Iwan Gonta

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Iwan Gonta
Ilustracja
Iwan Gonta, domniemany portret
setnik
Data i miejsce urodzenia 1705
Rososzki, powiat humański, Rzeczpospolita
Data i miejsce śmierci 1768
Serby, powiat bałcki, Rzeczpospolita
Przebieg służby
Jednostki nadworna milicja wojewody kijowskiego
Stanowiska setnik
Główne wojny i bitwy Powstanie chłopów, hajdamaków i kozaków na Ukrainie w 1768
Rzeź humańska

Iwan Gonta, ukr. Іва́н Ґо́нта (ur. 1705 w Rososzkach, zm. 1768 w Serbach) – setnik nadwornej milicji magnata Franciszka Salezego Potockiego, jeden z przywódców (począwszy od rzezi humańskiej) koliszczyzny w 1768 na Ukrainie Prawobrzeżnej.

Życiorys[edytuj]

Syn ruskiego chłopa spod Humania.

Był setnikiem nadwornej milicji wojewody kijowskiego Franciszka Salezego Potockiego, od którego otrzymał w dzierżawę swoją rodzinną wieś oraz Oradówkę.

Według wspomnień Weroniki Krebsowej,[1] córki zarządcy Humania Rafała Mładanowicza (zwolennika konfederatów barskich[2]), uratowanej przez Gontę podczas rzezi humańskiej, "on nie tylko mówił, ale także pisał pięknie po polsku, a jego wychowanie było takie, że teraz można uznać go za szlachcica".[3] Franciszek Salezy Potocki miał zamiar nobilitować Gontę[2].

Razem z dowodzonym przez siebie oddziałem zamiast bronić Humania zdradził Potockiego i dołączył do hajdamaków Maksyma Żeleźniaka. Po masowym mordzie dokonanym w Humaniu 24 czerwca 1768, w którym zginęły tysiące Polaków i Żydów, ruskie chłopstwo ogłosiło go księciem humańskim.

 Osobne artykuły: KoliszczyznaRzeź humańska.

7 lipca (27 czerwca s.s) 1768 pojmany przez Rosjan podstępem (podczas pozornej fraternizacji uczestników koliszczyzny z Kozakami dońskimi – żołnierzami Imperium Rosyjskiego)[4] wraz z 65 Kozakami zaporoskimi (poddanymi Rosji) i 780 Kozakami poddanymi polskimi przez przybyłych pod Humań Kozaków dońskich – rosyjskich żołnierzy generała Kreczetnikowa[5], został wydany staroście halickiemu Franciszkowi Ksaweremu Branickiemu i stracony po torturach[6] we wsi Serby (obecnie Hontiwka) koło Mohylowa.

Upamiętnienie postaci na Ukrainie[edytuj]

Na Ukrainie jego postać otoczona jest szacunkiem, w m.in. miastach: Lwowie, Kijowie, Żytomierzu, Czerniowcach, Dubnie, Winnicy a także w samym Humaniu istnieją ulice jego imienia. W Kijowie ponad to działa organizacja jego imienia – "Fundacja na rzecz konsolidacji państwowości Ukrainy Iwana Gonty". W Chrystynówce wzniesiono jego pomnik. Podczas odsłonięcia pomnika w Chrystynówce mer Mykoła Nakoneczny podkreślił, że pomnik Gonty będzie przypominał Ukraińcom, że powinni walczyć o ojczystą ziemię z jej ciemiężcami[7].

Iwan Gonta jest bohaterem poematu Tarasa Szewczenki pt. Hajdamacy (1841).

Przypisy

  1. Krebsowa Weronika z Mładanowiczów [w] Bibliografia Estreichera, t. 2, s. 488-489.
  2. a b Ольга Ковалевська, Проблема іконографії І. Ґонти в контексті політик пам'яті та сучасних досліджень, s. 141.
  3. Ольга Ковалевська, Проблема іконографії І. Ґонти в контексті політик пам'яті та сучасних досліджень, s. 147.
  4. Dowódca rosyjski Kołogrywow zadeklarował współpracę w walce przeciw szlachcie i w tym celu zażądał dostarczenia kajdan do wspólnego obozu, co kozacy Gonty uczynili. Następnie po libacji aresztowano Gontę i jego towarzyszy. Por. Franciszek Rawita-Gawroński Historya ruchów hajdamackich (w. XVIII), Brody 1913 t. II s. 219-220
  5. Franciszek Rawita-Gawroński Historya ruchów hajdamackich (w. XVIII), Brody 1913 t. II s. 219-220
  6. obdarty ze skóry i poćwiartowany żywcem. Źródło:Kalendarium dziejów Polski, ​ISBN 83-08-03025-4
  7. Morderca Polaków i Żydów ukraińskim bohaterem

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]