratujący Żydów podczas Holokaustu. Polska. Tom II. Kraków: Fundacja Instytut Studiów Strategicznych, 2009, s. 646–647. ISBN 978-83-87832-59-9.
  • Anna Mieszkowska, Matka dzieci Holocaustu. Historia Ireny Sendlerowej, Muza, Warszawa 2004, ISBN 83-7319-254-9; wyd. II: 2005
  • Anna Mieszkowska: Dzieci Ireny Sendlerowej. Warszawa: Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza, 2011. ISBN 978-83-7758-021-9.
  • Anna Mieszkowska: Prawdziwa historia Ireny Sendlerowej. Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2014. ISBN 978-83-64700-12-5.
  • Krzysztof Komorowski (red.): Warszawa walczy 1939–1945. Leksykon. Warszawa: Fundacja Polska Walczy i Wydawnictwo Bellona, 2015, s. 680. ISBN 978-83-1113474-4.
  • Teresa Prekerowa: Konspiracyjna Rada Pomocy Żydom w Warszawie 1942-1945. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1982. ISBN 83-06-00622-4.
  • Tomasz Szarota: Karuzela na placu Krasińskich. Studia i szkice z lat wojny i okupacji. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2007. ISBN 978-83-7399-336-5.
  • Tomasz Szarota. Ostatnia droga Doktora. Rozmowa z Ireną Sendlerową „Jolantą”, kierowniczką referatu dziecięcego w „Żegocie”, o ostatnich dniach Janusza Korczaka. „Polityka”. 21 (2090), s. 94, 24 maja 1997. 
  • Feliks Tych, Monika Adamczyk-Garbowska (red. nauk.): Następstwa zagłady Żydów. Polska 1944–2010. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej i Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2012. ISBN 978-83-227-3263-2.
  • Wielka Encyklopedia PWN. Tom 24. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 521. ISBN 83-01-14192-1.

Linki zewnętrzne[edytuj]